ATUL N. CHOTAI

a Writer


ગામડાંઓ ગુરુની ગરજ સારે છે…

indian village life

indian village life

– પ્રેમલ પરીખ

આર્થિક સમૃદ્ધિ મેળવવાના આશય સાથે કેટલાક દાયકાઓથી ગામડાંના લોકો શહેર ભણી દોટ મૂકી રહ્યા છે. શહેરીકરણ અને આધુનિકીકરણના થઇ રહેલા વિસ્તારનો આ પ્રતાપ છે. શહેરમાં નોકરી કે વ્યવસાયને માર્ગે કમાણી કરવામાં રહેલી અમાપ તક તેમ જ જીવનને આધુનિક બનાવવાની ક્ષમતા આ વલણ માટે પ્રમુખપણે જવાબદાર માનવામાં આવે છે. મોડર્ન શૈલી સાથે જીવતા શહેરીજનો પોતાને ચડિયાતા માનતા હોય છે, પણ ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં વસતા લોકો સુધ્ધાં શહેરીજનોને સારું જીવન કઇ રીતે જીવાય એના બે ચાર પાઠ તો ચોક્કસ ભણાવી શકે છે. વસતિ વધારાથી શહેરોની સિલાઇ ફાટી રહી હોવા છતાં ભારતમાં ૭૦ ટકા લોકો હજુ ગામડામાં રહે છે. શહેરમાં તમામ આધુનિક સુવિધાઓ હોવા છતાં આ ગામડામાં રહેતા લોકો સારું જીવન કઇ રીતે જીવી શકાય એ શીખવી શકે છે.

પ્રદૂષણ સહિત કેટલીક સમસ્યાઓથી રોજેરોજ હેરાન થતો શહેરીજન જ્યારે મુક્ત હવામાનવાળા ગામડા તરફ પ્રયાણ કરે છે ત્યારે એને એક અલાયદો અનુભવ થાય છે. એક અનેરી તાજગીનો અનુભવ થાય છે. શહેરમાં અડધા કલાકની મુસાફરીથી થાકી જતો માણસ ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં કેટલાક કલાકો સુધી ચાલીને પણ થાકતો નથી. ઊલટાનો તાજગીનો અનુભવ કરે છે. એક એવી તાજગી જે એને જોમવંતો બનાવી દે છે. શહેરી જીવનથી મુક્ત થવું હોય તો ગ્રામ્ય જીવન શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે. શહેરીજીવનના કારણે ગુમાવી દીધેલી ઓળખાણ ફરી મેળવવાની તક ગ્રામ્ય જીવન આપે છે. શહેરી જીવનથી થાક્યા હો, કંટાળ્યા હો તો ગામડામાં એક લટાર મારી આવો અને તમારી જાતને પૂછો કે તમને શું જોઇએ છે..??

આનંદ ક્યાંથી મળી શકે..?? : આપણા મૂલ્યને જાણવું એ મુશ્કેલ કાર્ય છે. આપણે પોતાને અન્ય સાથે સરખાવીએ છીએ. સારી કારકિર્દી, પારિવારિક જીવન, પૈસા વગેરે. સોશિયલ મીડિયામાં ઝડપી ફેરફારના કારણે આપણે સતત વ્યસ્ત રહીએ છીએ. પણ જરા વિચારી જુઓ, ભારતના ગામડામાં પુરુષો, મહિલાઓ અને બાળકો ટેક્નોલોજી વગર પણ કેવા ખુશ છે. તેઓ તેમની ખુશી ધાર્મિક વિધિઓ, સાંજની ચા અને ગીતો ગાઇને મેળવે છે. જો તેઓ આ રીતે ખુશ રહી શકે તો આપણે કેમ નહીં.??

