ATUL N. CHOTAI

a Writer

ગુજરાતની ઐતિહાસિક ભવાઇ ઇતિહાસ બનીને રહી ગઇ છે

Bhavai in Gujarat

Bhavai in Gujarat

સુરેન્દ્રનગર : “માથે ઓઢી ઓઢણી, પગે બાંધ્યા ઘૂઘરા, અમે ઘાઘરી પેરીને પડમાં ઘૂમ્યા, જોનારા કોઇ ન મળ્યા…” કવિ કાગબાપુએ લખેલી આ કવિતા વર્તમાન સમયે ભવાઇના કલાકારો માટે યથાર્થ સાબીત થઇ રહી છે. ભૂલાઇ રહેલી ભવાઇથી ગુજરાતના અનેક અદના કલાકારોને રોજીરોટીના ફાંફા છે ત્યારે વિસરાઇ રહેલી ભવાઇની ભવ્ય વીરાસતને બચાવવા માટે કલાકારો પરસેવો પાડી રહ્યા છે પરંતુ મનોરંજનના આજના ફાસ્ટ યુગમાં શું ભવાઇની આ કલાનો અદકેરો વારસો રંગભૂમિ પર નહી પરંતુ કાગળ પર જ રહી જશે..??  27 માર્ચના વિશ્વ રંગમંચના દિવસે ફરીથી ભૂંગળા ધણધણી ઉઠશે।.? આ સવાલ ખાસ કરીને બેકાર બનેલા ભવાઇના કલાકારો માટે મહત્વનો બની ગયો છે. રંગભૂમિના કલાકારોનો એક સમયે દબદબો હતો. ગામમાં ભવાઇનો ખેલ રમવાની જાહેરાત થતાની સાથે ગ્રામજનોમાં અનેરો ઉત્સાહ ફેલાઇ જતો હતો પરંતુ આજે પરિસ્થિતિ બદલાઇ ગઇ છે. લોકો માટે મનોરંજનના એક પછી એક આધુનીક સાધનો સામગ્રી બજારમાં વેચાય છે અને આથી જ ભવાઇની કલાનો મહામૂલો વારસો વિસરાઇ રહ્યો છે. ભવાઇનું પાત્ર ભજવનારને કયારેય માઇકની જરૂર પડતી ન હતી બૂલંદ અવાજે તેઓ નાટક ભજવતા હતા ગામમાં ભૂંગળાનો એક અવાજ સાંભળતાની સાથે લોકો નાટક જોવા માટે ભેગા થઇ જતા હતા ભવાઇમાં ભૂંગળા, તબલા, વાજા પેટી, મંજીરાનો જ તાલ લેવામાં આવતો હતો. ત્યારે ભૂલાઇ રહેલી કલાની ધરોહરને બચાવવા માટે  ભવાઇના ઘણા કલાકારો મથામણ કરી રહ્યા છે  ભવાઇમાં જે નાટકો ભજવાતા તેમાં ઐતિહાસિક, વિરતા, ત્યાગ, પ્રેમ કહાની આધારીત નાટકો ભજવવામાં આવતા હતા. જેમાં ખાસ કરીને જશમા ઓડણ, જનંદા ઝૂલણ, શેલ બટાઉ, મોળકલા જેવા વેશ ભજવવામાં આવતા હતા.  ભવાઇમાં કલાકારની ચાલનું ખૂબ મહત્વ હોય છે. કલાકારની ચાલ તે આગવી ઓળખ છે. સાત પગલાની જુદી જુદી ચાલમાં સીધી ચાલ, દોઢની સાંટી, છ છૂમની ચાલ, ગોળ ચક્કર ચાલ, આડી દોઢની ચાલ, ખટેરીયો, ચોથ ચકરીયાની ચાલનો સમાવેશ થાય છે.

લક્ષ્મી ગુજરાતી ભાષાનું પહેલું નાટક ગણાય છે જેને  ૧૬૪ વર્ષ પહેલાં દલપતરામે રચ્યું હતું સમયના પ્રવાહે ફિલ્મી ટીવીના માધ્યમો વધી જતાં રંગભૂમિ વિસારે પડી છે. ગુજરાતી રંગભૂમિને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી  ૧૫૦ થી વધુ વર્ષ પહેલાં ઈ.સ.૧૮૫૧ માં પારસી લોકોએ ગુજરાતી નાટક ભજવવાની મુંબઈથી શરૃઆત કરી હતી. ત્યારબાદ માદન કંપની, પારસી ઈન્પીરીયલ, મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંત્રી વિજય નાટક કંપની અન્ય સંસ્થાઓ દ્વારા નાટકો ભજવવાની પરંપરા આગળ વધારી હતી. જેમાં ધાર્મિક નાટકો સહકુટુંબ માણી શકાય તે રીતે ભજવાતા. જેમાં માલવપતિ મુંજ, સત્તાનો મદ, વડીલોના વાંકે,  નળ દમયંતિ વગેરે ધૂમ મચાવતા હતા. સને ૧૯૧૦ થી ૩૦ નો ત્રણ દાયકાનો સમય ગુજરાતી રંગભૂમિનો સુવર્ણકાળ ગણાતો જેમાં મુંબઈની નાટય સંસ્થાઓ સુરત, વડોદરા, અમદાવાદ, કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર, કરાંચી અને  બર્મામાં આવા લોકભોગ્ય નાટકો ભજવી જનતામાં ભારેે પ્રતિસાદ મેળવતા હતા કહેવાય છે કે રાત્રે ૯-૦૦ થી શરૃ થતાં નાટકો પ્રજાનો વન્સમોર  ઝીલતાં ઝીલતાં પરોઢીયાના ૪ વાગી જતા હતા. તેની ખબર પણ પડતી ન હતી. આમ, મીઠા લાગ્યા છે મને આજના ઉજાગરા, જોતીતી વાલમની વાટ રે, અલબેલા કાજે ઉજાગરા,  મુંબઈની ઈલેકટ્રીક ટ્રેનોમાં પ્રજા લોકપ્રિય નાટકોના નામ ચાકથી લખતી હતી એવી નાટકોની ચરમસીમા હતી.

Advertisements

Comments are closed.