ATUL N. CHOTAI

a writer – since 2014


ગુજરાતના એક માત્ર કોમ્યુનિટી રેડિયો દ્વારા કચ્છના ગામડાના બહેનોને શિક્ષણ અપાય છે..

kutchh radio

kutchh radio

રેડિયો શબ્દ આજની યુવા પેઢી માટે માત્ર એફએમ પુરતો જ સિમિત રહી ગયો છે. એક સૈકા પહેલા જ્યારે શોધ થઈ ત્યારે ભારે દબદબો ભોગવનાર રેડિયો હવે ભંગારની રેકડીઓમાં જોવા મળે છે. જો કે ક્યારેક કોઈક મોટી ઉંમરના વડિલોના હાથમાં રેડિયો દેખાઈ જાય છે. સમયની રફતારમાં ફેંકાઈ ગયેલા આ રેડિયોના માધ્યમાથી જ કચ્છના અતિ પછાત અને અશિક્ષિત વિસ્તારના બહેનોને ઉંચા લાવવા મહિલાઓનું સંગઠન માથામણ કરી રહ્યું છે. ગુજરાત સમાચારના અહેવાલ મુજબ કચ્છના ભીમસર પંથકમાં ચાલતો આખા ગુજરાતનો એક માત્ર કોમ્યુનિટી રેડિયો આસપાસના ર૬ ગામની ૬૦૦૦ થી વધુ બહેનોને શિક્ષિત અને દિક્ષિત કરી રહ્યો છે.

મુળભુત રીતે પશુપાલનના વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલો રણ પ્રદેશ કચ્છ આખો જિલ્લો આમ તો શૈક્ષણિક રીતે પછાત ગણાય છે. પરંતુ કચ્છના ભીમસર પંથકના કેટલાક ગામડાની હાલત ખુબ જ પછાત છે. લખતા-વાંચતા જ ન આવડતું હોય ત્યાં શિક્ષણ આપવા માટેના માધ્યમો પણ સિમિત બની જાય છે. તેવી સિૃથતિ વચ્ચે અહી વર્ષ ર૦૧ર ની બીજી જૂનના રોજ સૌથી સસ્તુ અને સરળ માધ્યમ એવા ગુજરાતના સૌપ્રથમ કોમ્યુનિટી રેડિયોની શરૃઆત કરવામાં આવી. ખાસ કરીને ઘર-પરિવારના આાધાર સ્તંભ એવા બહેનોમાં શિક્ષણનું સ્તર ઉંચુ આવે અને તેને મુંજવતા અંગત જીવનના પ્રશ્નો ઉકેલાય તો સમગ્ર વિસ્તારનો એકંદર ઉત્કર્ષ ઝડપાથી થાય છે માટે અહી બહેનોને શિક્ષિત અને દિક્ષિત કરવા માટે શરૃ કરાયેલા કોમ્યુનિટી રેડિયોનું નામ સહિયર જો રેડિયો એવું આપવામાં આવ્યું તથા તેના સંચાલનમાં પણ મહિલા સંસ્થાની રચના કરવામાં આવી. આજે આ સંસ્થા સહિયર જો સંગઠનમાં છ હજારથી વધુ બહેનો જોડાયેલી છે. સંચાલન કમિટીમાં ૧૧ સભ્યો છે.

સંગઠન અને રેડિયોના સંચાલક કહે છે કે ૯૦.૪ ચેનલ ઉપરથી રેડિયો સ્ટેશનની આસપાસની પ૦ કિ.મી.ની ત્રિજ્યામાં આવતા આશરે ર૬ જેટલા ગામડામાં નિયમીત પ્રસારણ કરવામાં આવે છે. મહિલાઓના ઉત્કર્ષ માટેના તથા રોજીંદા પ્રશ્નોનું નિરાકરણ આપતા કાર્યક્રમોનું કચ્છની પરંપરાગત લોકબોલીમાં પ્રસારણ થાય છે. હાલ જેડલેનું જતન નામનો એક કાર્યક્રમ ચાલી રહ્યો છે. જેનો મતલબ, બહેનપણીનું ધ્યાન રાખવું તેવો થાય છે. આ કાર્યક્રમ થકી મહિલાઓના આરોગ્યને લગતા પ્રશ્નો હલ કરવામાં આવે છે.

મહિલાઓ રેડિયો સ્ટેશનના ફોન નંબર ઉપર ફોન કરીને પોતાની સમસ્યાઓ વર્ણવે છે. કેટલીક મહિલાઓ રૃબરૃ રેડિયો સ્ટેશન સુધી પહોંચે છે. ઘણી વખત રેડિયોની ટીમ ગામડાઓમાં જઈને સમજણ આપે છે. દરરોજ સવાર-સાંજ સાત વાગ્યે અને બપોરે બાર વાગ્યે એમ ત્રણ વખત કાર્યક્રમનું પ્રસારણ થાય છે. તેઓ કહે છે કે અમે ફક્ત માહિતી અને મનોરંજન જ નથી આપતા પરંતુ સહિયર બનીને બહેનોની સમસ્યા હલ કરીએ છીએ. માટે આ વિસ્તારમાં આ કોમ્યુનિટી રેડિયોની ખુબ લોકપ્રિયતા છે. અત્યારે રેડિયો દ્વારા કુંજલ પાંજે કચ્છજી, બાંધણીનીજી ગાલ, તુ જીયરો આઈ, કચ્છ લોકજી વાણી, ધરીયા ઘેર, લીકબુચાણી, સજીવનો સાદ, જેવા કાર્યક્રમો અપાય છે. ઈન્દુબા જાડેજા, હકીમાબેન ઠેબા, કેસરબેન બદરૃ, અમીનાબેન ઈસ્માઈલ વગેરે કમિટીના બહેનો હાલ સ્ટેશનનું સંચાલન કરે છે.

હાલ આકાશવાણી શબ્દ ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોનો પર્યાય બની ગયો છે પરંતુ આકાશમાંથી સંભળાતી અદ્રશ્ય વાણીના રૃપમાં આ રેડિયો સ્ટેશન દરરોજ છ હજારથી વધુ બહેનોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવવાનું કાર્ય કરી રહી છે. ગુજરાતના એક માત્ર આ કોમ્યુનિટી રેડિયો થકી મળેલા હકારાત્મક પરિણામો અંગે સંચાલક ટીમ જણાવે છે કે, એક સમયે આ વિસ્તારમાં દારૃના નશાનું વ્યાપક દુષણ હતું. આજે અનેક પરિવારોને દારૃની બદીથી બચાવવામાં આવ્યા છે. દીકરીઓ તો ઠીક દિકરાઓને પણ શાળાએ મોકલવાનું ચલણ નહોતું. આજે દીકરીઓ પણ શાળાએ જતી થઈ છે. બહેનોને આરોગ્યને લગતી રોજીંદી અનેક સમસ્યાઓ દૂર થઈ છે. kutchh all india radio program for teaching and education for rural people and women in gujarat kutch india

Advertisements


પોરબંદરના પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષકનો અનોખો સેવાયજ્ઞ..

parag joshi

parag joshi

: : સંકલન : :
જગદીશ ડી. ત્રિવેદી
સહાયક માહિતી નિયામક

પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,

રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

કવિ મકરંદ દવેની એક મશહૂર પંકિત છે. ગમતું મળે તો અલ્યા ગુંજે ન ભરીયે, ગમતાંનો કરીએ ગુલાલ. અત્યારે લોકોમાં એવી માન્યતા છે માણસને ગમતું કામ મળી જાય કે ગમતી સરકારી નોકરી મળી જાય પછી લોકો પરિવાર સાથે એશ આરામની જીંદગીના સપના જોવા લાગે છે.  પરંતુ બધે જ એવું નથી બનતું.  કવિની કૃતિ મુજબ ગમતા કાર્યને સમાજમાં વહેંચીને મદદરૂપ થનારા પણ છે. કોઇને ગમતી નોકરી મળી જાય પછી વિશેષ સમાજ સેવા કરીને પ્રેરણાનું ઝરણું બનીને સેવાનો ભેખ ધરનારા પણ છે. નોકરીની સાથે ગમતું કામ શીખીને સમાજ સેવાની એક કેડી પોરબંદર જિલ્લાના પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષકે કંડારી છે. આ શિક્ષકનું નામ છે પરાગ જોશી. શ્રી પરાગભાઇએ એવું તો શું કર્યું  કે આજે પોરબંદર જિલ્લાના શિક્ષકો અને વિધાર્થીઓમાં તેમનું નામ ગુંજતું થયું છે..??

