ATUL N. CHOTAI

a Writer

સૌરાષ્ટ્ર કચ્છની સમૃધ્ધ તથા વૈવિધ્ય સભર વન્ય પ્રાણી સૃષ્ટિ આપણા સહુની અમૂલ્ય ધરોહર છે

:: સંકલન ::
નિરાલા જોશી
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

 વેકેશનમાં ગુજરાત બહાર ફરવા જવાનો શોખ ગુજરાતીઓમાં બહુ જ પ્રચલિત થતો જાય છે. પૈસાદાર ગુજરાતીઓ તો વળી એક  ડગલું આગળ વધીને વિદેશ પ્રવાસ કરતા પણ થયા છે. દેશ અને દુનિયા જોવાનો તથા જાણવાનો આ શોખ ખૂબ જ પ્રશંસાપાત્ર છે. પરંતુ, જયાં સુધી આપણા વતનને આપણે પૂરે-પૂરૂં જોઇ ન લઇએ ત્યાં સુધી રાજય બહાર ફરવા જવાનો આ શોખ સમયની બરબાદીથી વધુ કૈં જ નથી. કુદરતપ્રેમી નાગરિકો રણથંભોર, જીમ કોર્બેટ, ભરતવન, કાન્હા પાર્ક, નંદન કાનન વગેરે જગ્યાઓએ જતા હોય છે, તેમને માટે ગુજરાતમાં પણ નેચર ડેસ્ટીનેશન્સ ઓછા નથી. રાજયના ૪ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને ૨૨ અભયારણ્યો પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે નવલું નજરાણું સમા છે. સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છનો પ્રદેશ વૈવિધ્ય સભર વન્ય પ્રાણી સૃષ્ટિથી ખુબ જ સમૃધ્ધ છે અને આ સંપદાના સંરક્ષણ માટે કેન્દ્ર અને રાજય સરકાર દ્વારા અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની રચના કરવામાં આવી છે. ગુજરાતમાં ચાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને ૨૨ (બાવીસ) અભયારણ્યો આવેલા છે, જે પૈકીના ત્રણ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને ૧૪ જેટલા અભયારણ્ય તો માત્ર સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં જ આવેલા છે. આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યની વન્ય સૃષ્ટિ સંબંધી જાણકારી અત્રે પ્રસ્તુત છે.

એશીયામાં સિંહોનું એક માત્ર રહેઠાણ ગીરનું જંગલ છે, જે સૌરાષ્ટ્રના જુનાગઢ જિલ્લામાં આવેલું છે. એવી જ રીતે કચ્છના નાના રણમાં જંગલી ગધેડા અને મોટા રણમાં સુરખાબ પક્ષીઓના નિવાસસ્થાનો છે. તદઉપરાંત, અતિ અલ્પ સંખ્યામાં અને ભાગ્યે જ જોવા મળતું ‘‘ઘોરાડ’’ (ગ્રેડ ઇન્ડીયન બસ્ટર્ડ) ગુજરાતના કચ્છમાં જોવા મળે છે. જયારે વન્ય પ્રાણી અને પક્ષીઓની જાળવણી તથા સંવર્ધન માટે રાજય સરકારે સૌરાષ્ટ્રમાં ત્રણ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો તથા ૧૪ (ચૌદ) અભયારણ્યો સ્થાપ્યા છે. સૌરાષ્ટ્રમાં ઘણાં પાંખા અને નાના વન વિસ્તારોમાં ૪૦ પ્રકારના પ્રાણીઓ અને અંદાજે ૪૨૫ પ્રકારના પક્ષીઓ મળી આવે છે. આમાં એશીયાઇ સિંહ અને જંગલી ગધેડા એટલે કે ઘુડખર વિશિષ્ટ છે, અને ભારતના અન્ય કોઇ સ્થળે તેની વસતી નથી. કચ્છના મોટા રણમાં સુરખાબ પક્ષીઓ હજારોની સંખ્યામાં માળા બાંધી બચ્ચાઓને ઉછેરે છે, તેવી જ રીતે પોરબંદરમાં પણ ફલેમીંગો મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યોના સંચાલન અને કાર્યપધ્ધતિમાં થોડો તફાવત છે. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોમાં કોઇપણ વ્યકિતને પરવાના સિવાય દાખલ થવાનો કે ઢોર ચરાવવાનો અધિકાર મળતો નથી. જયારે અભયારણ્યોમાં સ્થાનિક લોકોને આવવા જવાનો તથા પશુઓને ચારવાનો હક્ક અપાય છે, સૌરાષ્ટ્રના મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો નીચે મુજબ છે.