આધુનિકરણની ભ્રામકતા : શહેરીકરણના કારણે આપણે દેખાદેખી કરીએ છીએ. આપણું ઘર કેવું દેખાય છે, આપણે શું ખરીદીએ છીએ, આપણે કેવી રીતે વાત કરીએ છીએ. આપણને ઝડપી અને આધુનિક બનવું છે. બીજી તરફ ગામડાના લોકો સામે જુઓે, તેઓ આખો દિવસ કામ કરીને પરસેવો પાડીને પણ થાકતા નથી. તેમની ભાષા અને રહેણીકરણીમાં નિર્દોષતા દેખાય છે. તેમને કોઇ વસ્તુ ન મળે તો અફસોસ નથી કરતા. તેઓ એકલા જ ખુશ રહે છે.

અતિથિને આવકાર : તેમના ઘર નાના ભલે હોય, દિલ મોટા છે. તેઓ તમને મીઠો આવકાર આપશે. તેમણે બનાવેલી રસોઇ ખવડાવશે. તમને ઉષ્માનો અનુભવ કરાવશે. એમની પાસે પૈસા ઓછાં હશે તો પણ ચલાવી લેશે. તમે ક્યાંથી આવ્યા છો તેનાથી તેમની મહેમાનગતિમાં કોઇ ફરક નહીં પડે. તમે તેમની સ્થાનિક ભાષા સમજી ન શકો તો પણ તમને મદદ કરશે. જોકે, તેમની પોતીકી ભાષામાં એક જાતનો જાદુ છે.

ઓછું પણ વધુ છે : ગામડાના લોકો પાસે આધુનિક સાધનો ન હોવા છતાં તેમની પાસે પેઢીઓથી ચાલી આવતી મજબૂત સંસ્કૃતિ છે. તેમને ખબર છે કે તેને કઇ રીતે સાચવી રાખવી. તેઓ કુદરતી નિયમો પ્રમાણે ચાલે છે. કોઇ ગૂંચવણ નહીં, કોઇ ધાંધલધમાલ નહીં. ગામડાનું જીવન આપણી માટે ખરેખર પ્રેરણાદાયક છે.

કુદરતી ઉપચાર : માવજતનો વિચાર આજે તો તબીબી ક્ષેત્રે પણ સ્વીકાર્ય બની ગયો છે. બિલાડીના ટોપની જેમ વધી રહેલા વૃદ્ધાશ્રમો અને મેડિકલ સેન્ટરોને કારણે આપણે માવજતનો સાચો અર્થ જ ભૂલી ગયા છે. રિસર્ચથી જાણવા મળ્યું છે કે મોટી ઉંમરના લોકો જો તેમના પોતાના ઘરમાં રહે તો તેઓ લાંબું અને શાંતિપૂર્વકનું જીવન જીવે છે. આમ, આપણને બધાને ભારતના ગામડાં શીખવે છે કે સાદું અને સંપૂર્ણપણે અલગ જ જીવન કઇ રીતે જીવી શકાય… (મુંબઈ સમાચાર માંથી સાભાર)

 

Advertisements


ભારતનું એક માત્ર પતંગ મ્યુઝિયમ અમદાવાદમાં આવેલું છે

kite museum

kite museum

ગુજરાતમાં અમદાવાદના આકાશને વિશ્વના પતંગોત્સવની રાજધાની ગણવામાં આવે છે ત્યારે અમદાવાદનું પતંગ મ્યુઝિયમ દેશનું પ્રથમ અને દુનિયાનું બીજું પતંગ મ્યુઝિયમ હોવાના નાતે ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. અમદાવાદના ઈન્ટરનેશનલ કાઈટ ફ્લાયર ભાનુભાઈ શાહના પતંગોના પોતાના અંગત સંગ્રહમાંથી આ મ્યુઝિયમની શરૃઆત થઈ હતી. જો કે આજે આટલા વર્ષો પછી પણ પછી પહેલા જેમ હતું તેમ જ છે. મ્યુઝિયમમાં ૨૦૦ કરતાં વધારે કલાત્મક પતંગોનો સંગ્રહ સચવાયેલો પડયો છે જેમાંથી ૧૦૦ જેટલા પતંગને પ્રદર્શનમાં મુકવામાં આવ્યા છે. સમયાંતરે આ પતંગોની ફેરબદલી થતી રહે છે. હવે તો કળાના આવા ઉત્તમ નમૂના સમાન પતંગો બનાવનાર કારીગરો જ હવે રહ્યા નથી તે જોતાં આ પતંગ મ્યુઝિયમમાં સચવાયેલા પતંગો કળાની દ્રષ્ટિએ અનેરૃ મહત્વ ધરાવે છે.