પોરબંદર જિલ્લામાં સામાન્ય પરિવારમાં ઉછરેલા પરાગ હરિલાલ જોશીએ સાયન્સમાં સ્નાતક કર્યા પછી નકકી કર્યું હતું કે તેમને જો ગણિત- વિજ્ઞાનના શિક્ષકની નોકરી મળી જાય તો નોકરીની સાથે વિશેષ કામ કરવું છે. આ ઇચ્છા દ્રઢ મનોબળ અને મહેનતના અંતે પૂર્ણ થઇ. શ્રી પરાગભાઇને પ્રાથમિક શાળામાં સાયન્સ શિક્ષક તરીકે ગમતી નોકરી મળી ગઇ. કહેવાય છે કે જેને કામ કરવું જ છે તેને કામ મળી જાય છે. પરાગભાઇએ વિશેષ કામગીરી કરવાની પસંદગી પણ પ્રાથમિક શાળાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરી. તેમને જાણવા મળ્યું કે શાળાઓમાં કોમ્પ્યુટર બંધ પડે તો રીપેર કરવાની મંજુરીથી માંડીને ગામડામાં ટેકનીશ્યનને લઇ આવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. એટલું જ નહિં  અંતરાય પડતા બાળકોની શીખવાની અને શિક્ષકોની શિખડવવાની કામગીરીમાં વિક્ષેપ પડે છે. બસ આ જ વાતે  પરાગભાઇને વિશેષ કામગીરી કરવાનો રસ્તો કાઢયો. બે મહિનામાં જ પરાગભાઇએ કોમ્યુટર રીપેર કરવાનું જ્ઞાન મેળવી લીધું. કોમ્પ્યુટર રીપેર કરવામાં જેવી ફાવટ આવી કે તુરંત તેમણે સરકારી શાળામાં સ્વખર્ચે  જઇ એક પણ પાઇ લીધા વગર વિધાર્થીઓ માટેના બંધ પડેલા કોમ્યુટર વિનામુલ્યે રીપેર કરી આપવાનો સેવાયજ્ઞ શરૂ કરી દીધો. એવો સેવાયજ્ઞ કે જે અવિરત ચાલતો  જ રહે. કર્મના નિજાનંદ વાળો સેવાયજ્ઞ.

પોરબંદર જિલ્લાના હાથિયાણી ગામે સુખપુર પ્રાથમિક શાળામાં ફરજ બજાવતા શ્રી પરાગભાઇની આ વિશેષ કામગીરીને આજે તો નવ વર્ષ થઇ ગયા છે. પરાગભાઇ તેમને મળેલી પ્રેરણા અંગે કહે છે કે મને ગામડાના વિધાર્થીઓને સાયન્સ અને મેથ્સ શીખવડાવવાની મજા આવે છે. આ ગમતા કાર્યની સાથે સાથે શાળાનો સમય પુરો કરીને હું જે શાળામાં કોમ્યુટર બંધ થયાનો કોલ આવ્યો હોય તે શાળામાં કોમ્યુટર રિપેર કરવા પહોંચી જાઉં છું. આજ દિન સુધીમાં જિલ્લાની ૧૦૦ પ્રાથમિક શાળાના ૧૦૦૦ થી પણ વધુ કોમ્યુટર રિપેર કર્યા છે.

પરાગભાઇ કહે છે સૌ પ્રથમ તેમણે ફેઇસ બુક પર એક પોસ્ટ શેર કરી તેમાં તેમણે એક ટેગ લાઇન લખી હતી નહિં ટીએડીએ ચાર્જ, નહિં સર્વિસ ચાર્જ, માત્ર અડધો કપ ચા સાથે પીને તમારૂ કોમ્યુટર થશે ફટાફટ રીપેર. આ સમાચાર જિલ્લામાં પ્રસરી જતા એકાંતરા અને કયારેક તો રોજ રોજ હું શાળાથી છૂટયા પછી કે પહેલા મારૂ બાઇક લઇને કોમ્યુટર રિપેર કરવા પહોંચી જાવ છું. પરાગભાઇ જે શાળાની મુલાકાત લે છે તે શાળાના શિક્ષકોને કોમ્યુટરર રિપેર કરવાની સામાન્ય સમજ પણ આપી દે છે. જેથી જે તે શાળા જાતે કોમ્પ્યુટર રીપેર કરતી થઇ જાય. સરકારશ્રી દ્વારા હવે શાળાઓમાં જ્ઞાનકુંજ ઇ- લર્નીગ પ્રોજેકટર પણ આવવા લાગ્યા છે. જેથી કોમ્યુટર વગર ચાલે તેમ નથી એટલે પરાગભાઇએ જિલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ ભવનમાં તેમનો આ પ્રોજેકટ પણ મુકયો છે. જેથી અન્ય શિક્ષકો પણ આ દિશામાં કામ કરી શકે.

બપોરની શાળા અને સવારે કે રજાના દિવસે કોમ્યુટર રીપેર કરવાની સર્વિસ તો પછી તમે પરિવારજનોને  કયારે સમય  આપો છો..?? એવું પુછતા પરાગભાઇએ હસીને કહયું કે મારા માતા અરૂણાબેન, પિતા હરિભાઇ અને પત્ની પૂજાબેનના સહકારથી જ હું આ વિશેષ સેવા કરી શકું છું. સવારથી જ ટાઇમ મેનેજમેન્ટ કરી લઇ છું પણ હું આ કામ કરૂ છું તેમાં મારા પરિવારજનો પણ ખુશ છું. સેવા કરવી હોય તો ઘણી બધી બાબતોનો ત્યાગ કરવો પડે અને હવે તો શાળા અને કોમ્પ્યુટરની સર્વિસ બન્ને કરૂ તો જ મજા આવે છે તેમ હર્ષ સાથે તેઓ જણાવે છે. ચુંટણી સબબ બી.એલ.ઓ તરીકે કે સાયન્સ શિક્ષક તરીકે જે ફરજ સોંપાઇ તે પણ પુર્ણ કરીને ઘણી વખત સાંજે પણ કામ કરીને બંધ કોમ્પ્યુટર રીપેર કરી નાંખું છું તેમ પણ જણાવ્યું હતુ.