ગીર – રાષ્ટ્રીય ઉધાન અને અભયારણ્ય

એશીયાઇ પ્રકારના સિંહોનું એક માત્ર નિવાસ સ્થાન ગીરનું જંગલ સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલું છે. આ ભવ્ય, રૂઆબદાર અને અત્યંત ઉમદા પ્રાણી અહીં વસે છે. ૧૯મી સદી પહેલાના કાળમાં ભારતનાં ઘણાં ભાગોમાં એશીયાઇ સિંહોની વસતી હતી, પરંતુ આંધળા શિકાર શોખોને કારણે સિંહોની નિર્દય રીતે કતલ થતી રહી અને ધીરે ધીરે એ પ્રાણી માંડ અલ્પ સંખ્યામાં ગીરના જંગલમાં બચવા પામ્યા છે. એક જમાનો એવો હતો કે ગીર, બરડો અને આલેક અને ગીરનાર એ બધા પ્રદેશો ગીચ જંગલોથી છવાયેલા હતા, અને વનનો રાજા સિંહ સેંકડો ચોરસ માઇલના વિસ્તારમાં મોજથી ટહેલતો હતો. જુનાગઢના નવાબે એ વખતે આ પ્રાણીની રક્ષા માટે કાયદો ઘડયો હતો. વિશેષમાં, ગીરમાં વસતા માલધારીઓ શાકાહારી હોવાથી, તેઓ સિંહના ભોજન સમા પ્રાણીઓ જેવા કે સાબર, હરણ, નીલગાય વગેરેનો શિકાર કરતા નહી. એટલે સિંહની વસતી અહીં ટકી શકી. અહીંયા ર૬૦ ચોરસ કિ.મી.માં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને આશરે ૧૧૫૫ ચો.કિ.મી.માં અભયારણ્ય રચવામાં આવ્યું છે. ૧૯૭૪ની સાલમાં સિંહની વસતી ગણતરી થઇ, ત્યારે પ૩ નર, ૭૧ માદા અને પ૦ બચ્ચા નોંધાયા હતા. ૧૯૯૦ની વસતી ગણતરી વખતે આ સંખ્યા ૯૯ નર, ૧૨૨ માદા અને ૬૩ બચ્ચા જેટલે પહોંચી હતી. જયારે ર૦૧૦માં થયેલી વસતી ગણતરી મુજબ નર, માદા અને બચ્ચા મળી કુલ ૪૧૧ની સંખ્યા નોંધાઇ હતી, જે વધીને ગત વર્ષે ર૦૧૫માં થયેલી ગણતરી મુજબ પર૩ થવા પામી છે. ગીરના જંગલના પ્રવાસે આવતા પ્રવાસીઓ માટે સાસણમાં વન વિભાગ સંચાલિત રહેવા-જમવા માટેની વ્યવસ્થા છે. જેમાં અગાઉથી આરક્ષણ કરાવવું જરૂરી છે. સિંહ સદન (૦૨૮૭૭) ૨૮૫૫૪૦ – ૪૧ પર સંપર્ક કરવાની વધુ માહિતી મળી શકે છે. આ ઉપરાંત ખાનગી-હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટ આવેલા છે ચોમાસાની ઋતુના ચાર માસના સમયગાળામાં અભયારણ્ય અને ઉદ્યાન બંધ રહે છે. અહીં સિંહ ઉપરાંત, સાબર, નીલગાય, હરણ, કાળિયાર, દીપડો,ઝરખ, ચિત્તલ, ચૌસીંગા, ચિંકારા, જંગલી ભૂંડ, ઘોરખોદિયું, શાહુડી, વગેરે જેવા અલભ્ય પ્રજાતિના પ્રાણીઓ પણ જોવા મળે છે.