પતંગ મ્યુઝિયમમાં પ્રદર્શન માટે મુકાયેલા તમામ પતંગો ભાનુભાઈ શાહે એકત્ર કરેલા છે. જાત ભાતના પતંગો ઉપરાંત પતંગો વિષે વિશ્વભરમાંથી રસપ્રદ માહિતી એકઠી કરવા પાછળ ભાનુભાઈએ ખૂબ મહેનત કરી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ ૧૯૮૨માં સ્કાય એબોવ ઇન્ડિયા નામનું એક્ઝિબિશન યોજાવાનું હતું ત્યાં મેં મારી પતંગો મોકલી ત્યાં તે ખૂબ વખણાઈ અને એ પછી કાઈટ મ્યુઝિયમ બનાવવાનો મારો વિચાર દ્રઢ થતો ચાલ્યો. વિશ્વભરના મ્યુઝિયમોમાંથી મેં પતંગો વિષેની માહિતી એકત્ર કરી તેનું ડોક્યુમેન્ટેશન કરવા માંડયું. ૮૬ માં એ વખતના ક્મીશ્નર વાસુસાહેબે તેમને સંસ્કારકેન્દ્રમાં મ્યુઝિયમ બનાવવા જગ્યા ફાળવી આપી અને આ રીતે ભારતનું પહેલું પતંગ મ્યુઝિયમ અમદાવાદમાં શરૃ થયું અને આજે આ પતંગ મ્યુઝિયમે ૩૦ વર્ષની સફર કાપી છે એ વાતનો તેમને આનંદ છે.

આ મ્યુઝિયમમાં પતંગના ઈતિહાસ અંગે રસપ્રદ માહિતી, ફુવારા – પક્ષીઓ નહેરુ ગાંધી જીઓમેટ્રીકલ ડિઝાઈનના પતંગો, કાગળના અનેક ટુકડા જોડીને બનાવાયેલા પતંગો, અત્યાર સુધીમાં ઉડાવાયેલા વિવિધ આકારના પતંગ વિષે માહિતી, વિવિધ જંતુઓના આકાર ધરાવતા પતંગો અંગે માહિતી, અમદાવાદની ઉતરાયણની લાક્ષણિકતા દર્શાવતા ફોટા, વિમાનની રચનામાં પતંગનો શું રોલ તે વિષે માહિતી, માણસને ઉંચકતા પતંગો વિશે, સદીઓ પહેલાના ભારતિય શાસ્ત્રોમાં પતંગના ઉલ્લેખ અને તે ઉપરથી રચાયેલા મિનિએચર પેઈન્ટિંગ્સ અંગે માહિતી, યુધ્ધ દરમિયાન અને માછલી પકડવાં જેવા વિવિધ ઉપયોગોમાં પતંગ કઈ રીતે વપરાતા..??  તેની સચિત્ર રજૂઆત તથા અમદાવાદની ઉત્તરાયણ ઉપર બનેલી ડોક્યુમેન્ટરી જોવા મળે છે. આ મ્યુઝિયમ અમદાવાદના પાલડી વિસ્તારમાં આવેલું છે અને મ્યુઝિયમ સવારના ૧૦ થી સાંજના ૬ દરમિયાન ખુલ્લુ રહે છે. સોમવારે બંધ રહે છે તથા પ્રવેશ નિઃશુલ્ક છે..