પરાગભાઇના પત્ની પૂજાબેન કહે છે કે જયારે મારી સગાઇ થઇ ત્યારે જ મને કહેવામાં આવ્યું કે હું નોકરી પછી  સેવાનું આ એક બીજું કામ કરૂ છું. મારા જીવનમાં નવરાશની પળો ઓછી છે. આ વાતથી તો હું ખુશી થઇ. હું પણ એમના કામમાં મદદ કરૂ છું. પરાગભાઇના પિતા હરિભાઇ અને માતા અરૂણાબેન કહે છે કે અમારા ૧૫૦ વ્યકિતના કુંટુંબમાં કોઇને વ્યસન નથી. નવરૂ બેસવું નહીં અને ગમતું કામ કરવું અને તે કામ સૌને શીખડાવવું એવો અમારો સિંધ્ધાંત રહયો છે.  અનેક શાળાઓમાં કોમ્યુટર રીપેર થયા છે. એ એમાની એક શાળા આદિતપરા પ્રાથમીક શાળાના આચાર્ય શ્રી મનીષભાઇ બરેજાએ કહયું કે અમારી શાળાના કોમ્યુટર બંધ થયા ત્યારે તેઓએ રજાના દિવસે આવીને કામ કરી આપ્યું હતુ. આમ પોરબંદરના પરાગ જોશીની નોકરી સાથે તેમની આ વિશિષ્ટ સેવા તેમની ઓળખ બની છે. તેમની આ કામગીરીથી વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો પણ પ્રેરીત થયા છે. (માહિતી બ્યુરો – પોરબંદર) porbandar teacher parag joshi free computer repairing service for schools social activities story by jagdish trivedi information department porbandar


ભારતમાં ત્‍યાગ અને સેવાથી જ નવજીવન પ્રગટ થશે – સ્‍વામી વિવેકાનંદ

Swami Vivekananda

Swami Vivekananda

:: સંકલન ::

જે. ડી. ત્રિવેદી
સહાયક માહિતી નિયામક,
પ્રાદેશીક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,

રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

યુવાશકિત એ દેશની અમોધ સંપદા છે. નિરંતર શકિતનો સ્ત્રોત એટલે યુવાન. કોઇપણ સમયે પડકારોને ઝીલી લે એ જ સાચો યુવાન છે એટલે જ કહેવાયુ છે કે જો તુફાનો સે ટકરાતે હૈ ઉસે યુવાન કહતે હૈ. આ જ યુવાનમાં અદભુત ધૈર્ય શકિત અને સ્‍થિત પ્રજ્ઞતા હોવી જોઇએ. ખંત અને અદમ્‍ય ઉત્‍સાહનો સમન્‍વય એટલે યુવાન. આવા યુવાનો પાસે રાષ્‍ટ્ર ઘણી અપેક્ષાઓ રાખે છે. સ્‍વામિ વિવેકાનંદે કહયું હતું કે આજે જરૂર છે તાકાત અને આત્‍મ વિશ્વાસની… આપણામાં હોવી જોઇએ પોલાદની તાકાત અને મનોબળ એમની એ સિંહ ગર્જનાએ કાશ્‍મીરથી કન્‍યાકુમારી સુધીના યુવકોમાં નવો જોશ અને ઉત્‍સાહ ભરી દીધો હતો. યુગદૃષ્‍ટા સ્‍વામી વિવેકાનંદે આપણા રાષ્‍ટ્ર જીવનના પ્રત્‍યેક પાસાંઓનો સૂક્ષ્મ વિચાર કર્યો હતો. એ ઉમદા વિચારોને જીવનમાં ઉતારીને દરેક માનવ ભારતવાસી સ્‍વ કલ્‍યાણ, સમાજ કલ્‍યાણ, રાષ્‍ટ્ર કલ્‍યાણ અને વિશ્વ કલ્‍યાણ કરીને પોતાને અને દેશને ઉજ્જવળ કીર્તિ અપાવી શકે છે.

સ્‍વામી વિવેકાનંદનો જન્‍મ ઇ.સ. ૧૮૬૩ના જાન્‍યુઆરીની ૧૨મી તારીખે સંવત ૧૯૧૯માં પોષ મહિનાની સાતમને સોમવારે મકરસંક્રાંતિના શુભ દિવસે થયો હતો. મહાદેવની કૃપાથી પ્રાપ્ત થયેલાં પુત્રનું નામ માતાએ વીરેશ્વર રાખ્‍યું હતું. અને ત્‍યાર બાદ એનુ નામ નરેન્‍દ્રનાથ રાખવામાં આવ્‍યું હતું. તેમના પિતા વિશ્વનાથજી વકીલ હતા અને માતાનું નામ ભુવનેશ્વરી હતું. શ્રી નરેદ્રના દાદા પણ નાની વયે સંન્‍યાસી બન્‍યા હતા. નરેન્‍દ્રને સાધુ સંતો પ્રત્‍યે નાનપણથી જ ખૂબ આદરભાવ હતો. માતા એ ઉત્તમ શિક્ષિકા છે. નરેદ્રને બાળપણમાં માતા પાસેથી જીવનની ઉપયોગી તાલીમ મળી હતી. માતાના ખોળામાં બેસીને તેણે રામાયણ, મહાભારત અને બીજી અનેક પૌરાણિક કથાઓ સાંભળી હતી. એ રીતે પ્રથમ ધાર્મિક શિક્ષણના બીજ માતાએ જ રોપેલા. બંગાળના સુપ્રસિધ્‍ધ પંડિત ઇશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરની મેટ્રોપોલિટન ઇન્‍સ્‍ટીટયુશન નામની શાળામાં નરેન્‍દ્રએ શિક્ષણ લીધું હતું. અને ત્‍યારબાદ પ્રેસિડન્‍સી કોલેજમાં જોડાયા હતા. તેમની અસાધારણ બુધ્‍ધિ પ્રતિભાથી શિક્ષકો અને સહાધ્‍યાથીયો આકર્ષાયા હતા તેમજ તેમનું ભરાવદાર, સ્‍નાયુબધ્‍ધ સુડોળ શરીર પ્રભાવશાળી ચહેરો અને વિશાળ આંખો જોઇને સૌ કોઇ એમના ઉપર મુગ્‍ધ બનતા. નરેન્‍દ્ર દૃઢ પણે માનતા કે ચારિત્ર્ય એ જ માનવ જીવનનો પાયો છે. બ્રહ્મચર્ય વિના આધ્‍યાત્‍મિક અનુભવ અશક્‍ય છે તેમ તેમને લાગતું. થોડો સમય તેઓ બ્રહ્મોસમાજના વાતાવરણમાં રહ્યા હતા.

સને ૧૮૮૧ માં નરેન્‍દ્રનાથ શ્રી રામકૃષ્‍ણ પરમહંસને પ્રથમવાર તેમના પાડોશમાં સુરેન્‍દ્રનાથ મિત્રને ત્‍યા મળ્‍યા હતા અને દક્ષિણેશ્વર આવવા કહ્યું હતું. આ પ્રસંગ પછી તેમણે ઘરમાં લગ્ન કરવાની અસંમતિ દર્શાવી હતી. એક દિવસ તેઓ દક્ષિણેશ્વર ગયા અને ત્‍યાં તેમના ગાયેલા ભજનો શ્રી રામકૃષ્‍ણ એ પ્રશંસા કરી હતી. એક મહિના બાદ ફરી તેઓ રામકૃષ્‍ણને ત્‍યાં પહોંચી ગયા હતા ત્‍યારે રામકૃષ્‍ણ તેમને નજીકના મદુમલ્લિકના બાગમાં લઇ ગયા થોડું ફરી ઘરે આવ્‍યા અને નરેન્‍દ્રને ધ્‍યાનમાં બેસાડયાં. નરેન્‍દ્રને સારું ધ્‍યાન લાગી ગયું. આ પ્રસંગ પછી શ્રી રામકૃષ્‍ણ અને નરેન્‍દ્રનાથ વચ્‍ચે પ્રેમનું આકર્ષણ વધવા લાગ્‍યું. શ્રી રામકૃષ્‍ણના ત્‍યાગ, પવિત્રતા, સતત ઇશ્વર ભક્‍તિથી નરેન્‍દ્રનાથ એમના પ્રત્‍યે આકર્ષાયા હતા.જ્‍યારે શ્રી રામકૃષ્‍ણ નરેન્‍દ્રનાથના નિડરતા, સ્‍વાશ્રયવૃત્તિ, સત્‍યનિષ્‍ઠા વગેરે ગુણોથી આકર્ષાયા હતા. હવે બંને ગુરુ શિષ્‍ય બની ગયા હતા. શ્રી રામકૃષ્‍ણ સ્‍વધામ પધાર્યા પછી બધાં શિષ્‍યોમાં વિવેકથી જુદા પડી આવતા નરેન્‍દ્ર વિવેકાનંદજી કહેવાયા. ગુરુભાઇઓ સાથે સન્‍યાસનો સંકલ્‍પ લઇને વરાહનગરમાં મઠ સ્‍થાપ્‍યો. કેટલાંક ગુરુભાઇઓ પરિવ્રાજક બન્‍યા. વિવેકાનંદજીએ વિચાયું હવે હું સંસારમાં મહાન કાર્યો કરીશ ગુરુજીના વિચારો વિશ્વમાં ફેલાવીશ. સ્‍વામી વિવેકાનંદે ઉત્તર ભારત, રાજસ્‍થાન, ગુજરાત, મહારાષ્‍ટ્ર, કર્ણાટક, કન્‍યાકુમારી વગેરે સ્‍થળે પર્યટન કર્યું. ગુજરાતમાં તેઓ વડોદરા, ખેડા, અમદાવાદ, લીંબડી, ભાવનગર, શિહોર, જૂનાગઢ, સોમનાથ, દ્વારકા, ભૂજ, પાલીતાણા, પોરબંદર સહિતના સ્‍થળે ફર્યા હતા.

અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે સ્‍વામી વિવેકાનંદના તિર્થાટન દરમિયાન જૂનાગઢમાં દિવાનજી હરિદાસ વિહારીદાસે સ્‍વામીજીને પોતાના મહેમાન બનાવ્‍યા હતા. અહીં તેમણે ગિરનારની ગુફાઓ અને પવહારી બાબાએ જ્‍યાં તપશ્ચર્યાં કરી હતી તે સ્‍થાન જોયું હતું. સ્‍વામીજી પોરબંદરમાં સૌથી વધુ અગીયાર માસ રોકાયા હતા. અહીં તેમણે પતંજલીના યોગશાષાનો અભ્‍યાસ અને ફ્રેન્‍ચ ભાષા પણ શીખ્‍યા. સ્‍વામી વિવેકાનંદજીએ તિર્થાટન દરમિયાન રાષ્‍ટ્ર જીવનને નજીકથી નિહાળ્‍યું હતું. દેશમાં વ્‍યાપેલા અજ્ઞાન, ગરીબાઇ અને હૃદય દુર્બળતાને દૂર કરવા સ્‍વામીજીનો આત્‍મા પોકારતા હતા અને ઇલાજ શોધી કાઢયો હતો. ત્‍યાગ અને સેવાના આદર્શથી જ ભારતવર્ષ જગદગુરુ તરીકે વિરાજતો હતો. એ ત્‍યાગ અને સેવાથી જ ભારતમાં નવજીવન પ્રગટ થશે. દુઃખી દેશ બાંધવોના દુઃખ નિવારણ કાજે તેમણે દેશભક્‍તિમાં સંન્‍યાસ જોયો અને સન્‍યાસમાં દેશભક્‍તિનું દર્શન કર્યું.

તારીખ ૩૧ મે ૧૮૯૩ના રોજ મુંબઇ ખાતેથી અમેરીકાના શિકાગો શહેરમાં વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં ભારતના પ્રતિનિધિ તરીકે હાજરી આપવા સ્‍ટીમર માર્ગે સ્‍વામીજી ગયા હતા. ધર્મ પરિષદમાં સ્‍વામી વિવેકાનંદજીએ બહેનો અને ભાઇઓ એવું સંબોધન કરીને વ્‍યાખ્‍યાન આપ્‍યું. તેમનુ વ્‍યાખ્‍યાન સર્વોત્તમ હતું અને સર્વસ્‍પશી સચ્‍ચાઇ અને તૃષ્‍ટિબિંદુની વિશાળતા તરી આવી હતી. તેથી સભા મુગ્‍ધ થઇ ગઇ હતી. અમેરીકાના ઘણાં શહેરોમાં સ્‍વામીજીના અનેક વ્‍યાખ્‍યાનો ગોઠવાતા અને લોકો એમના અદ્‌ભૂત વાકછટા, તેજસ્‍વી વ્‍યક્‍તિત્ત્વ અને વિરલ જ્ઞાન વૈભવથી અંજાઇ જતા. સ્‍વામીજીએ શ્રીલંકા, ઇંગ્‍લેન્‍ડ અને યુરોપનો પણ પ્રવાસ કર્યો હતો. સને ૧૮૯૭ માં સ્‍વામી વિવેકાનંદજીએ તેમના શિષ્‍યો સાથે શ્રી રામકૃષ્‍ણ મિશનની સ્‍થાપના કોલકત્તામાં કરી ૧૮૯૮ ની તારીખ ૯ મી ડિસેમ્‍બરે શ્રી રામકૃષ્‍ણ મઠની અને ૧૮૯૯ બેલૂર મઠની સ્‍થાપના કરી. સને ૧૯૦૨ની તારીખ ૪ જુલાઇ એ સ્‍વામી વિવેકાનંદજીએ એક સાચા યોગીને શોભે એ રીતે તેમણે મહાપ્રયાણ કર્યું. તેઓશ્રીએ ૩૯ વર્ષ, પ માસ અને ૨૪ દિવસનું આયુષ્‍ય ભોગવ્‍યું હતું. શ્રી રામકૃષ્‍ણ પરમહંસ અને સ્‍વામી વિવેકાનંદે પ્રબોધેલ સત્‍યો અને આદર્શો મુજબ તેમની સ્‍થાપેલ સંસ્‍થાઓ ભારતના તેમજ સમગ્ર વિશ્વના કલ્‍યાણ માટે વિવિધ રીતે કાર્યો કરી રહી છે. વિવિધ કાર્યો માનવમાં રહેલા ઇશ્વરની પૂજા કરવાના ભાવથી કરે છે. માત્ર ૩૯ વર્ષની વયે દુનિયાને અલવિદા કહેનાર સ્વામી વિવેકાનંદ યુવાઓ માટે હંમેશા પ્રેરણા બની રહ્યા છે. તેમના માનમાં ૧૨ જાન્યુઆરીને રાષ્ટ્રીય યુવા દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. ચાલો આવા મહાપુરુષને આપણે શત શત વંદન કરીએ…

સ્‍વામી વિવેકાનંદના પ્રેરણાદાયી ઉદ્‌ગારો

જે મનુષ્‍યને પોતાની જાતમાં શ્રધ્‍ધા નથી તે નાસ્‍તિક છે.
ભારતમાં ત્‍યાગ અને સેવાથી જ નવજીવન પ્રગટ થશે.
ઉઠો.. જાગો અને ધ્‍યેય પ્રાપ્તી થાય ત્‍યાં સુધી કાર્યરત રહો.
નિઃસ્‍વાર્થતા વધુ લાભદાયક છે પરંતુ તેનું આચરણ કરવા જેટલું ધૈર્ય લોકોમાં હોતું નથી.
 જેઓ બીજા માટે જીવે છે તેઓ જ ખરેખર જીવે છે.
ઇશ્વરની શોધ બીજે ક્‍યાં કરવા જશો..?? શું બધાં દિન દુઃખી અને દુર્બળ લોકો ઇશ્વરરૂપ નથી..?? તો એમની પુજા પ્રથમ શા માટે ન કરવી..??


જામનગરના દેવાંશુભાઈ દવે દ્વારા તૈયાર કરેલ આ એજ્યુકેશનલ વેબસાઈટ ઉપયોગી છે..

જામનગરના દેવાંશુભાઈ દવે દ્વારા http://www.dkdave.in નામની એક ખુબજ સરસ એજ્યુકેશનલ વેબસાઈટ તૈયાર કરવામાં આવેલી છે. જે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારીઓ માટે ઘણી ઉપયોગી બને છે અને આ સિવાય પ્રશ્નપત્રો, જનરલ નોલેજ સહીતની ઘણી બધી એજ્યુકેશનલ માહિતીની પીડીએફ ફાઈલ નિઃશુલ્ક ડાઉનલોડ કરી શકાય છે. તો શિક્ષણક્ષેત્રના દરેક લોકોને આ એજ્યુકેશનલ વેબસાઈટ ઉપયોગી બની શકે છે.

