ATUL N. CHOTAI

a Writer


ચેન્નાઈના રહેવાસી ડી. સુરેશે સ્વાવલંબી જીવનશૈલી ઊભી કરી બતાવી

– આશુ પટેલ

ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટયૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ – અમદાવાદમાંથી ગ્રેજ્યુએટ થયેલા ડી. સુરેશ દાયકાઓ સુધી જુદી જુદી કંપનીઓમાં સી.ઈ.ઓ. અને એમ.ડી. તરીકે રહી ચૂક્યા છે. જોકે તેમની એ ઓળખ માટે અહીં વાત નથી કરવી. તેમના વિશે અનેક અખબારો અને સામયિકોએ ઘણું બધું લખ્યું છે. ડી. સુરેશ ચેન્નાઈમાં રહે છે. તેમના ઘરમાં ૨૫ ટ્યૂબલાઈટ્સ અને ઈલેક્ટ્રિક બલ્બસ, ૧૧ પંખા, ફ્રિજ, વૉશિંગ મશીન, એરકંડિશનર, અવન, મિકસર-ગ્રાઈન્ડર, કમ્પ્યુટર, પાણીનો પમ્પ સહિત અનેક વિદ્યુત ઉપકરણો છે અને તેઓ છૂટથી એ બધાં ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરે છે છતાં તેમનું લાઈટબિલ ઝીરો પૈસાનું છે..

ડી. સુરેશના ઘરે ક્યારેય વીજળીનો પુરવઠો અટકતો નથી. છેલ્લાં છ વર્ષથી તેઓ આ સુવિધા ભોગવે છે. ચેન્નાઈમાં ભારે વાવાઝોડું તારાજી વેરી ગયું અને ચેન્નાઈમાં અંધારપટ છવાઈ ગયો હતો એ વખતે પણ ડી. સુરેશના ઘરમાં વીજપુરવઠો ખોરવાયો નહોતો. ડી. સુરેશે કર્યું છે એ કોઈ પણ વ્યક્તિ થોડા ખર્ચ સાથે કરી શકે છે. તેઓ સોલર પાવર એટલે કે સૌરઊર્જા થકી વિદ્યતુ ઉપકરણો ચલાવે છે. તેમને આ પ્રેરણા તેમના એક વિદેશપ્રવાસ વખતે મળી હતી. ડી. સુરેશ થોડાં વર્ષો પહેલા જર્મનીના પ્રવાસે ગયા હતા. એ વખતે તેમણે નોંધ્યું કે ત્યાંનાં ઘણાં ઘરો પર સોલર પેનલ લાગેલી હતી. એ જોઈને તેમને વિચાર આવ્યો કે જર્મની કરતાં તો આપણા દેશમાં સૂર્યપ્રકાશ વધુ સમય મળી રહે છે એટલે સૌર ઊર્જાનો લાભ લેવો જોઈએ.

ડી. સુરેશે ભારત પાછા આવીને તેમના ઘર પર સોલર પેનલ્સ લગાવીને સૌર ઊર્જાનો લાભ લેવાનું શરૂ કર્યું. સૌર ઊર્જા ઉપરાંત રસોડામાં ગેસ મળી રહે એ માટે તેમણે બાયોગેસ પ્લાન્ટ નાખ્યો છે. તેમના રસોડામાંથી નીકળતો કચરો અને એંઠવાડ ફેંકી દેવાતા નથી. એને બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં નાખવામાં આવે છે. બાયોગેસ પ્લાન્ટમાંથી પેદા થતા ખાતરનો ઉપયોગ તેઓ ઘરની અગાશીમાં બનાવેલા ગાર્ડનમાં કરે છે. ચેન્નાઈના ડી. સુરેશે કર્યું છે તે ભારતના ઘણા મધ્યમવર્ગી માણસો કરી શકે છે. જરૂર હોય છે થોડું અલગ વિચારવાની. એ રીતે માણસ નાના નાના સુખ સુવિધા જાતે શોધી શકે છે. (મુંબઈ સમાચાર માંથી સાભાર)

Advertisements


રાજકોટના ડો. રમેશચંદ્ર ભાયાણી શિક્ષણ અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે દરેક લોકો માટે પ્રેરણારૂપ બની શકે છે

Dr. Rameshchandra Bhayani

Dr. Rameshchandra Bhayani

જન્મ પછી એવી બીમારી લાગુ પડી કે જોનાર પણ ઇશ્વરની કૃપા હશે તો બચી જશે તેમ કહેતા. માતા – પિતાએ સાર સંભાળ લઇને ઉછેર કર્યો. ઘરમાં પૂજા પાઠમાં જોડાઇ જતા પુત્રનું અભ્યાસમાં મન લાગતું ન હતું. ઘરે સાધુ સંતોને બોલાવી સત્સંગ થતો પણ પુત્રથી ચિંતિત માતાએ એક દિવસ ઘરે આવેલા સાધુને પૂછ્યુું કે મહારાજ યે લડકા પઢેગા યા નહીં..?? સાધુએ બાળકની હથેળી ઊંધી ચતી કરીને ઊંડો શ્વાસ લેતા કહ્યું કે માતાજી યે લડકા દસમી ચોપડી તક ભી નહીં પહોંચેગા..!! સાધુના આ શબ્દો સાંભળ્યા પછી એ બાળકે અભ્યાસમાં એકાગ્રતા કેળવીને એસ.એસ.સી, બી.એસ.સી, ડબલ એમ.એસ.સી (પ્રથમવર્ગ લાયકાત સાથે), રસાયણ શાસ્ત્રમાં પી.એચ.ડી, ડી.એસ.ઇ., ડીઇ.આર.આઇ. અને ત્યારબાદ વિજ્ઞાન, શિક્ષણક્ષેત્રે અધ્યયન, લેખન અને સંશોધનો કરીને શૈક્ષણિક જગતમાં પોતાનું એક આગવું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.