સમગ્ર વિશ્વમાં એકમાત્ર કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળતું વન્ય પ્રાણી એટલે ઘુડખર

ghudkhar animal

ghudkhar animal

 :: સંકલન :: 
જનક દેસાઇ
 માહીતી બ્યુરો – ગાંધીનગર

ગુજરાત વન્યપ્રાણીઓની વૈવિધ્યતામાં સમગ્ર વિશ્વમાં એક આગવું સ્થાન ધરાવે છે. વિશ્વમાં એકમાત્ર કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળતું દુર્લભ એવું વન્યપ્રાણી એટલે ઘુડખર. કચ્છના નાના રણ વિસ્તારમાં આવેલું ઘુડખર અભયારણ્ય વન્યપ્રાણી અને પક્ષીઓના રક્ષણ માટે વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. પ્રાણી પક્ષીઓના રક્ષણ માટે ગુજરાત વન્યપ્રાણી અને વન્યપક્ષી અધિનિયમ ૧૯૬૩ હેઠળ ૧૯૭૩માં અને વન્યપ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૭૨ હેઠળ ૧૯૭૮માં એમ કુલ ૪૯૫૩ ચો.કિ.મી. વિસ્તારમાં જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાતમાં વર્ષ ૧૯૬૨ માં ઘુડખરની સંખ્યા ૩૬૨ અને વર્ષ ૨૦૧૪ માં ૪૪૫૧ થી વધુ છે. જે જોતા તેની સંખ્યામાં ખુબ સારો વધારો જોવા મળ્યો છે. ઘુડખર અભયારણ્ય ગુજરાતના કચ્છ, મોરબી, સુરેન્દ્રનગર, પાટણ અને બનાસકાંઠા એમ ૫ જિલ્લાના વિસ્તારને સ્પર્શ છે.

ઘુડખર પોતાની અસાધારણ ગતિ અને જોમ માટે આ વેગવાન પ્રાણી કલાકના ૩૦ કિ.મી. કરતાં વધુ ઝડપથી સતત બે કલાક જેટલા લાંબા સમય સુધી દોડી શકે છે. એટલુ જ નહીં, રણ જેવી પ્રતિકુળ પરિસ્થિતિમાં પણ તે ટુંકા અંતર માટે ૭૦ કિ.મી. પ્રતિ કલાક્ની મહત્તમ ગતિથી દોડી શકે છે. ઉષ્ણતામાનમાં થતાં ડિગ્રી સેલ્સિયસથી માંડીને ૫૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલા ફેરફારો અને અત્યંત વિષમ વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ આ પ્રાણી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. સરેરાશ ૨૧૦ સેમી. જેટલી લંબાઇ અને ૧૨૦ સેમી. જેટલી ઉંચાઇ ધરાવતા જંગલી ઘુડખર પીળાશ પડતો માટીયાળો રંગ ધરાવે છે. તીવ્ર ધ્રાણેંન્દ્રિય ધરાવતાં ઘુડખર સમુહજીવન ગાળતાં જોવા મળે છે.

કચ્છનું નાનું રણ આખા વિશ્વમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની ભૌગોલિક સંરચના ધરાવે છે. રણ વિસ્તાર, બેટ (પથ્થરવાળો વિસ્તાર) અને જળપ્લાવિત વિસ્તારો જેવી વિવિધ પ્રકારની સંરચના નાના રણમાં જોવા મળે છે. આજ રીતે દરિયાનો ખાડી વિસ્તાર પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની જૈવિક વિવિધતા ધરાવે છે. કચ્છનાં નાના રણ વિસ્તારમાં વસતાં ઘુડખરની વિશિષ્ટ પ્રકારની પ્રજાતિ વિશ્વભરમાં ફક્ત આ વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે. આ વિસ્તારમાં ઝરખ, નાર, શિયાળ, રણલોકડી, ચિંકારા, નિલગાય વગેરે તેમજ ૨૦૦ થી વધુ પ્રકારના પક્ષીઓ, જુદી જુદી પ્રજાતિના ઝીંગા, ૧૫૭ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને ૨૨ પ્રકારની માછલીઓ વગેરે પણ વસવાટ કરે છે. કચ્છની ખાડી અને ચોમાસા દરમિયાનનો રણ વિસ્તાર માછલીઓ અને ઝીંગા માટેનો આદર્શ રહેઠાણ બની રહે છે. ચોમાસાથી શરૂ થઇને શિયાળા દરમિયાન રણમાં જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં ફ્લેમિંગો અને અન્ય યાયાવર વિદેશી પક્ષીઓ વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