 


વગર શિક્ષણે પણ જિંદગીનું બેલેન્સ જાળવવું જોઈએ…

little girl in rope

little girl in rope

ધોરણ ૧૦ તથા ૧૨ ના જયારે પરિણામો આવે છે ત્યારે નાપાસ થનારા વિદ્યાર્થીઓ નિરાશામાં ગરકાવ થઇ જાય છે. આ તસવીર આવા છાત્રોને પ્રેરણા આપે છે. નટ સમાજની આ પાંચ વર્ષની ઢીંગલી કોઈપણ ઋતુમાં ટાઢ-તડકો કે વરસાદની પરવા કર્યા વગર રસ્તા વચ્ચે દોરડા ઉપર બેલેન્સના ખેલ કરીને પરિવારને ઉપયોગી થાય છે અને પોતાની કારકિર્દી ઘડે છે. જીવનની કોઇપણ સ્થિતિમાં કે કોઇપણ સંજોગોમાં બેલેન્સ જાળવીને આગળ વધવું એ જ સાચું શિક્ષણ છે. પાંચ વર્ષની આ દીકરી ક્યારેય સ્કૂલે નથી ગઇ પણ આ શિક્ષણ મેળવી ચૂકી છે. બોર્ડનું પરિણામ ગમે તેવું આવ્યું હોય તો પણ બેલેન્સ રાખતા જો આવડી જાય તો મન કે જિંદગી ક્યારેય અપસેટ ન થાય…


રાજકોટની કરણસિંહજી સરકારી હાઇસ્કુલ ખાનગી શાળાઓથી પણ ચડીયાતી પૂરવાર થાય છે..

karansinhji high school

karansinhji high school

સંકલન : સિધ્ધરાજસિંહ ઝાલા
પ્રમુખશ્રી – રાજકોટ જીલ્લા શિક્ષણ
સેવા વર્ગ- ૩

રાજકોટમાં આવેલી ઐતિહાસિક સરકારી કરણસિંહજી હાઇસ્કુલ સાચા અર્થમાં ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગનાં વિદ્યાર્થીઓ માટે આશિર્વાદરૂપ બની રહી છે. માધ્યમિક વિભાગ ધોરણ ૯, ૧૦ તેમજ ઉ.મા. વિભાગ ધોરણ-૧૧ તથા ૧૨ આર્ટસ, કોમર્સ, સાયન્સ વિભાગ ધરાવતી કરણસિંહજી હાઇસ્કુલ સરકારી શાળાઓમાં સૌથી વધુ સંખ્યા ધરાવતી શાળા ગણાય છે. અને વિદ્યાર્થીઓની વાર્ષિક ફી માત્ર ૩૬ રૂપિયા જ છે. એસ.એમ.ડી.સી.ગ્રાન્ટ માંથી વિદ્યાર્થીઓને પુસ્તકો, સ્કુલબેગ, સ્કુલ યુનિફોર્મ, કોમ્પ્યુટર શિક્ષણ તદ્દન મફત આપવામાં આવે છે. તેમજ સરકારશ્રી તરફથી સ્કોલરશીપ આપવામાં આવે છે. એટલુ જ નહિ પણ કરણસિંહજી શાળામાં અતિ આધુનીક વાઇ ફાઇ સ્માર્ટ રૂમ દરેક રૂમમાં સ્માર્ટ બોર્ડ અને સી.સી ટીવી સજજ શાળા બનાવવામાં આવી છે. આ આધુનિક બિલ્ડીંગમાં અદ્યતન લેબોરેટરી, વિશાળ પ્રાર્થનાખંડ, જીમના સાધનો, રમત-ગમતના સાધનો સુસજ્જ સ્પોર્ટસ રૂમ અને વિશાળ મેદાનની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. આ સરકારી શાળામાં એન.સી.સી, એન.એસ.એસ., સ્કાઉટ, ઇકો કલબની પ્રવૃતિનાં જ્ઞાન સાથે ૪૨ પ્રકારની ઔષધિ સાથેનો બગીચો વિદ્યાર્થીઓને ઉત્તમ વાતાવરણ પુરૂ પાડે છે.

રાજકોટ જિલ્લામાં એક માત્ર રોજગારીની માહિતી આપવા અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી માટે નોલેજ કોર્નર અને કેરિયર કોર્નર નો લાભ વિદ્યાર્થીઓને વિનામુલ્યે મળે છે. આ શાળામાં આજની સેલ્ફ ફાઇનાન્સ શાળા કરતા પણ વધારે સારૃં બોર્ડનું પરિણામ આવે છે. તે પણ માત્ર ૩૬ રૂપિયા વાર્ષિક ફી માં ઉપલબ્ધ છે. ત્યારે વાલીઓનાં પણ લાખો રૂપિયા ખંખેરતી શિક્ષણનાં હાટડા બાંધીને બેઠેલી સંસ્થાઓમાંથી મુકિત મેળવવા ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ માટે આ શાળા આશીર્વાદરૂપ છે. વીસ વર્ષથી વધુ વર્ષના અનુભવી પૂર્ણ લાયકાત ધરાવતા શિક્ષકો અને સમગ્ર સ્ટાફ દ્વારા આધુનિક ટેકનોલોજી તેમજ વાઇફાઇ રૂમ પ્રોજેકટર સાથે બાઇસેગ દ્વારા શિક્ષણ આપવામાં આવી રહ્યું છે. આર્ટસ, કોમર્સ, સાયન્સ કોઇપણ વિભાગમાં પ્રવેશ મેળવવાની ઉતમ તક આ શાળા દ્વારા આપવામાં આવે છે. વાલીઓનાં લાખો રૂપિયા ખંખેરતી સેલ્ફ ફાઇનાન્સ શાળા માટે હવે વળતા પાણી જોવા મળી રહ્યા છે ત્યારે તમામ વાલીઓએ જાગૃત બનીને સારૃં શિક્ષણ માત્ર પૈસા આપવાથી મળે છે તે ખ્યાલમાંથી બહાર આવી આવુ ઉંચુ પરિણામ તેમજ બાળકોનાં સર્વાગી વિકાસ કરાવતી અને શિક્ષણ સાથે સંસ્કાર આપતી શાળામાં પ્રવેશ મેળવવો એ આજના જમાનાની માંગ હોવાનું જણાઈ રહયુ છે. રાજકોટમાં બસ સ્ટેન્ડ પાછળ, કનક રોડ ઉપર, સરકારી સીટી ગેસ્ટ હાઉસની સામે આ શાળા આવેલી છે. વધુ માહિતી માટે શાળાના ફોન નંબર ૦૨૮૧ – ૨૨૨૬૮૮૯ ઉપર સંપર્ક કરી શકાય છે.


એક અનોખો વિચાર અનેક સારાં પરિણામો લાવી શકતો હોય છે..

shiksha kutter school

shiksha kutter school

– આશુ પટેલ

છત્તીસગઢના અંબિકારપુર વિસ્તારના બરગાઈ ગામની આ વાત છે. બરગાઈ ગામના મોટા ભાગના રહેવાસીઓ ગરીબ વર્ગના છે. ગરીબીને કારણે તેમનાં સંતાનોને તેઓ સારું શિક્ષણ નહોતા અપાવી શકતા પણ હવે થોડાં વર્ષોથી આ ગામના ગરીબ લોકોનાં સંતાનો સરસ મજાની ઈંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં ભણી શકે છે અને એ પણ મફત.. પહેલી નજરે વાત માન્યામાં આવે એવી ન લાગે પણ આ હકીકત છે. બરગાઈ ગામના ગરીબ લોકો કોઈ પણ ફી ચૂકવ્યા વિના તેમનાં બાળકોને ઈંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં ભણાવી શકે છે.