જેમનું નામ છે ડો. રમેશચંદ્ર જમનાદાસ ભાયાણી. મૂળ દ્વારકાના લોહાણા પરીવારમાં જન્મેલા રમેશભાઈ ના પિતા બેરિસ્ટર હતા. પ્રાથમિક શિક્ષણ દ્વારકામાં લીધું રાજકોટ ધર્મેન્દ્રસિંહજી કોલેજમાં વિજ્ઞાન વિભાગમાં પ્રવેશ મેળવ્યો તથા પરિવાર ઉપર બોજ ન આવે એ માટે સ્કોલરશિપ સાથે એમ.એસ.સી કર્યું. કાર્બનિક રસાયણ શાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરવા જામનગર ગયા રાતે નોકરી દિવસે અભ્યાસ કર્યો અને રાજકોટ કોટક ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ સાયન્સમાં ફેેલો તરીકે નિમણૂક મેળવી જો કે પોતાની અભ્યાસયાત્રા ચાલુ જ રાખી જેમની વિશેષ સિદ્ધીઓમાં જોઈએ તો તેમણે ૩૪ જેટલા પુસ્તક લખ્યા છે અને સાહિત્ય અકાદમી અને સાહિત્ય પરિષદના એવોર્ડ સહિત ઘર ભરાય એટલા એવોર્ડ મળ્યા છે. છેલ્લે પ્રોફેસર તરીકે ફરજ બજાવીને નિવૃત્ત થયા છે. ઉપરાંત રસોડા પ્રયોગપોથી, થેલેસિમિયા અંગે વિશેષ જાણકારી વિજ્ઞાન જાગૃતિ નામથી માસિક દીવાલ પત્ર સહિત ૫ સંપાદન અને ૪ પાઠ્ય પુસ્તક પણ લખેલા છે. તેમના ૭ થી વધુ સંશોધન પત્ર પ્રસિધ્ધ થયા છે તેઓએ દૈનિકપત્રો, સામાયિકોમાં સાયન્સની કોલમ લખી છે. ભાયાણી સાહેબની આ મહેનત બદલ ૨૦0૧ માં રાષ્ટ્રપતિ ડો. એ.પી.જે. કલામના હસ્તે સન્માન પણ થયેલ છે હાલમાં ૭૫ વર્ષની ઉંમરે પણ તેઓ રાજકોટના લોકવિજ્ઞાન કેન્દ્રમાં માનદસેવા આપી નિ:શુલ્ક શિક્ષણ સેવાયજ્ઞ ચલાવે છે.

ગુજરાતમાં થેલેસેમિયા સામે જાગૃતિ લાવવા ૧૯૮૩ થી શરૂ કરેલી ઝુંબેશ આજે પણ ચાલુ છે. નિવૃત્ત થયા બાદ ૨૦૦૫ થી રાજકોટ લોક વિજ્ઞાનકેન્દ્રમાં નિયામક તરીકે નિમણૂક થતા આજે પણ ત્યાં માનદ સેવા આપી રહ્યા છે. પ્રોફેસર તરીકે નિવૃત્ત થયા બાદ મનુષ્યદેહ સાર્થક કરવા અને સમાજ  માટે યથાશક્તિ કાર્ય કરવાના ઉદ્દેશ સાથે આજે ૭૫ વર્ષની ઉંમરે  પણ સાયન્સના સ્ટુડન્ટ અને જીજ્ઞાસુ વિદ્યાર્થીઓને નિ:શુલ્ક માર્ગદર્શન આપી રહ્યા છે.   ડો. રમેશચંદ્ર ભાયાણી (નિયામકશ્રી) પ્રાદેશિક લોક વિજ્ઞાન કેન્દ્ર, નહેરુ ઉદ્યાન, રેસકોર્સ ની અંદર, રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧ ફોન : ૦૨૮૧ – ૨૪૪૯૯૪૦ (સમય સવારે ૧૧ થી ૧) ઉપર તેમનો સંપર્ક કરી શકાય છે.


સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતની હરણફાળ

nivedita khandekar

nivedita khandekar

નિવેદિતા ખાંડેકર

સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતે ઘણી મોટી હોડ સ્વીકારી છે, જેનાથી તે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આબોહવા પરિવર્તનના એજન્ડા પ્રત્યેની જવાબદારીઓ નિભાવી શકાશે, એટલું જ નહીં, પરંતુ તે આ ક્ષેત્રમાં રોજગાર સર્જનની દિશામાં પણ યોગદાન આપશે.
ભારતની ઉત્તર પૂર્વે આવેલા હિમાલયાચ્છાદિત રાજ્ય અરુણાચલ પ્રદેશના તવાંગ જિલ્લાના અંતરિયાળ વિસ્તારમાં આવેલા થુમ્બ્રા ગામની રિનચિન શોતાન કોઈ સામાન્ય છોકરી નથી. તાજેતરમાં હું અરુણાચલ પ્રદેશના પ્રવાસે ગઈ હતી, ત્યારે હું તેને મળી હતી. આ રાજ્ય હંમેશા વીજળીના અભાવની સમસ્યાથી ઝૂઝતું આવ્યું છે. અધૂરેથી શાળામાંથી ઊઠી ગયેલી આ છોકરી પોતાનો મોબાઈલ ચાર્જ કરવા અને કટોકટીના સમયે બત્તી ચાલુ કરવા દરરોજ નાની પીવી પેનલ વાપરે છે. સુલભતા અને ઉપલબ્ધતાને મુકાબલે હજારો સમસ્યાઓ હોવા છતાં શોતાને ડહાપણભરી રીતે પોતાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો હતો. લગભગ 7000 ફૂટની ઊંચાઈએ આવેલા એ ઠંડા પ્રદેશમાં વરસાદ ઘણો ઓછો પડે છે અને વર્ષના મોટા ભાગના મહિનાઓમાં ભરપૂર તડકો રહે છે. દિલ્હીમાં પણ વર્ષમાં ચોમાસના ત્રણ મહિનાઓમાં કેટલાક દિવસોને બાદ કરતાં મોટા ભાગના મહિનાઓમાં ભારે તાપ રહે છે અને ખૂબ સૂર્યપ્રકાશ મળે છે. પરંતુ દિલ્હીના ટેમ્પલ રન્સ અને પોકેમોન ગો પાછળ ઘેલા બનેલા, શિક્ષિત, ઉચ્ચ શિક્ષિત એવા કેટલા જુવાનિયા છે, જેમણે પોતાના મોબાઈલ ફોનની બેટરી રિચાર્જ કરવા માટે સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કર્યો હોય..? કદાચ તમને જવાબની ખબર છે. એટલે જ હું શોતાનને અસાધારણ યુવતી કહું છું. સૂર્યપ્રકાશની ભરપૂર દેન ધરાવતા આપણા દેશમાં સૌર સ્ત્રોતોની મજબૂત સંભાવનાઓને સર કરવા માટેની ભારત સરકારની આશા માટે શોતાન આદર્શ નાગરિક તરીકેનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. ભારતમાં ઊર્જા ક્ષેત્રના પ્રવાહો બદલાયા છે. સૌર ઊર્જાના લક્ષ્યાંકો ઊંચા ગયા છે અને પ્રદૂષણ કરતી તેમજ પર્યાવરણને હાનિ પહોંચાડતી પરંપરાગત ઊર્જાનું મહત્ત્વ ઘટ્યું છે. ભારતે સૌર ઊર્જા અંગે મોટી હોડ સ્વીકારી છે, જેનાથી તે પ્રદૂષણ કરતા વાયુઓના ઉત્સર્જન ઘટાડીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આબોહવા પરિવર્તનના એજન્ડા માટેની પોતાની પર્યાવરણીય જવાબદારીઓ જ પૂરી કરી શકશે, એટલું જ નહીં, પરંતુ, આ ક્ષેત્રમાં રોજગારની ઉપલબ્ધિ વધારી શકશે અને દૂર-સુદૂર લદ્દાખ અથવા તો કચ્છના રણ જેવા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં વિકાસને વેગ આપી શકશે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રને સોંપેલા આબોહવા પરિવર્તન અંગેના પોતાના ઈન્ટેન્ડેડ નેશનલી ડિટરમાઈન્ડ કોન્ટ્રિબ્યુશન્સ (આઈએનડીસીઝ) એટલે કે રાષ્ટ્ર તરીકે પોતે કેટલું યોગદાન આપશે તે અંગેના એક્શન પ્લાનમાં ભારતે રીન્યુએબલ એનર્જી (નવિનીકરણીય ઊર્જા)નું લક્ષ્યાંક વધારીને 175 ગિગાવોટ જેટલું ઊંચું કરવાનું વચન આપ્યું છે, જેમાં સૌર ઊર્જાનું ઉત્પાદન વર્ષ 2022 સુધીમાં વધારીને 100 ગિગાવોટ કરવાનું અનુમાન છે. સૌર ઊર્જામાંથી 40 ગિગાવોટ ઊર્જાનું ઉત્પાદન છત પર સૌર પેનલો સ્થાપીને હાંસલ કરવાની ધારણા છે. સરકારી આંકડાઓ અનુસાર મે, 2016 સુધીમાં સૌર ઊર્જાની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા 7564 મેગાવોટ છે અને ચાલુ વર્ષે ગ્રિડ દ્વારા જોડાયેલી સૌર ઊર્જા માટે 10,500 મેગાવોટ ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક છે. બે વર્ષ અગાઉ ઊર્જા અંગેના અંદાજો મેળવ્યા બાદ સરકારે સોલર પાર્કસ સ્થાપવાની પણ જાહેરાત કરી હતી અને 21 રાજ્યોમાં 20,000 મેગાવોટની એકંદર ક્ષમતા ધરાવતા 34 સૌર પાર્કસને મંજૂરી આપી હતી. આ પાર્કસમાં આંધ્રપ્રદેશમાં સ્થપાયેલો 1500 મેગાવોટ ક્ષમતા ધરાવતો વિશ્વનો આ પ્રકારનો સૌથી મોટો પ્રોજેક્ટ સામેલ છે. સૌથી સારી બાબત એ છે કે સૌર ઊર્જાનું લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓ અને અધિકૃત એજન્સીઓ ઉપરાંત સરકારની અન્ય સંસ્થાઓ સૌર ઊર્જાના ઉત્પાદનો માટે મોટા પાયે ઝંપલાવી રહી છે. વર્ષ 2015માં સંપૂર્ણ પણ સૌર ઊર્જાથી સંચાલિત કોચી એરપોર્ટ આ પ્રકારનું પ્રથમ એરપોર્ટ બન્યું. અન્ય એરપોર્ટસ, દિલ્હી મેટ્રો, ભારતીય રેલવેઝ અને તમામ રાજ્ય સરકારના ભવનો તો નહીં પરંતુ કેન્દ્ર સરકારની સીપીડબલ્યુડીએ બાંધેલી તમામ ઈમારતો તેમજ સૌર ઊર્જા દ્વારા ચાલતા ટોલ પ્લાઝા – આ તમામ તેમજ હજુ ઘણા બધાં પ્રોજેક્ટો કાર્યરત થઈ ચૂક્યા છે અથવા તો કાર્યરત થવાની તૈયારીમાં છે.