કચ્છનું નાનું રણ અનેકવિધ વિવિધ પક્ષીઓની જાતિઓનું નિવાસસ્થાન છે. જેમાંથી મોટાભાગના પક્ષીઓ આખું વર્ષ જોવા મળે છે, જ્યારે યાયાવર પક્ષીઓ શિયાળાના સમયે દ્રષ્ટિગોચર થાય છે. કચ્છના નાના રણમાં તમામ પક્ષીઓને માટે વૈવિધ્યપૂર્ણ રહેઠાણ મળી રહે છે. જેમાં બેટ અને બેટના અંતરિયાળ વિસ્તારો, જળાશયોના કાંઠા જેવા સ્થાનો દરેક જાતિના પક્ષીઓ માટે અનોખા અને અનૂકુળ આશ્રય બની રહે છે. ઘુડખર માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું આ અભયારણ્ય અન્ય સસ્તન પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ સરીસૃપો, ઉભયજીવ, મત્સ્ય અને અપૃષ્ઠવંશી જીવોનું પણ નિવાસસ્થાન છે. અહીં વિશિષ્ટ વનસ્પતિઓ પણ મળી આવે છે. કચ્છના નાના રણની મુલાકાત સમયે તમને ઘુડખર ઉપરાંત ચિંકારા (ઇંડિયન ગેઝેલ), કાળીયાર (બ્લેક બક), નીલગાય (બ્લુ બુલ), જંગલી ડુક્કર, વરૂ, શિયાળ, જંગલી બિલાડી, ઝરખ, જબાદી બિલાડી, કિડીખાઉ (પેંગોલીન), કલગીવાળી શાહુડી, જર્બિલ જેવા અસંખ્ય પ્રાણીઓ તેમના પ્રાક્રૃતિક વાતાવરણમાં નિહાળવા મળે છે. કચ્છના નાના રણની વનસ્પતિ સૃષ્ટિએ અહીંની વિષમ આબોહવામાં પણ વિકસવાનું અનૂકુલન સાધી લીધું છે. અહીંના મોટાભાગના બેટ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં કાંટાળી વનસ્પતિ પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા, વિદેશી બાવળ, ગાંડો બાવળ મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આમ છતાં અહીં પ્રોસોપિસ સિનેરારિયા, સુમેરીના (ખીજડો) વૃક્ષો પણ અહીં જોવા મળે છે. અહીંની જમીન ક્ષારયુકત હોવાથી ખારાપાટમાં વિકસી શકતી વનસ્પતિઓ જેવી કે, સાલ્વાડોરા (પીલુ), મોરડ, ઊંટમોરડ, ડોલરી ઘાસ, થેક( સાયપ્રસ) વગેરે અહીં જોવા મળે છે. બાજ, પાટ્ટાઇ અને ટિલોર (ક્લેમિડોટિસ અંડ્યુલેટ) જેવાં અલભ્ય પક્ષીઓ પણ અહીં જોવા મળે છે. આ રણમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતાં જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં આવેલાં છે. જ્યાં મોટાહંજ (ફોએનિકોપ્ટેરસ રોઝિઅસ), નાનાહંજ (ફોએનિકોપ્ટેરસ માઇનોર), સફેદપેણ (પેલેકનસ ઓનોક્રોટાલસ), રૂપેરીપેણ (પેલેકનસ ક્રિસપ્સ), કુંજ(ગ્રુસગ્રુસ), મોટી ચોટીલી ડુબકી (પોડિસેપ્સ ક્રિસ્ટાટસ), મોટી વાબગલી (હાઇડ્રોપ્રોજ્ઞ કાસ્પિયા) જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.