વાત માંડીને કરીએ.. બરગાઈના વેપારીઓએ અને પ્રોફેશનલ્સે શિક્ષા કુટિર સ્કૂલ શરૂ કરી છે. આ ઈંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં ગરીબ લોકોનાં સંતાનો પણ ભણી શકે એ માટે તેમની પાસેથી ફી ન લેવાનો સંચાલકોએ નિર્ણય કર્યો. પણ ફી ને બદલે તેમની પાસેથી બીજું કશુંક મેળવવું એવો તેમણે વિચાર કર્યો. જો કે જે ગરીબો તેમનાં બાળકોને આ સ્કૂલમાં ભણાવવા ઈચ્છતા હોય તેમની પાસેથી સંચાલકો સ્કૂલ માટે કે પોતાના માટે કશું નહોતા મેળવવા માગતા હતા પણ સમાજ માટે પર્યાવરણ માટે તેમની પાસેથી કશું કરાવવા માગતા હતા. સ્કૂલના સંચાલકોએ એવી યોજના બનાવી કે જે ગરીબો તેમનાં બાળકોને આ સ્કૂલમાં ભણાવવા માગતા હોય તેમણે સ્કૂલને ફી આપવાને બદલે ફી તરીકે બાળક દીઠ એક વૃક્ષ વાવવું. અને પછી એ વૃક્ષના ઉછેરની જવાબદારી પણ સંભાળવી અને જો એ વૃક્ષ ઊગે નહીં અથવા મૃત્યુ પામે તો એને બદલે બીજું વૃક્ષ વાવવું.

આટલી સરળતાથી પોતાનાં બાળકોને ઈંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં ભણાવી શકાય એ માટે સ્વાભાવિક રીતે ગરીબ વાલીઓ તૈયાર થઈ ગયા. બરગાઈના ગરીબ લોકો ફીને બદલે વૃક્ષ વાવીને પોતાનાં બાળકોને ઈંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં ઉચ્ચ સ્તરનું શિક્ષણ અપાવવા લાગ્યા. આજે બરગાઈમાં નવાં ૭૦૦ વૃક્ષો ઊભાં થઈ ગયાં છે.. એક અનોખો વિચાર એક સાથે અનેક સારાં પરિણામો લાવી શકતો હોય છે એનો પુરાવો બરગાઈ ગામની શિક્ષા કુટિર સ્કૂલ છે. (સૌજન્ય : મુંબઈ સમાચાર)


જીવનના પાઠ જે શાળામાં શીખવવામાં આવતા નથી..

Ratan Tata

Ratan Tata

શાળા-શિક્ષણ-શિક્ષક-વિદ્યાર્થીનો સંબંધ બહુમૂલ્ય સંબંધ ગણાય છે. કોઈપણ વ્યક્તિની જીવનની પ્રગતિમાં સારો શિક્ષક અહમ્ ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી વ્યક્તિ મોટી પદવી મેળવે કે જીવનમાં સફળતાની નીસરણી ચઢતો જાય તેમ છતાં સારા શિક્ષકે આપેલી સલાહને અનુસરવાનુ પસંદ કરતો હોય છે. કેટલીક વાતો એવી પણ છે જે વિદ્યાર્થીઓને જીવનના રોજબરોજના ઉતાર ચઢાવ દ્વારા શીખવા મળે છે. જેને કોઈ શાળા-કૉલેજ દ્વારા શીખવવામાં આવતી નથી.
તાજેતરમાં જાણીતા સફળ ઉદ્યોગપતિ રતન ટાટા એક શાળાની મુલાકાતે ગયા હતા. તેમણે શાળાના વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાતચીત કરી. વિદ્યાર્થીઓને ૧૦ વાતો એવી જણાવી કે જે શાળા જીવનમાં વિદ્યાર્થીઓને શીખવવામાં આવતી નથી.. સંતાનોના જીવનમાં કામ લાગે તેવી સફળ અને સરળ ઉદ્યોગપતિ રતન ટાટાની શીખ..

(૧) જીવન ઉતાર-ચઢાવથી ભરેલું છે તેની આદત બનાવી લો..

(૨) લોકો તમારા સ્વાભિમાનની પરવાહ કરતા નથી. તેથી પહેલાં સ્વયંને સાબિત કરીને બતાવો..

(૩) કૉલેજનો અભ્યાસ પૂરો થાય તેની સાથે પાંચ આંકડાના પગારનો વિચાર ન કરો. એક રાતમાં કોઈ ઉચ્ચ હોદ્દો નથી મેળવી શકતું કે નથી વાઈસ પ્રેસિડન્ટ બની જવાતું. ટોચ ઉપર પહોંચવા માટે કપરાં ચઢાંણને પસાર કરવા પડે છે..

(૪) શાળા જીવનમાં આપને શિક્ષક કડક તથા શિસ્તનો આગ્રહ રાખતા લાગશે.. કારણકે હજી તમને જીવનમાં બૉસ નામક પ્રાણીની સાથે પાલો પડ્યો નથી..

(૫) તમારી ભૂલ ફક્ત તમારી છે. તમારો પરાજય ફક્ત તમારો છે. કોઈપણ વ્યક્તિને દોષ ન આપવો. ભૂલમાંથી શીખ મેળવી આગળ વધવાનું વિચારો..

(૬) તમારા માતા-પિતા તમારા જન્મ પહેલાં તમો જોઈ રહ્યા છો તેટલા નીરસ કે ઉદાસ ન હતા. તમારું પાલન પોષણ કરવામાં તેમને એટલું કષ્ટ ઉઠાવવું પડ્યું છે કે તેમનો સ્વભાવ બદલાઈ ગયો છે..

(૭) સાંત્વના પુરસ્કાર ફક્ત શાળામાં આપવામાં આવે છે. કેટલીક શાળામાં તો વિદ્યાર્થી પાસ થાય ત્યાં સુધી પરીક્ષા આપી શકે છે. બહારની દુનિયાનો નિયમ તો અલગ છે. ત્યાં હારી જનારને બીજો મોકો આપવામાં આવતો નથી..

(૮) જીવનની શાળામાં અલગ અલગ ધોરણ કે વર્ગ નથી હોતા. શાળામાં મળે છે તેવી નથી હોતી એક માસની રજાઓ.. તમને શીખવાડવા માટે કોઈ સમય પણ નથી આપતા. તમારે તમારી જાતે શીખવું પડે છે..

(૯) ટી.વી.માં બતાવવામાં આવતું જીવન એ ફક્ત પડદા ઉપરનું જીવન છે. વાસ્તવમાં જીવનમાં આરામ નથી હોતો. કામ અને ફક્ત કામ જ હોય છે. શું તમે ક્યારેય એવો વિચાર ર્ક્યો છે કે લક્ઝરી કાર (જગુઆર, હમ્મર, બીએમડબ્લ્યૂ, ઑડી, ફરારી) ની ટેલિવિઝન ઉપર કેમ કોઈ વિજ્ઞાપન નથી આવતી..?? કારણ કે આ કાર કંપનીના ઉત્પાદકોને ખબર છે કે આવી મોંઘી કાર લેનારી વ્યક્તિની પાસે ક્યારેય ટી.વી.ની સામે બેસવાનો ફાલતું સમય હોતો નથી.

(૧૦) સતત અભ્યાસ કરનાર વ્યક્તિ અને સખત મહેનત કરનારા તમારા મિત્રોને ક્યારેય ન ચીઢવો. ભવિષ્યમાં એક સમય કદાચ એવો પણ આવશે કે તમારે તેના હાથ નીચે કામ કરવું પડે… ratan tata inspiration education advice and tips for Indian student gujarat


ભરૃચના પીએચડી અધ્યાપક સવારે ભણાવે છે અને સાંજે લારી પર પકોડા તળે છે

darshran thakkar

darshran thakkar

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં એક ઈન્ટરવ્યૂમાં પકોડા વેચવાના કામને પણ રોજગારી ગણાવી હતી એ પછી દેશભરમાં પકોડા ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે ત્યારે ભણીને પીએચડી થયા પછી પણ આજીવિકા માટે પકોડા વેચવા પડે તો કાંઇ ખોટું નથી એમ ભરૃચના દર્શન ઠક્કર સ્વાઅનુભવે જણાવી રહ્યા છે. તેઓ વર્ષોથી પિતાની ઉપર પિતાની સાથે ખભે ખભો મિલાવી ઉભા રહ્યા છે. મહત્વની વાત એ છે કે દર્શન ઠક્કર પોતે પીએચડી થયેલા છે અને તેઓ કોલેજમાં લેક્ચરર પણ છે. તેઓ સવારે કોલેજમાં વિદ્યાર્થીઓને ભણાવે છે અને સાંજે પિતાને મદદ કરવા માટે લારી પર પકોડા વેચે છે.