સૌર ઊર્જા : સામાજિક પરિવર્તનની કાર્યવાહક

માત્ર ઊર્જા ક્ષેત્રની બાબત તરીકે આ વિકાસને ધ્યાન પર લેવાને બદલે દૂર દ્રષ્ટિએ નાંખીએ તો, ખાસ કરીને, જ્યારે સૌર ઊર્જા ગ્રિડ વિનાના સ્થળોએ – ગામડાઓમાં પહોંચી છે, ત્યારે સૌર ઊર્જાને સામાજિક પરિવર્તનની કાર્યવાહક તરીકે જોવાની જરૂર છે. નિશ્ચિત રીતે, સૌર ઊર્જાને પ્રાથમિકતાના પ્રાવધાન સાથે કેટલાક રાજ્યોએ પોતાની નીતિઓ ઘડી છે, છતાં, તેમણે આવી નીતિઓનું અસરકારક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં મહારાષ્ટ્ર સરકારે સોલર ઓફ ગ્રિડ પોલિસી (ગ્રિડ વિના સૌર ઊર્જા અંગેની નીતિ)ને મંજૂરી આપી, જેમાં આગામી પાંચ વર્ષોમાં ઓછામાં ઓછા 500 મેગાવોટ ઊર્જા બચાવવાનું લક્ષ્યાંક છે. આ નીતિના ભાગરૂપે સોલર વોટર હીટર પેનલો ધરાવતી હોય માત્ર તેવી જ ઈમારતોને બાંધકામ માટેની મંજૂરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે નગરપાલિકાઓ અને મ્યુનિસિપલ અધિકારીઓને ડેવલપમેન્ટ કન્ટ્રોલ (ડીસી) નિયમોમાં ફેરફાર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. સરકારી વસાહતો, આદિવાસી શાળાઓ અને નવી ખાનગી ઈમારતો સહિત તમામ ઈમારતોમાં આ નિર્દેશોનું અનુસરણ ફરજિયાત કરવું જોઈએ. પુષ્કળ રોકાણો સાથે સંખ્યાબંધ ખાનગી એકમો સૌર ઊર્જા વડે સંચાલિત બની ચૂક્યા છે. રાજ્યના પાટનગરથી દૂર-દૂરના વિસ્તારોમાં વીજળી ઉપલબ્ધ બનવાથી કેવા પ્રકારના પરિવર્તનો આવી શકે છે એ તમે કલ્પી શકો છો. પરંતુ જ્યારે ઓફ ગ્રિડ એટલે કે સ્થૂળ રીતે, વીજળીના તાર વિના વીજળી પહોંચાડવાની વાત આવે, ત્યારે મહારાષ્ટ્રની પૂર્વે આવેલા નાનકડા શહેરની સિરોન્ચાની વાત અરુણાચલ પ્રદેશની શોતોન કરતા જુદી નથી.

અરુણાચલ પ્રદેશ એનર્જી ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (એપીઈડીએ)એ 1058 જેટલા વીજળીના તાર વિનાના ઓફગ્રિડ ગામડાઓને વીજળી પહોંચાડવા ગ્રામીણ વિદ્યુતીકરણ માટેના 300 વોટ પીક સોલર પાવર પેક્સની પાંચ વર્ષની સર્વગ્રાહી વોરંટી અને જાળવણી સાથે તેની સ્થાપના અને તેને કાર્યરત બનાવવા અંગે ડિઝાઈન, સપ્લાય, ઈન્સ્ટોલેશન, ટેસ્ટિંગ અને કમિશનિંગ માટેની પ્રક્રિયા એપ્રિલ, 2016થી શરૂ કરી દીધી છે. અરુણાચલ પ્રદેશમાં અંતરિયાળ ટેકરીઓ પરના દૂર-સુદૂરના ગામડાઓમાં લોકોએ સોલર પીવી પેનલ્સ વાપરવાનું શરૂ કરી દીધું છે, તેમાં કેટલીક સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને નિવાસી શાળાઓ સામેલ છે, જે સોલર વોટર હીટર પેનલ્સ વાપરી રહી છે, જ્યારે સમગ્ર રાજ્યમાં સૌર ઊર્જા વડે ચાલતી શેરી-બત્તીઓ અત્યંત સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. આપણે બે રાજ્યોનાં ઉદાહરણો જોયા, જેમાં એક સમસ્યા બંનેમાં સમાન છે. ખાનગી સંસ્થાઓ અને સરકાર તરફથી કોઈ પણ રીતે સૌર ઊર્જાના પ્રવેશ અને – અથવા સ્થાપના માટે જ વધુ પ્રયત્નો થયેલા છે પરંતુ અંતરિયાળ સ્થળોએ વેચાણ પછીની સેવાઓ પર્યાપ્ત ન હોવાથી સૌર ઊર્જા શરૂ કરવા માટેનો શરૂઆતનો ઉત્સાહ લાંબા સમય સુધી ટકતો નથી. સંખ્યાબંધ શાળાઓ, જેમણે સોલર વોટર હીટર નંખાવ્યા છે, તેઓ સ્પેર પાર્ટસની અછત અને સાધનમાં કોઈ નુકસાન થયું તો તેની મરમ્મત કરનાર કારીગરની ગેરહાજરી જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહી છે. હકીકતમાં, આ બાબત સ્કિલ ઈન્ડિયા કાર્યક્રમ માટે તકમાં પરિવર્તિત કરી શકાય તેમ છે, જેમાં યુવાનોને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પણ સૌર ઊર્જાના સાધનો સ્થાપવાની તેમજ તે પછી તેની જાળવણી કરવાની તાલીમ આપી શકાય.