એક સમયે ગુજરાત ઉપરાંત રાજ્સ્થાન, સિંધ, બલુચિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને દક્ષિણ પૂર્વ ઇરાન સુધી જોવા મળે મળતાં ઘુડખર અશ્વ પરિવાર (ઇક્વિડે)ના સભ્ય છે. ચોમાસા બાદ ઊગી નીકળતું ઘાસ અને બેટ તેમજ તેની આસપાસના વિસ્તારમાં ઉગતું મોરડ તરીકે જાણીતું ઘાસ (સ્યુએડા નુડીફ્લોરા) ઘુડખરનું મુખ્ય ભોજન બને છે. ઉનાળાના સમયગાળામાં ઘુડખર પાણી અને ઘાસચારાની શોધમાં એક બેટથી બીજા બેટ તરફ ભ્રમણ કરતાં રહે છે. બજાણા ગામથી કચ્છના નાના રણમાં સહેલાઇથી પહોંચી શકાય છે. આ ઉપરાંત દસાડા, જૈનાબાદ અને ધ્રાંગધ્રા થઇને પણ અહીં સુધી પહોંચી શકાય છે. બજાણાથી સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ અમદાવાદ(૧૩૦ કિ.મી.) જ્યારે રાજકોટ (૧૬૦ કિ.મી.) અને ભુજ (૨૪૫ કિ.મી.) ના અંતરે આવેલું છે. આ ઉપરાંત ધ્રાંગધ્રા (૨૨ કિ.મી.) તથા હળવદ અને બજાણા રેલવે સ્ટેશન નજીકના રેલવે સ્ટેશનો છે. કચ્છનું નાનું રણ પાકા માર્ગો અને હાઇવેથી સંકળાયેલુ છે. અહીં જમીન માર્ગે પહોંચવા માટે રાજ્ય પરિવહનની બસો, વિવિધ ખાનગી વાહનો દ્વારા પહોંચી શકાય છે. અમદાવાદથી વિરમગામ થઇને બજાણા કે ધ્રાંગધ્રા આવી શકાય છે. અભયારણ્યની મુલાકાતે આવતા પર્યટકોમાં ચોથા ભાગનાં પર્યટકો વિદેશી હોય છે. તેઓ રણમાં જીપ, સફારી, જળસૃષ્ટિ, પાણીના તલાવડા, અગરિયાની જીવનશૈલી, મુક્તપણે વિહરતી વન્ય જીવસૃષ્ટિ જેવા વિવિધ પ્રકારના અનુભવ લે છે. સાથે સાથે સુર્યોદય તેમજ સુર્યાસ્તનો આહલાદક અનુભવ તો ખરો જ આ જીવસૃષ્ટિ અને ઇકો સિસ્ટમ સતત સંઘર્ષ કરતી રહી છે. માણસની વિવિધ પ્રવૃતિ અને તેના દ્વારા ઉદભવતાં જોખમી પરિબળો ઇકો-સિસ્ટમને ગંભીર અસર કરે છે. લોકોના સહભાગી સહકારથી તથા પર્યાવરણ અને ઇકો સિસ્ટમના શિક્ષણ દ્વારા આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી સરળ રસ્તો કાઢવા ગુજરાત સરકાર સતત પ્રયત્નશીલ છે.


રાષ્ટ્રપતિ ભવન જાહેર જનતા માટે અઠવાડિયામાં ૪ દિવસ ખુલ્લું રહેશે

president house new delhii

president house new delhii

નવી દિલ્હી ખાતેનું રાષ્ટ્રપતિ ભવન હવેથી જાહેર જનતા માટે અઠવાડિયામાં ગુરુવાર, શુક્રવાર, શનિવાર અને રવિવારના દિવસે ખુલ્લુ રહેશે. પ્રેસ ઈન્ફોર્મેશન બ્યૂરો ભારત સરકાર – અમદાવાદની યાદી મુજબ હવેથી જાહેર રજા સિવાય સવારે ૯ કલાક થી સાંજે ૪ કલાક સુધી જાહેર જનતા માટે રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં પ્રવેશ ચાલુ કરવામાં આવ્યો છે. રાષ્ટ્રપતિ ભવન જોવા માટે આવનારા વ્યક્તિ ભવનના ગેઈટ નંબર ૨ (રાજપથ) તથા ગેઈટ નંબર ૩૭ (હુક્મીભાઈ માર્ગ) અને ગેઈટ નંબર ૩૮ (ચર્ચ રોડ) થી પ્રવેશ અને નિકાસ કરી શકશે.