ગુજરાત સમાચારમાં આવેલા સમાચાર મુજબ ભરૃચના શક્તિનાથ વિસ્તારમાં રહેતા પી.એચ.ડી.ની ડીગ્રી ધારક ડો. દર્શન ઠક્કર વર્ષોથી દાળવડા, સમોસા અને ભજીયાની પિતાની લારીના વ્યવસાયને ચલાવી રહ્યા છે. ભરૃચના નારાયણ નગરમાં રહેતા અને ૧૯૯૫થી પિતા નટવરલાલ ઠક્કર સાથે તેઓની સમોસાની લારી પર પિતાને સમોસા, ભજીયા, દાળવડા, કચોરી, વડાપાઉના ધંધામાં મદદ કરતા રહી પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ મેળવી લીધા પછી પણ બી.એ.એમ.એ કર્યા બાદ સાયકોલોજીમાં એમ.ફીલ અને પીએચડીની ડીગ્રી પણ મેળવી લીધી હતી. હાલ આમોદ તાલુકાના સરભાણ ગામની કોલેજમાં લેકચરર તરીકે ફરજ બજાવે છે. ડોકટરેટની ઉચ્ચ ડીગ્રી મેળવ્યા બાદ પણ દર્શન તેમના પિતાને પહેલાની જેમ જ મદદરૃપ થઇ રહ્યા છે. bharuch narmda gujarat india raghuvanshi lohana teacher lecturer college education teaching school student food business darshan thakkar phd degree holder doctor


હિન્દીનો અધિકૃત ભાષા કરતા વિશેષ દરજ્જો..

– પ્રિયદર્શી દત્તા

14 મી સપ્ટેમ્બરને હિન્દી ડે તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. વર્ષ 1949 માં બંધારણ સભાએ આ દિવસે લાંબી જોશીલી ચર્ચા પછી હિંદીની દેવનાગરી લીપીને ભારતીય સંઘની અધિકૃત ભાષા તરીકે અપનાવી હતી. બંધારણના 17 મા ભાગના અનુચ્છેદ 343 થી 351 માં આ વિષયે વાત કરવામાં આવેલી છે. અનુચ્છેદ 341 (1) માં ઘોષણા કરવામાં આવી છે કે હવે પછી ભારતીય સંઘની અધિકૃત ભાષા દેવનાગરી લીપીમાં લખાતી ભાષા હિન્દી રહેશે પરંતુ અનુચ્છેદ (2) ને આગળ વાંચતા જણાય છે કે ભારત જેવા દેશમાં કે જ્યાં વિવિધ ભાષા બોલતા લોકો વસે છે અને તેના કાયદા, નિયમો અને નિયંત્રણો અંગ્રેજી ભાષામાં આલેખાયા છે ત્યાં અધિકૃત ભાષા નક્કી કરવાનો મુદ્દો કેટલો મુશ્કેલ અને ગૂંચવાડા ધરાવતો બની રહ્યો હશે. આ બાબતને એક સમાધાન તરીકે વર્ણવીશું તો તે ઘણું ઉત્તમ ગણાશે. સર્વોચ્ચ અદાલત, હાઈકોર્ટોની તમામ કાર્યવાહી, તમામ વિધેયકોની અધિકૃત ભાષા તથા સંસદમાં અને રાજ્યોની વિધાનસભાઓમાં રજૂ કરવામાં આવતા અને પસાર કરાતા કાયદાઓ (એક સંસ્થાનવાદી ભારત તરીકે) અંગ્રેજીમાં હોવા જોઈએ તેવુ બંધારણ (58મા) ના સુધારા ધારાનો માર્ગ મોકળો થયો ત્યાં સુધી એટલે કે તા.17 ફેબ્રુઆરી, 1987 સુધી બંધારણનું (સુધારાઓને આવરી લેતું) સુધારેલું સ્વરૂપ હિંદી ભાષામાં સુધારાઓ સહિત પ્રસિધ્ધ થઈ શક્યું ન હતું. ઘણા બધા કારણોથી હિંદી ભાષાનો અધિકૃત ભાષા તરીકેનો દેખાવ ખૂબ જ ઓછો સંતોષજનક રહ્યો છે અને આથી જ 70 વર્ષ પૂરા થયા પછી સરકારમાં અંગ્રેજી ભાષાને બદલે પણ હિંદી ભાષાને કોઈપણ રીતે, ઉપયોગમાં લઈ શકાતી નથી. આપણા બંધારણના ઘડવૈયાઓએ આ કામગીરી પૂર્ણ કરવા માટે માત્ર 15 વર્ષ આપ્યા હતા. અધિકૃત ભાષા (રાજભાષા)ને કાયદા, અધિકારીઓ, ન્યાયતંત્ર અને શસ્ત્ર દળો વગેરે જેવા સરકારના વિવિધ અંગો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આમ છતાં, સરકારી સંસ્થાઓ કરતા રાષ્ટ્ર ઘણું મોટું હોય છે. મહાત્મા ગાંધીજીએ ભારતમાં જે લોક જુવાળ ઊભો કર્યો તે આ સંસ્થાઓની બહાર રહીને ઊભો કર્યો હતો. તેમની અસહકારની ચળવળ અથવા તો ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ 1919 હેઠળ કોંગ્રેસ ચૂંટણીઓમાં સામેલ થાય તે સામેનો વિરોધ એ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે કે ગાંધીજી રાષ્ટ્ર આવી સંસ્થાઓ ઉપર આધારિત હોય તેના વિરોધમાં હતા. ગાંધીજી એ બાબતે સારી રીતે જાણકાર હતા કે સંસ્થાનવાદી ભારતમાં રાજ્યના સાધનો અને કરોડો લોકોના સમુદાયની વચ્ચે કેટલી મોટી ખાઈ છે. ગાંધીજી ઈન્ડિયાને બદલે ભારતીય રાષ્ટ્રને સંબોધવાનું વધુ પસંદ કરતા હતા. આ કારણે જ ગાંધીજીએ અંગ્રેજીના બદલે લોકોની ભાષાનો ઉપયોગ કરવાનો માર્ગ અપનાવ્યો હતો.

ગાંધીજીની સ્વરાજ માટેની ઝૂંબેશમાં ભાષાનો સવાલ તેના આંતરિક હિસ્સા જેવો હતો. તે સમજતા હતા કે લોકોને સ્વરાજના મિશનમાં માત્ર તેમની પોતાની ભાષા દ્વારા જ સામેલ કરી શકાય તેમ છે. આથી ગાંધીજી 1915 માં દક્ષિણ આફ્રિકાથી પાછા આવ્યા તે પછી તેમણે હિંદી ભાષાના વધુ ઉપયોગ (અન્ય કોઈ પ્રાદેશિક ભાષાની તુલનામાં) પર ભાર મૂક્યો હતો. પ્રતાપમાં તા.28 મે, 1917ના રોજ પ્રસિધ્ધ થયેલા તેમના લેખમાં તેમણે હિંદીને રાષ્ટ્રીય ભાષા તરીકે ઓળખવાની હિમાયત કરી હતી. આ લેખમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતના મોટા ભાગના લોકો કે જે હિંદી કે અંગ્રેજી જાણતા નથી તેમને અંગ્રેજીની તુલનામાં હિંદી શિખવાનું વધુ આસાન બની રહેશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતના લોકો તેમના નેશનલ બિઝનેસનું કામકાજ હિંદીમાં હાથ ધરતા નથી તે તેમની કાયરતા છે. જો ભારતવાસીઓ આ કાયરતા ત્યજી દે અને હિંદી ભાષામાં શ્રધ્ધા રાખે તો રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક કાઉન્સિલોની કામગીરીનું પણ તે ભાષામાં સંચાલન થઈ શકે તેમ છે. આ લેખમાં ગાંધીજીએ સૌ પ્રથમવાર દક્ષિણ ભારતમાં હિંદી ભાષાના દૂતો મોકલવા માટેનો વિચાર વહેતો મૂક્યો હતો. તેમનો આ વિચાર વર્ષ 1923માં સ્થપાયેલી દક્ષિણ ભારત હિંદી પ્રચાર સભાના સ્વરૂપે આકાર પામ્યો. તા.20 ઓક્ટોબર, 1917ના દિવસે ભરૂચમાં યોજાયેલી બીજી ગુજરાત શિક્ષણ કોન્ફરન્સમાં ગાંધીજીએ જે પ્રવચન આપ્યું હતું તે ઉત્તમ પ્રકારનું હતું. આ પ્રવચનમાં તેમણે હિંદીને લોકપ્રિય બનાવવા માટેના સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના પ્રયાસોને બિરદાવ્યા હતા.