બીજી પણ એક વાત ધ્યાન પર લેવાની જરૂર છે, તે છે, સૂર્યમિત્ર એપનું યોગ્ય અમલીકરણ. આ એપ સૌર ઊર્જાના સાધનો માટે વપરાશકારને તેની સ્થાપના, સર્વિસ કે મરમ્મત માટે તાત્કાલિક ઉકેલની ખાતરી આપે છે. શહેરી કે અર્ધ-શહેરી વિસ્તારો માટે સ્માર્ટ ફોનના પ્રસારને કારણે આ ખરેખર ખૂબ હાથવગું સાધન છે, પરંતુ મોબાઈલના નબળા સિગ્નલ ધરાવતા અથવા તો બિલકુલ સિગ્નલ જ ન ધરાવતા હોય તેવા તેમજ જ્યાં એપ્સના સમજપૂર્વકના ઉપયોગની ક્ષમતાનો અભાવ હોય, તેવા અંતરિયાળ વિસ્તારો માટે આ વાત લાગુ પડતી નથી. જે સ્થૂળ રીતે ખરેખર ઓફ ગ્રિડ – કોઈ સ્થૂળ કે રૂપકાત્મક અર્થમાં – છે, તેમના માટે આ છેલ્લી ઘડીની સમસ્યાઓ હકીકતમાં સામાજિક પરિવર્તન માટેના સાધન તરીકે સૌર ઊર્જાની સફળતા સુનિશ્ચિત કરશે. (નિવેદિતા ખાંડેકર દિલ્હી-સ્થિત સ્વતંત્ર પત્રકાર છે. તેઓ પર્યાવરણીય, વિકાસલક્ષી તેમજ આબોહવા પરિવર્તનના મુદ્દાઓ વિશે લખે છે) (પ્રેસ ઈન્ફોર્મેશન બ્યૂરો – ભારત સરકાર – અમદાવાદ)


દક્ષિણ પશ્ચિમી મોન્સૂનનું દેશમાં આગમન આ રીતે થાય છે

monson

monson

મોન્સુન શબ્દની ઉત્પતી અરબી શબ્દ મોસિન પરથી થઇ છે. જેનો અર્થ મૌસમ થાય છે. જો કે સામાન્ય રીતે ચોમાસાના આગમનને મોન્સુન કહેવાનું પ્રચલિત થયું છે. જો કે દેશના અર્થતંત્રથી માંડીને જીવ માત્રને જીવાડનાર મોન્સુનનું ભારતમાં આગમન જાણવું એટલું જ રસપ્રદ છે. પૃથ્વી સુર્યની આસપાસ ફરતી હોવાના કારણે તેનો કેટલોક ભાગ અમુક સમય માટે સુર્યથી દૂર જતો રહે છે. જેને સુર્યનું ઉતરાયણ અને દક્ષિણાયન કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વી પર બે કાલ્પનિક રેખાઓ કર્કવૃત અને મકરવૃત છે. સુર્ય ઉતરાયન વખતે કર્ક વૃત અને દક્ષિણાયન સમયે મકર વૃત રેખા પર હોય છે. પૃથ્વી પરના આ ફેરફારના કારણે જ શિયાળો અને ઉનાળાનો અનુભવ થાય છે. ઉનાળાનો સમય માર્ચથી જુન જયારે જુન થી સપ્ટેમ્બર સુધીનો સમય વરસાદનો છે.મોસમમાં આવતા પરિવર્તન મુજબ હવા પણ બદલાતી રહે છે. જયા વધારે ગરમી પડે છે ત્યાં હવા ગરમ થઇને ઉપર જાય છે. આથી સમ્રગ વિસ્તારમાં હવાનું લો પ્રેશર ઉભું થાય છે. આથી હવાના આ ખાલિપાને ભરવા માટે ભારે દબાણવાળી ઠંડી હવા ધસી આવે છે. આ ઠંડી હવા દરિયામાંથી પસાર થઇને આવેલી હોવાથી તે ભેજવાળી હોય છે જે વરસાદ લાવે છે. શિયાળામાં સૂકી હવા જમીનથી દરિયા તરફ વહેતી હોવાથી ઠંડી પડે છે. ઉનાળામાં ૨૪ માર્ચથી સુર્ય ઉતરાયણ થઇને ૨૧ જુનના રોજ કર્કવૃત રેખા પર આવે છે આથી મધ્ય એશિયાનો ભાગ ખૂબજ ગરમ થાય છે. આથી હવા ગરમ થઇને આકાશમાં જે વરસાદ સ્વરૃપે જમીન પર આવે છે. વિષુવવૃતને પાર કરીને પૃથ્વીની ગતિના કારણે ડાબી બાજુ ઝુકતી હવા ભારત, બર્મા, દક્ષિણ પુર્વી એશિયા, ઉતરી ઓસ્ટ્રેલિયા, પશ્ચિમ આફિકાના ગીનીના દરિયાકાંઠા તથા કોલંબિયાના પ્રશાંત મહાસાગર તટ સુધી મોન્સૂન લાવે છે. ૨૩ સપ્ટેમ્બર પછી સુર્ય દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રયાણ કરતો હોવાથી મોન્સૂન પ્રદેશોમાં હવાનું દબાણ વધી જાય છે. આ હવા ઠંડી હોવાથી ઉતર પૂર્વી પવનો શિયાળો લાવે છે. કાતિલ ઠંડી આપતા આ પવનો જે દરિયા તરફ પાછા ફરે છે. ભારતમાં વિશાળ હિમાલય પર્વતની શ્રેણીના કારણે આ ઠંડા પવનો ભારતમાં પ્રવેશી શકતા નથી. જયારે આ હવા બંગાળની ખાડી પાર કરે ત્યારે ભેજવાળી બનતી હોવાથી તામિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં શિયાળામાં વરસાદ પડે છે જેને લોકો ચોમાસુ પાછુ ફર્યુ એમ પણ કહે છે.


