ATUL N. CHOTAI

a Writer

સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતની હરણફાળ

nivedita khandekar

nivedita khandekar

નિવેદિતા ખાંડેકર

સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતે ઘણી મોટી હોડ સ્વીકારી છે, જેનાથી તે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આબોહવા પરિવર્તનના એજન્ડા પ્રત્યેની જવાબદારીઓ નિભાવી શકાશે, એટલું જ નહીં, પરંતુ તે આ ક્ષેત્રમાં રોજગાર સર્જનની દિશામાં પણ યોગદાન આપશે.
ભારતની ઉત્તર પૂર્વે આવેલા હિમાલયાચ્છાદિત રાજ્ય અરુણાચલ પ્રદેશના તવાંગ જિલ્લાના અંતરિયાળ વિસ્તારમાં આવેલા થુમ્બ્રા ગામની રિનચિન શોતાન કોઈ સામાન્ય છોકરી નથી. તાજેતરમાં હું અરુણાચલ પ્રદેશના પ્રવાસે ગઈ હતી, ત્યારે હું તેને મળી હતી. આ રાજ્ય હંમેશા વીજળીના અભાવની સમસ્યાથી ઝૂઝતું આવ્યું છે. અધૂરેથી શાળામાંથી ઊઠી ગયેલી આ છોકરી પોતાનો મોબાઈલ ચાર્જ કરવા અને કટોકટીના સમયે બત્તી ચાલુ કરવા દરરોજ નાની પીવી પેનલ વાપરે છે. સુલભતા અને ઉપલબ્ધતાને મુકાબલે હજારો સમસ્યાઓ હોવા છતાં શોતાને ડહાપણભરી રીતે પોતાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો હતો. લગભગ 7000 ફૂટની ઊંચાઈએ આવેલા એ ઠંડા પ્રદેશમાં વરસાદ ઘણો ઓછો પડે છે અને વર્ષના મોટા ભાગના મહિનાઓમાં ભરપૂર તડકો રહે છે. દિલ્હીમાં પણ વર્ષમાં ચોમાસના ત્રણ મહિનાઓમાં કેટલાક દિવસોને બાદ કરતાં મોટા ભાગના મહિનાઓમાં ભારે તાપ રહે છે અને ખૂબ સૂર્યપ્રકાશ મળે છે. પરંતુ દિલ્હીના ટેમ્પલ રન્સ અને પોકેમોન ગો પાછળ ઘેલા બનેલા, શિક્ષિત, ઉચ્ચ શિક્ષિત એવા કેટલા જુવાનિયા છે, જેમણે પોતાના મોબાઈલ ફોનની બેટરી રિચાર્જ કરવા માટે સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કર્યો હોય..? કદાચ તમને જવાબની ખબર છે. એટલે જ હું શોતાનને અસાધારણ યુવતી કહું છું. સૂર્યપ્રકાશની ભરપૂર દેન ધરાવતા આપણા દેશમાં સૌર સ્ત્રોતોની મજબૂત સંભાવનાઓને સર કરવા માટેની ભારત સરકારની આશા માટે શોતાન આદર્શ નાગરિક તરીકેનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. ભારતમાં ઊર્જા ક્ષેત્રના પ્રવાહો બદલાયા છે. સૌર ઊર્જાના લક્ષ્યાંકો ઊંચા ગયા છે અને પ્રદૂષણ કરતી તેમજ પર્યાવરણને હાનિ પહોંચાડતી પરંપરાગત ઊર્જાનું મહત્ત્વ ઘટ્યું છે. ભારતે સૌર ઊર્જા અંગે મોટી હોડ સ્વીકારી છે, જેનાથી તે પ્રદૂષણ કરતા વાયુઓના ઉત્સર્જન ઘટાડીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આબોહવા પરિવર્તનના એજન્ડા માટેની પોતાની પર્યાવરણીય જવાબદારીઓ જ પૂરી કરી શકશે, એટલું જ નહીં, પરંતુ, આ ક્ષેત્રમાં રોજગારની ઉપલબ્ધિ વધારી શકશે અને દૂર-સુદૂર લદ્દાખ અથવા તો કચ્છના રણ જેવા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં વિકાસને વેગ આપી શકશે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રને સોંપેલા આબોહવા પરિવર્તન અંગેના પોતાના ઈન્ટેન્ડેડ નેશનલી ડિટરમાઈન્ડ કોન્ટ્રિબ્યુશન્સ (આઈએનડીસીઝ) એટલે કે રાષ્ટ્ર તરીકે પોતે કેટલું યોગદાન આપશે તે અંગેના એક્શન પ્લાનમાં ભારતે રીન્યુએબલ એનર્જી (નવિનીકરણીય ઊર્જા)નું લક્ષ્યાંક વધારીને 175 ગિગાવોટ જેટલું ઊંચું કરવાનું વચન આપ્યું છે, જેમાં સૌર ઊર્જાનું ઉત્પાદન વર્ષ 2022 સુધીમાં વધારીને 100 ગિગાવોટ કરવાનું અનુમાન છે. સૌર ઊર્જામાંથી 40 ગિગાવોટ ઊર્જાનું ઉત્પાદન છત પર સૌર પેનલો સ્થાપીને હાંસલ કરવાની ધારણા છે. સરકારી આંકડાઓ અનુસાર મે, 2016 સુધીમાં સૌર ઊર્જાની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા 7564 મેગાવોટ છે અને ચાલુ વર્ષે ગ્રિડ દ્વારા જોડાયેલી સૌર ઊર્જા માટે 10,500 મેગાવોટ ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક છે. બે વર્ષ અગાઉ ઊર્જા અંગેના અંદાજો મેળવ્યા બાદ સરકારે સોલર પાર્કસ સ્થાપવાની પણ જાહેરાત કરી હતી અને 21 રાજ્યોમાં 20,000 મેગાવોટની એકંદર ક્ષમતા ધરાવતા 34 સૌર પાર્કસને મંજૂરી આપી હતી. આ પાર્કસમાં આંધ્રપ્રદેશમાં સ્થપાયેલો 1500 મેગાવોટ ક્ષમતા ધરાવતો વિશ્વનો આ પ્રકારનો સૌથી મોટો પ્રોજેક્ટ સામેલ છે. સૌથી સારી બાબત એ છે કે સૌર ઊર્જાનું લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓ અને અધિકૃત એજન્સીઓ ઉપરાંત સરકારની અન્ય સંસ્થાઓ સૌર ઊર્જાના ઉત્પાદનો માટે મોટા પાયે ઝંપલાવી રહી છે. વર્ષ 2015માં સંપૂર્ણ પણ સૌર ઊર્જાથી સંચાલિત કોચી એરપોર્ટ આ પ્રકારનું પ્રથમ એરપોર્ટ બન્યું. અન્ય એરપોર્ટસ, દિલ્હી મેટ્રો, ભારતીય રેલવેઝ અને તમામ રાજ્ય સરકારના ભવનો તો નહીં પરંતુ કેન્દ્ર સરકારની સીપીડબલ્યુડીએ બાંધેલી તમામ ઈમારતો તેમજ સૌર ઊર્જા દ્વારા ચાલતા ટોલ પ્લાઝા – આ તમામ તેમજ હજુ ઘણા બધાં પ્રોજેક્ટો કાર્યરત થઈ ચૂક્યા છે અથવા તો કાર્યરત થવાની તૈયારીમાં છે.