રાષ્ટ્રીય સમુદ્રિ ઉદ્યાન

જામનગર નજીક મરીન નેશનલ પાર્ક આવેલું છે, જેમાં પીરોટન ટાપુ, નરારા રીફ, પોશીત્રા વગેરે  ૧૬ર ચોરસ કીલોમીટર જેટલા વિસ્તારમાં રાષ્ટ્રીય સમુદ્રિ ઉદ્યાન અને ર૯પ ચો. કિ.મી. રાષ્ટ્રીય  સમુદ્રિ અભયારણ્ય આવેલા છે. નાના મોટા ૪૨ જેટલા ટાપુઓમાં પથરાયેલા આ જળચર સૃષ્ટિનાં સંગ્રહસ્થાનની મુલાકાત પણ રસપ્રદ બને છે. એક પ્રકારની જીવાત પોતાના શરીરની આસપાસ રક્ષણ માટે એક જાતનો પદાર્થ બહાર કાઢે છે. જે જામી જતાં પરવાળા બને છે. એવા ઘણાં પરવાળા ભેગા થઇને ટાપુના વિસ્તારને વધુ મોટા બનાવે છે. અહીંયા સાચા મોતી પણ પાકે છે. અને જુદી જુદી ઓકટોપસ, જેલી ફીશ, સ્ટાર ફીશ, ડુગોગ, ડોલ્ફીન જેવી ૧૫૦૦ જેટલી જાતો મળી આવે છે. આ ઉપરાંત, જાતજાતની વનસ્પતિ, લીલ, વાદળી (સ્પોન્જ) વગેરે પણ અહીં થાય છે. અહીંની અલભ્ય દરિયાઇ જીવસૃષ્ટિની મુલાકાત એક યાદગાર સંભારણું બની જાય છે. અહીંનો દરિયાકાંઠો પણ વનરાજીથી ઢંકાયેલો છે, અને દરિયાની અંદર ઉગતી ચેર નામની વનસ્પતિ અહીં મોટા પ્રમાણમાં મળી આવે છે. જે દરિયાકાંઠાની જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે. અને આ વિસ્તારમાં રહેતા લોકોને બળતણ, ઢોરને ખોરાક વગેરે પુરો પાડે છે. આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની નવેમ્બરથી જાન્યુઆરી સુધીમાં વન વિભાગની પૂર્વ મંજુરી મેળવીને મુલાકાત યોજી શકાય છે. વધુ વિગતો માટે વન વિભાગની કચેરીના ફોન નં (૦૨૮૮) ૨૬૭૯૩૫૭ પરથી મળી રહેશે.

કાળીયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન

ભાવનગર જિલ્લાના વેળાવદર પાસે આવેલ કાળીયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અંદાજે ૩૪ થી વધુ ચોરસ કીલોમીટર વિસ્તારમાં પથરાયેલું છે. હરણના કુળનું આ કાળીયાર તેના કાળા ભૂખરા અને સફેદ રંગના કારણે તરત ઓળખાઇ જાય છે. તે આશરે ૧ર૦ સે.મી.ની લંબાઇ અને ૮૦ સે.મી. જેટલી ઉંચાઇ ધરાવે છે. કાળીયાર નરને બે શીંગડા હોય છે, જયારે માદાને શિંગડા હોતા નથી. ઘાંસીયા વિસ્તાર, પડતર જમીનો અને ખેતરો તેમને વધારે અનુકુળ આવે છે. ર૦૧૫ના વર્ષમાં થયેલી વસતી ગણતરી અનુસાર અંદાજે પ૩૦૦ થી વધુ કાળીયારની સંખ્યા રાજયમાં નોંધાઇ છે. આ ઉદ્યાનની મુલાકાતે આવનાર પ્રવાસીઓ માટે વન વિભાગ દ્વારા આવાસની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવી છે. અગાઉથી આરક્ષણ માટે ભાવનગર ખાતેની કચેરીનો ફોન નંબર (૦૨૭૮) ૨૪૨૬૪૨૫ ઘુમાવવાથી વધુ વિગતો અને આરક્ષણ અંગની જાણકારી મળી રહેશે. આ તો થઇ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની વાતો… આ ઉપરાંત સૌરાષ્ટ્રમાં ૧૪ જેટલા અન્ય અભયારણ્યો પણ આવેલા છે.

ઘુડખર અભયારણ્ય

સૌરાષ્ટ્રના સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાની ઉત્તરે અને કચ્છના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા મોટા રણમાં મળી આવતું ઘુડખર પ્રાણી તેની તેજ ગતિ અને હિંસક સ્વભાવ માટે જાણીતું છે. જંગલી ગધેડા તરીકે આ પ્રાણીને જોવુ તે એક લ્હાવો છે. ઘોડા અને ગધેડા બન્નેને મળતું આવતું ભુખરા રંગનું આ જાનવર કલાકના ૬૦ કી.મી.થી વધુ ગતિએ દોડી શકે છે. તેમજ પ૦ ડીગ્રી જેવા ઉગ્ર તાપમાનમાં તે ઘાસની શોધમાં ભટકતું રહે છે. આ પ્રાણીની રક્ષા અને વંશવૃધ્ધિ માટે સરકારે રણ કાંઠાના આશરે પાંચ હજાર ચોરસ માઇલ વિસ્તારને અભયારણ્ય તરીકે જાહેર કર્યો છે. જેમાં સુરેન્દ્રનગર, કચ્છ, મહેસાણા, બનાસકાંઠા અને મોરબી જિલ્લાના કેટલાક પ્રદેશોનો સમાવેશ થાય છે. ગત વર્ષે  ર૦૧૫માં થયેલી વસતી ગણતરીમાં આશરે ૪૫૦૦ જેટલા ઘુડખર નોંધાયા છે. આ અભયારણ્યની મુલાકાતની મંજૂરી અને જાણકારી (૦૨૭૫૪) ૨૬૦૭૧૬ નંબર પર સંપર્ક કરીને મેળવી શકાય છે. આ સિવાય કચ્છમાં ઘોરાડ અભયારણ્ય, નારાયણ સરોવર ચિંકારા અભયારણ્ય, રણ અભયારણ્ય, જામનગર જિલ્લામાં ગાગા અભયારણ્ય, ખીજડીયા અભયારણ્ય, દરિયાઇ અભયારણ્ય, પોરબંદર જિલ્લામાં પોરબંદર અભયારણ્ય, બરડા અભયારણ્ય, રાજકોટ જિલ્લામાં હિંગોળગઢ અને રામપરા અભયારણ્ય, અમરેલી જિલ્લામાં ગીર અભયારણ્ય, પાણીયા અને મીતીયાળા અને સુરેન્દ્રનગરમાં નળસરોવર અભયારણ્યનો સમાવેશ થાય છે. નાના બાળકો તેમજ વિદ્યાર્થીઓ અને પર્યાવરણ વિશે રૂચિ દાખવનારાઓ આ બાબતોનો વિશેષ અભ્યાસ કરી શકે તે માટે પ્રાકૃતિક શિક્ષણ શિબિરનું પણ આયોજન કરવામાં આવે છે,  સબંધિત જિલ્લાના વનખાતાની કચેરીનો સંપર્ક કરવાથી આ અંગેની માહિતી અને માર્ગદર્શન મળી શકશે.

Advertisements

Comments are closed.