ગુજરાતની સૌથી નાની હેમ રેડીયો ઓપરેટર સાક્ષી વાગડિયા પુરૂષોના ઇજારાને પડકાર આપે છે

Sakshi Vagadiya

Sakshi Vagadiya

રાજકોટ:  રાજકોટની સાક્ષી વાગડિયા પાસે હજુ નથી ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ કે, નથી સેલફોન.છતાં તેની એક અનેરી સિધ્ધિને કારણે તે ફક્ત ધરતીના દેશો પર જ નહીં પરંતુ અવકાશમાં ઉડતા તોતિંગ ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનના અવકાશયાત્રીઓનો સંપર્ક કરી શકે છે આટલું જ નહીં પણ ફક્ત પોણા પંદર વર્ષની વયે હેમ રેડિયોનું લાઇસન્સ મેળવીને આ કિશોરીએ એમેચ્યોર રેડિયો વિશ્વમાં પુરુષોના ઇજારાને પડકાર્યો છે. ગુજરાતમાં એક અંદાજ પ્રમાણે લાઇસન્સ ધરાવતા કુલ બે હજાર હેમમાં માંડ ફક્ત 5 ટકા જ મહિલા છે. તેમાં સાક્ષી સૌથી નાની વયની છે. હેમ રેડિયોની ઉપયોગીતા અંગે સાક્ષી વાગડિયા કહે છે કે અાધુનિક વિશ્વમાં મોબાઇલ અને સેટેલાઇટ ફોન આવ્યા બાદ સંદેશાવ્યવહાર પધ્ધતિમાં અમૂલ પરિવર્તન આવ્યું છે છતાં પણ એમેચ્યોર રેડિયોની અગત્યતા એટલી જ છે  તાજેતરમાં નેપાળમાં વિધ્વંસક  ધરતીકંપ આવ્યો કે ગત વર્ષે ઉત્તર ભારતમાં આવેલા વિનાશક પૂરના સમયે જ્યારે સંદેશાવ્યવહારના તમામ સાધનો નિષ્ફળ નિવડ્યા ત્યારે સંપર્ક સ્થાપિત કરવા હેમ રેડિયો મદદે આવ્યો  હજુ પણ આવા તારાજીના સમયમાં હેમ રેડિયો એ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટનો એક મહત્ત્વનો હિસ્સો છે. સાક્ષી વધુમાં કહે છે કે  વિશ્વભરમાં તમામ ક્ષેત્રના દિગ્ગજ હેમ રેડિયો સાથે સંકળાયેલા છે, ત્યારે હું તેમની મદદથી શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે વિકાસ સાધવામાં તેનો ઉપયોગ કરીશ. રાજકોટ શહેરની  સાક્ષી વાગડિયાએ આમ તો એમેચ્યોર રેડિયોનું  લાઇસન્સ મેળવવા માટેની પરીક્ષા જો કે ફક્ત સાડા બાર વર્ષની વયે જ પ્રાપ્ત કરી લીધી હતી. મિનિસ્ટ્રી ઓફ કોમ્યુનિકેશન એન્ડ આઇટી દ્વારા આ માટે ભારે ચકાસણી બાદ હેમ રેડિયો લાઇસન્સ જારી કરવામાં આવે છે. વાગડિયા પરિવારમાં હેમ ઓપરેટરની સંખ્યા સાક્ષી સહિત હવે ચારે પહોંચી છે, ત્યારે આ પરિવાર કદાચ હેમ પરિવાર તરીકે ઓળખાતો થાય તો નવાઇ નહીં. સાક્ષી (કોલ સાઇન VU3EXP ), તેના પિતા રાજેશભાઇ (VU2EXP),  કાકા પ્રકાશભાઇ (VU3PLJ) તેમજ પિતરાઇ પ્રિયેશ (VU3GLY) ચારે હેમ ઓપરેટર છે. વધુ જાણકારી માટે સાક્ષી વાગડિયા ના  પિતા રાજેશભાઇ વાગડિયા નો  મોબાઈલ નંબર 98982 83916 ઉપર સંપર્ક કરી શકાય છે