સૌર ઊર્જા : સામાજિક પરિવર્તનની કાર્યવાહક

માત્ર ઊર્જા ક્ષેત્રની બાબત તરીકે આ વિકાસને ધ્યાન પર લેવાને બદલે દૂર દ્રષ્ટિએ નાંખીએ તો, ખાસ કરીને, જ્યારે સૌર ઊર્જા ગ્રિડ વિનાના સ્થળોએ – ગામડાઓમાં પહોંચી છે, ત્યારે સૌર ઊર્જાને સામાજિક પરિવર્તનની કાર્યવાહક તરીકે જોવાની જરૂર છે. નિશ્ચિત રીતે, સૌર ઊર્જાને પ્રાથમિકતાના પ્રાવધાન સાથે કેટલાક રાજ્યોએ પોતાની નીતિઓ ઘડી છે, છતાં, તેમણે આવી નીતિઓનું અસરકારક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં મહારાષ્ટ્ર સરકારે સોલર ઓફ ગ્રિડ પોલિસી (ગ્રિડ વિના સૌર ઊર્જા અંગેની નીતિ)ને મંજૂરી આપી, જેમાં આગામી પાંચ વર્ષોમાં ઓછામાં ઓછા 500 મેગાવોટ ઊર્જા બચાવવાનું લક્ષ્યાંક છે. આ નીતિના ભાગરૂપે સોલર વોટર હીટર પેનલો ધરાવતી હોય માત્ર તેવી જ ઈમારતોને બાંધકામ માટેની મંજૂરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે નગરપાલિકાઓ અને મ્યુનિસિપલ અધિકારીઓને ડેવલપમેન્ટ કન્ટ્રોલ (ડીસી) નિયમોમાં ફેરફાર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. સરકારી વસાહતો, આદિવાસી શાળાઓ અને નવી ખાનગી ઈમારતો સહિત તમામ ઈમારતોમાં આ નિર્દેશોનું અનુસરણ ફરજિયાત કરવું જોઈએ. પુષ્કળ રોકાણો સાથે સંખ્યાબંધ ખાનગી એકમો સૌર ઊર્જા વડે સંચાલિત બની ચૂક્યા છે. રાજ્યના પાટનગરથી દૂર-દૂરના વિસ્તારોમાં વીજળી ઉપલબ્ધ બનવાથી કેવા પ્રકારના પરિવર્તનો આવી શકે છે એ તમે કલ્પી શકો છો. પરંતુ જ્યારે ઓફ ગ્રિડ એટલે કે સ્થૂળ રીતે, વીજળીના તાર વિના વીજળી પહોંચાડવાની વાત આવે, ત્યારે મહારાષ્ટ્રની પૂર્વે આવેલા નાનકડા શહેરની સિરોન્ચાની વાત અરુણાચલ પ્રદેશની શોતોન કરતા જુદી નથી.