સ્વામી દયાનંદ (1824 થી 1883) પણ ગાંધીજીની જેમ ગુજરાતમાંથી આવતા હતા. તે ધાર્મિક ચર્ચાઓ અને બોધ આપવામાં સંસ્કૃતને માધ્યમ તરીકે વાપરતા હતા. તેમણે હિમાલયમાં અને દક્ષિણ ભારતમાં દાયકાઓ સુધી જીવન પસાર કર્યું હોવા છતાં, તે દરમિયાન તેમણે હિંદી શિખવાની દરકાર રાખી ન હતી, પરંતુ વર્ષ 1873માં તેમણે જ્યારે કોલકતાની મુલાકાત લીધી ત્યારે તે બ્રહ્મોસમાજના કેશબચંદ્ર સેનના સંપર્કમાં આવ્યા હતા. સેને તેમને સંસ્કૃતના બદલે હિંદીનો ઉપયોગ કરવા અનુરોધ કર્યો હતો, જેથી મોટા લોક સમુદાય સુધી પહોંચી શકાય. રસપ્રદ બાબત એ છે કે સ્વામી દયાનંદ કે પછી કેશબ ચંદ્ર સેન બંનેમાંથી કોઈ એકની મૂળ ભાષા પણ હિંદી નહોતી. દયાનંદે આ મૈત્રીપૂર્ણ સલાહ સ્વીકારી લીધી અને ખૂબ જ ટૂંકા ગાળામાં હિંદીમાં અત્યંત પ્રભુત્વ પ્રાપ્ત કર્યું. તેમણે સત્યાર્થ પ્રકાશ (1875) નામનો મહાન ગ્રંથ હિંદીમાં લખ્યો. તેમના દ્વારા આર્ય સમાજની સ્થાપના કરવામાં આવી અને આ સંસ્થા હિંદીને લોકપ્રિય અને શક્તિશાળી ભાષા બનાવવાની કામગીરીમાં લાગી ગઈ. આ રીતે ગાંધીજીએ સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ જ્યાંથી હિંદી ભાષાની મશાલ છોડી હતી ત્યાંથી આગળ ધપાવી હતી. જો કે, દયાનંદનો ધ્યેય ધાર્મિક પ્રકારનો હતો અને ગાંધીજીનો ધ્યેય રાષ્ટ્રીય હતો. ગાંધીજીએ હિંદી ભાષા દ્વારા ભારતીય માનસને બ્રિટીશ ભાષાની નાગચૂડમાંથી છૂટવાના સાધન તરીકે જોઈ. ગાંધીજીના આ મિશનને દક્ષિણ ભારતમાંથી પણ ઘણા લોકોએ સ્વિકાર્યું.

જી. દુર્ગાબાઈ (1909 – 1981) કે જે છેલ્લા વર્ષોમાં બંધારણ સભાના સભ્ય બન્યા હતા. તે કાકીનાડા (આંધ્ર પ્રદેશ)માં બાલિકા હિંદી પાઠશાળા નામે લોકપ્રિય થયેલી સંસ્થા તરૂણ વયની કન્યાઓને શિક્ષણ આપવા માટે ચલાવતા હતા. બાલિકા હિંદી પાઠશાળાની મુલાકાત સી. આર. દાસ, કસ્તુરબા ગાંધી, મૌલાના શૌકતઅલી, જમનાલાલ બજાજ અને સી.એફ. એન્ડ્રુઝ જેવા મહાનુભવો પણ લઈ ચૂક્યા હતા. આ મહાનુભવો એ બાબત માની શકતા ન હતા કે હિંદી ભાષામાં સેંકડો લોકોને જ્ઞાન આપતી આ સંસ્થા એક તરૂણ કન્યા દ્વારા ચલાવવામાં આવતી હતી. પરંતુ આ દુર્ગાબાઈ બંધારણ સભા સુધી પહોંચ્યા તે સમય સુધીમાં તો દક્ષિણ ભારતમાં હિંદી ભાષા અંગેની પરિસ્થિતિ બદલાઈ ચૂકી હતી. તેમને એવું લાગ્યું કે હિંદીની તરફેણમાં જે ઈર્ષાયુક્ત પ્રચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે તેને કારણે અન્ય લોકો હિંદી ભાષાથી વિમુખ થઈ રહ્યા છે. ખોટા માર્ગદર્શનને કારણે દેશ સેવકોએ જે હાંસલ કર્યું હતું તેની ઉપર ઈર્ષાળુ લોકોએ પાણી ફેરવી દીધું અને જોખમી પરિસ્થિતિ સર્જી. આ રીતે તેમણે તેમના તા.14 સપ્ટેમ્બર, 1949ના પ્રવચનમાં જણાવ્યું હતું કે “આ સદીના શરૂઆતના વર્ષોમાં આપણે જે રીતે હિંદી ભાષાને ઉત્સાહપૂર્વક અપનાવી તેની સામે જે આંદોલન થઈ રહ્યું છે તેનાથી મને આઘાત લાગ્યો છે…. તો શ્રીમાન, સામે પક્ષે આવા વધુ પડતા અને ખોટા પ્રકારના પ્રચારને કારણે જે લોકો હિંદી જાણતા હતા તેમનો અને જે લોકો હિંદીના ટેકેદાર હતા તેમનો સાથ ગૂમાવવો પડ્યો તે માટે આવો પ્રચાર જવાબદાર છે.” દુર્ગાબાઈના મનમાં જે દ્વિધા પ્રવર્તતી હતી અને તેમના પ્રવચનમાં વ્યક્ત થતી હતી તેવી જ દ્વિધા 70 વર્ષ પછી પણ દૂર થઈ નથી. કાયદેસરની ભાષાનો દરજ્જો માથાપર ઠોકવાના બદલે બિન હિંદી ભાષી વક્તાઓને સ્વૈચ્છિક પ્રયાસો દ્વારા હિંદી ભાષાની તરફેણમાં વાળી શકાય તેમ છે. હિંદી અને અન્ય ભાષાઓની વચ્ચે સાહિત્યીક અને સાંસ્કૃતિક પરામર્શ થતા રહેશે તો હિંદી ભાષાનો ઉદ્દેશ હલ થશે. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના કરિશ્માને કારણે નિર્વિરોધ હિંદી ભાષા આગળ ધપી રહી છે. ઉદ્દેશ લોકો સમજે તેવી ભાષામાં મહત્તમ સમુદાય સુધી પહોંચવાનો છે. (લેખક નવી દિલ્હી સ્થિત સ્વતંત્ર સંશોધક અને કટાર લેખક છે. આ લેખમાં વ્યક્ત કરાયેલા અભિપ્રાયો તેમના અંગત છે. : પ્રેસ ઈન્ફોર્મેશન બ્યુરો – ભારત સરકાર – અમદાવાદ)