એશિયાનું એકમાત્ર સોલેરિયમ જામનગરમાં છે

Solarium in Jamnagar

Solarium in Jamnagar

જામનગર: પોણા પાંચસો વર્ષ જૂના હાલાર પ્રદેશના નવાનગર સ્ટેટ હવે જામનગરમાં રાજાશાહી વખતના અનેક સ્ટ્રક્ચર અચંબામાં મૂકી દે તેવા છે આવા રાજાશાહી વખતના સ્ટ્રક્ચર માનું એક સ્ટ્રક્ચર એટલે સમગ્ર એશિયામાં કાર્યરત એવું એકમાત્ર જામનગરનું રાજાશાહી વખતમાં ઇ.સ.1933માં બંધાયેલું સોલેરિયમ લગભગ 100 વર્ષ પુરાણું અને હાલ ઐતિહાસિક વારસાની સાક્ષી પૂરે છે અને અહિયા હજારો લોકોએ સૂર્યકિરણથી સારવાર મેળવી છે. હાલ બંધ રહેલા આ સોલેરિયમને જે એશિયામાં એકમાત્ર છે તેનો મૂળ ઢાંચો યથાવત્ રાખી તેને રિનોવેટ કરી લોકોને જોવા માટે ખુલ્લું મૂકવા કોર્પોરેશનના રૂ.48 કરોડના પ્રોજેક્ટમાં રૂ.10 કરોડનો ખર્ચ સમાવેશ કરીને હેરિટેજ જાળવણી કરાશે. એટલે અંગ્રેજોના શાસન દરમિયાન આઝાદી પહેલા જામનગરનું આ સોલેરિયમ બનાવવામાં આવ્યું હતું. સોલેરિયમની ઊંચાઇ 40 ફૂટ છે. પ્લેટફોર્મ ઉપર જે 10 સોલેરિયમ કેબિન બાંધવામાં આવી છે તે જમીનથી ત્રીસ ફૂટ ઊંચા ટાવર પર ગોઠવવામાં આવી છે. સોલેરિયમનું પ્લેટફોર્મ 114 ફૂટ લાંબું છે જેના પર ટ્રીટમેન્ટ માટે બાંધવામાં આવેલી 13 x 9ની 10 કેબિનને સૂર્યની દિશા પ્રમાણે ફેરવી શકાય છે. સૂર્ય જેમ આકાશમાં ફરે છે તે પ્રમાણે 10 -15 મિનિટો ગોઠવવામાં આવે છે અને તેના માટે નિરીક્ષણ રૂમમાં નિયંત્રણ માટે ખાસ વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી હોય છે. આમ કુદરતી કિરણોની મદદથી હજારો લોકોએ જેતે સમયે સારવાર મેળવી હતી. રાજાશાહીના વખતમાં બંધાયેલું આ સોલેરિયમ એશિયાનું એકમાત્ર સોલેરિયમ છે જે જામનગરની જનતા માટે તેમજ સમગ્ર ભારત માટે એક ગૌરવની વાત છે જુદા – જુદા દેશના મુલાકાતીઓને ઐતિહાસિક હિતને કારણે સારવારના હેતુ સિવાય પણ મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે.


અમીરગઢના વિદ્યાર્થીને વેસ્ટમાંથી બેસ્ટ બનાવવાનો અનોખો શોખ છે

Ajay Amirgadh student

Ajay Amirgadh student

અમીરગઢ : અમીરગઢમાં આવેલ સરસ્વતી વિદ્યામંદિરનો વિદ્યાર્થી વેસ્ટ પડેલા પ્લાસ્ટિક તથા થર્મોકોલમાંથી ઈલેકટ્રીક યંત્રો બનાવવાની સિધ્ધિ પ્રાપ્ત કરતાં ગૌરવ મેળવેલ છે. અમીરગઢમાં રેલ્વેમાં ફરજ બજાવતાં બડીયા કનૈયાલાલનો ૧૫ વર્ષનો પુત્ર અજયકુમાર સરસ્વતી વિદ્યામંદિરમાં ધોરણ-૧૦માં હાલમાં અભ્યાસ કરી રહ્યો છે. શિક્ષણ ક્ષેત્રે તે કુશળ વિદ્યાર્થી તો છે જ પરંતુ તે વૈજ્ઞાાનિક દ્રષ્ટિએ પણ પારંગત છે. તે જણાવતા સરસ્વતી વિદ્યામંદિરના શિક્ષક હિતેષ જોષીએ ખુશી અનુભવી હતી. અજય વેસ્ટ પડેલા પ્લાસ્ટિક તથા થર્મોકોલના ટુકડાઓમાંથી ઈલેકટ્રીક યંત્રો જેવા કે ટેબલ ફેન, રિમોટથી ચાલતા હેલીકોપ્ટર, બાઈક, બોટ વગેરે સાધનો બનાવામાં કુશળ છે. તેને બનાવેલ બાઈકને રિમોટથી ચલાવી બતાવતાં સૌ કોઈ મંત્રમુગ્ધ બની ગયા હતા.અજયને આવો શોખ તથા વૈજ્ઞાાનિક જ્ઞાન કઈ રીતે પ્રાપ્ત થયુ તેના જવાબમાં તેણે જણાવ્યું હતું કે એક વર્ષ પહેલાથી તે આ બધુ કરી રહ્યો છે. તેને વેસ્ટ પડેલા પ્લાસ્ટિક તથા થર્મોકોલ જોઈને આવા વેસ્ટ પદાર્થોમાંથી કંઈક બેસ્ટ કરવાની ઘેલના જાગતા તેના મનમાં વિચારો આવતાં તેને કંઈક સંશોધન કરવાનુ ચાલુ કરતાં તેને ઈલેકટ્રીક બાઈક, બોટ, ફેન બનાવવાનું વિચારતા અંતે તે સફળ થયો હતો. વૈજ્ઞાાનિકો ઘણા બધા સંશોધનો બાદ કોઈ કાર્ય સફળ કરી શકે છે. જ્યારે ધોરણ-૧૦ના વિદ્યાર્થીનું આ કૌતુક જોતા તેના માતા-પિતા, શિક્ષકો તથા અમીરગઢ વાસીઓ પણ ધન્યતા અનુભવી રહ્યા છે.


આફત સમયે વાતચીતનું એકમાત્ર કિરણ એટલે હેમ રેડિયો

Hem Radio People

Hem Radio People

૨૧ મી સદીમાં અમુક મિનીટ સુધી ફોનનું નેટવર્ક ના પકડાય કે ઇન્ટરનેટ કનેક્શન ન મળે કે કોઇ સાઇટ ક્રેશ થઇ જાય તો ભલભલાને પરસેવો છૂટી જાય છે અને એક જ વિચાર લાવી દે છે કે  હવે શું કરવું..?? ટેકનોલોજીના આ યુગમાં જયારે – જયારે કુદરત રુઠયું છે અને ભૂકંપ, સુનામી કે કોઈપણ મોટી હોનારત સર્જાય છે ત્યારે કમ્યુનિકેશનના આધારસ્તંભ એવા આધુનિક ઉપગ્રહો ઠપ થતાની સાથે જ મોબાઈલ ફોન કે ઇન્ટરનેટ કામમાં આવતા નથી. આ સમયે શું કરવું પ્રશ્નનો એકમાત્ર જવાબ છે, હેમ રેડિયો..