અરુણાચલ પ્રદેશ એનર્જી ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (એપીઈડીએ)એ 1058 જેટલા વીજળીના તાર વિનાના ઓફગ્રિડ ગામડાઓને વીજળી પહોંચાડવા ગ્રામીણ વિદ્યુતીકરણ માટેના 300 વોટ પીક સોલર પાવર પેક્સની પાંચ વર્ષની સર્વગ્રાહી વોરંટી અને જાળવણી સાથે તેની સ્થાપના અને તેને કાર્યરત બનાવવા અંગે ડિઝાઈન, સપ્લાય, ઈન્સ્ટોલેશન, ટેસ્ટિંગ અને કમિશનિંગ માટેની પ્રક્રિયા એપ્રિલ, 2016થી શરૂ કરી દીધી છે. અરુણાચલ પ્રદેશમાં અંતરિયાળ ટેકરીઓ પરના દૂર-સુદૂરના ગામડાઓમાં લોકોએ સોલર પીવી પેનલ્સ વાપરવાનું શરૂ કરી દીધું છે, તેમાં કેટલીક સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને નિવાસી શાળાઓ સામેલ છે, જે સોલર વોટર હીટર પેનલ્સ વાપરી રહી છે, જ્યારે સમગ્ર રાજ્યમાં સૌર ઊર્જા વડે ચાલતી શેરી-બત્તીઓ અત્યંત સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. આપણે બે રાજ્યોનાં ઉદાહરણો જોયા, જેમાં એક સમસ્યા બંનેમાં સમાન છે. ખાનગી સંસ્થાઓ અને સરકાર તરફથી કોઈ પણ રીતે સૌર ઊર્જાના પ્રવેશ અને – અથવા સ્થાપના માટે જ વધુ પ્રયત્નો થયેલા છે પરંતુ અંતરિયાળ સ્થળોએ વેચાણ પછીની સેવાઓ પર્યાપ્ત ન હોવાથી સૌર ઊર્જા શરૂ કરવા માટેનો શરૂઆતનો ઉત્સાહ લાંબા સમય સુધી ટકતો નથી. સંખ્યાબંધ શાળાઓ, જેમણે સોલર વોટર હીટર નંખાવ્યા છે, તેઓ સ્પેર પાર્ટસની અછત અને સાધનમાં કોઈ નુકસાન થયું તો તેની મરમ્મત કરનાર કારીગરની ગેરહાજરી જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહી છે. હકીકતમાં, આ બાબત સ્કિલ ઈન્ડિયા કાર્યક્રમ માટે તકમાં પરિવર્તિત કરી શકાય તેમ છે, જેમાં યુવાનોને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પણ સૌર ઊર્જાના સાધનો સ્થાપવાની તેમજ તે પછી તેની જાળવણી કરવાની તાલીમ આપી શકાય.

બીજી પણ એક વાત ધ્યાન પર લેવાની જરૂર છે, તે છે, સૂર્યમિત્ર એપનું યોગ્ય અમલીકરણ. આ એપ સૌર ઊર્જાના સાધનો માટે વપરાશકારને તેની સ્થાપના, સર્વિસ કે મરમ્મત માટે તાત્કાલિક ઉકેલની ખાતરી આપે છે. શહેરી કે અર્ધ-શહેરી વિસ્તારો માટે સ્માર્ટ ફોનના પ્રસારને કારણે આ ખરેખર ખૂબ હાથવગું સાધન છે, પરંતુ મોબાઈલના નબળા સિગ્નલ ધરાવતા અથવા તો બિલકુલ સિગ્નલ જ ન ધરાવતા હોય તેવા તેમજ જ્યાં એપ્સના સમજપૂર્વકના ઉપયોગની ક્ષમતાનો અભાવ હોય, તેવા અંતરિયાળ વિસ્તારો માટે આ વાત લાગુ પડતી નથી. જે સ્થૂળ રીતે ખરેખર ઓફ ગ્રિડ – કોઈ સ્થૂળ કે રૂપકાત્મક અર્થમાં – છે, તેમના માટે આ છેલ્લી ઘડીની સમસ્યાઓ હકીકતમાં સામાજિક પરિવર્તન માટેના સાધન તરીકે સૌર ઊર્જાની સફળતા સુનિશ્ચિત કરશે. (નિવેદિતા ખાંડેકર દિલ્હી-સ્થિત સ્વતંત્ર પત્રકાર છે. તેઓ પર્યાવરણીય, વિકાસલક્ષી તેમજ આબોહવા પરિવર્તનના મુદ્દાઓ વિશે લખે છે) (પ્રેસ ઈન્ફોર્મેશન બ્યૂરો – ભારત સરકાર – અમદાવાદ)

Advertisements

Comments are closed.