હેમ રેડિયો એટલે કે એમેચ્યોર રેડિયો તરીકે જાણીતા વાયરલેસ સાધનની વિશિષ્ટતા એ છે કે માનવજીવન બચાવવા, એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે ચોક્કસ માહિતીની આપલે કરવા અને રાહત કામગીરી માટે સંકટ સમયની સાંકળ સાબિત થાય છે. હેમ રેડિયોના માધ્યમથી ઈન્ટરનેટ કનેક્શન વિના વિશ્વભરમાં ફકત વાતચીત જ નહીં ઇ-મેઇલ થકી જરૃરી ફાઈલો પણ ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે.

હેમ રેડિયો વિષે  સીધી અને સરળ ભાષામાં સમજીએ તો હેમ રેડિયો એક વાયરલેસ સાધન છે જેના થકી વિશ્વના કોઈપણ ખૂણામાં વાત કરી અને મેસેજ મોકલી શકાય છે. આ માટે એક ખાસ પ્રકારનો હાઈ ફ્રિકવન્સી અથવા હાઈ ફ્રિકવન્સી રેડિયો, એન્ટેના અને એક બલ્બના પાવર બરાબર એટલે કે ૧૨  વોલ્ટની બેટરીની જરૃર પડે છે. ભૂકંપ, સુનામી, વાવાઝોડું, પુર જેવી કુદરતી આફતો સમયે સમગ્ર દેશમાં હેમ કમ્યુનિટી ભારે મદદરૃપ બને છે. ભૂતકાળમાં ગુજરાત જયારે ભૂકંપથી ધ્રુજી  ઉઠેલું, મોરબીમાં મચ્છુ હોનારત સર્જાયેલી કે પોરબંદરમાં વાવાઝોડું ત્રાટકેલું ત્યારે ગુજરાત સહિત દેશભરની હેમ કમ્યુનિટી એક ટીમ બનીને મદદ માટે ખડેપગે હાજર થઇ ગઈ હતી. ગુજરાતમાંથી ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટની ટીમના ભાગ રૃપે હેમ રેડિયો ઓપરેટરોની મદદ રાજ્યમાં સ્ટેશનો ઉભા કરી અને ટીમો મોકલીને લેવામાં આવે છે. કહેવાને હેમ રેડિયો એક હોબી છે પણ ખરા અર્થમાં રોમાંચક પુરવાર થઇ શકે તેવું કમ્યુનિકેશનું અનોખું સાધન છે.

હેમ રેડીઓનું  લાઈસન્સ લેવા ડીગ્રી જરૃરી નથી. કોઈપણ વ્યક્તિ હેમ લાઈસન્સ પરીક્ષામાં બેસી શકે છે. હેમ રેડિયોએ એક અનોખી ટેક્નોલોજી સંલગ્ન હોબી છે. વિજ્ઞાન પ્રત્યે લોકોનો અને ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીઓનો રસ કેળવાય તે  હેતુથી સરકારના કેટલાક નિયમો હેઠળ આ વાયરલેસ માધ્યમ કામ કરે છે. હેમ રેડિયોના ઉપયોગ માટે મુખ્યત્વે સંચાર મંત્રાલય વાયરલેસ પ્લાનિંગ અને ર્કોડિનેશન વિંગ દ્વારા એક ૧૦૦ ગુણની પરીક્ષા લેવાયા બાદ લાઇસન્સ આપવામાં આવે છે. જેમાં ૪૦ ગુણ સાથે લાઈસન્સ પ્રાપ્ત થઇ શકે છે. ગુજરાતમાં ૪૦૦ થી વધારે કાર્યરત હેમ રેડિયો લાઈસન્સ ધરાવતા લોકો અમદાવાદ, ગાંધીનગર, રાજકોટમાં છે.

હેમ રેડિયોની વધુ જાણકારી  www.giar.org  પર મળી શકે છે.  હેમ રેડીયોના ડેવલપમેન્ટ અને કમ્યુનિટી માટે કાર્યરત મુખ્ય હેમ રેડિયો સ્ટેશન અમદાવાદમાં છે. હોનારત સમયે અહીંથી જુદી જુદી જગ્યાએ પહોચવા ૬ વિશેષ કીટ સાથેની તૈયારીઓ અહી છે. ઈન્ટરનેટના યુગમાં જયારે ઇન્ટરનેટની સુવિધા બંધ પડી જાય ત્યારે વગર કોઈ મોટા સાધન હેમ રેડિયો દ્વારા ટેક્સટ મેસેજિંગ શક્ય બન્યું છે. આ ઉપરાંત હેમસ્પિયર નામના સોફ્ટવેર કે ઉપલબ્ધ એન્ડ્રોઇડ એપ્લિકેશન સાથે હેમ લાઈસન્સ મેળવ્યા બાદ કોઈ મોંઘાદાટ સાધનની પણ જરૃર પડતી નથી, જાણે તમે મોબાઈલમાં ઈન્ટરનેટ અને ડેટા કનેક્શન વિના દુનિયાના કોઈપણ છેડે વાત કરતા હોય તે રીતે હેમ રેડિયો આધુનિક સુવિધાઓ સાથે ઉપલબ્ધ છે.