રાષ્ટ્રપતિ ભવન જોવા માટે ૫૦ રૂપિયા પ્રતિ વ્યક્તિ લઘુત્તમ નોંધણી ફી રખાઈ છે. (૮ વર્ષથી ઓછી ઉંમરવાળા બાળકો માટે પ્રવેશ નિઃશુલ્ક છે) ભારતીય નાગરિકો માટે રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં પ્રવેશ માટે પોતાનું ફોટો ઓળખપત્ર આવશ્યક છે. વિદેશી નાગરિકોને પ્રવેશ સમયે પોતાનો મૂળ પાસપોર્ટ બતાવવો પડશે. રાષ્ટ્રપતિ ભવન જોવા ઈચ્છતા લોકો વહીવટી એકમના ફોન નંબર ૦૧૧-૨૩૦૧૩૨૮૭ – ૨૩૦૧૫૩૨૧ – એક્ષટેન્શન ૪૬૬૨ તથા ફેક્સ નંબર ૦૧૧-૨૩૦૧૫૨૪૬ તેમજ ઈ-મેઈલ : reception-officer@rb.nic.in પર કોઈપણ રીતે જાણકારી અને સહાયતા માટે સંપર્ક કરી શકે છે. રાષ્ટ્રપતિ ભવન જોવા માટે વેબસાઈટ http://rashtrapatisachivalaya.gov.in/rbtour પર ઓનલાઈન બુકિંગ પણ કરી શકાય છે.


ઐતિહાસિક અને અનોખું મહત્વ ધરાવતી આ ટ્રેનની સફર કરવી તે પણ લ્હાવો છે..

gujarat small train

gujarat small train

ગુજરાતની બીલીમોરા – વઘઇ ટ્રેન એ સુંદરતા અને આદિવાસી વિસ્તારના વાંસની રોજિંદી હેરાફેરીથી ઓળખાતી ટ્રેન છે. જેણે તાજેતરમાં ૧૦૪ વર્ષ પુરા કર્યા છે. ૬૩ કિલોમીટર લાંબો ટ્રેક ધરાવતી આ ટ્રેન નેરોગેજ લાઈન છે. જે ડાંગના જંગલોમાંથી પસાર થાય છે. આ ટ્રેનનો રૂટ વલસાડના બીલીમોરાથી શરુ કરીને ડાંગ જિલ્લાના વઘઇ સ્ટેશન સુધીનો છે. આ રૂટમાં ગણદેવી, ચીખલી રોડ, રંકાવા, ધોળીકુઆ, અનાવલ, ઉનાઈ અને વાંસડા રોડ, કેવડી રોડ, કાલા આંબા અને ડુંગરડા સ્ટેશન આવે છે. આ ટ્રેનમાં બધા જ સ્ટેશને ટિકિટ બારીની સુવિધા નથી અને સુવિધા માત્ર વઘઇ, ઉનાઈ અને બીલીમોરા સ્ટેશન પર છે. ૬૩ કિલિમીટરનો ટ્રેક ધરાવતી આ ટ્રેન અંગ્રેજોના સમયમાં સયાજીરાવ ગાયકવાડે ૧૯૧૩ માં ચાલુ કરી હતી. આ ટ્રેન તે સમયે ગાયકવાડ સરકારની ગાયકવાડ બરોડા સ્ટેટ રેલવેના શાસન હેઠળ હતી જે તે સમયના બરોડા રાજ્યના તાબા હેઠળ હતી. આ ટ્રેનનો મુખ્ય હેતુ આ વિસ્તારની પ્રજાનો સંપર્ક બરોડા રાજ્ય સાથે સતત રહે એ હતો. સ્વતંત્રતા પછી પશ્ચિમ રેલવેમાં આ રેલવેને મર્જ કરી દેવામાં આવી. પાંચ ડબ્બાઓ સાથે દોડતી આ ગાડી ૨૦ કિમી પ્રતિ કલાકની ઝડપે ચાલે છે અને ૩ કલાક જેટલા સમયમાં બીલીમોરા થી વઘઈ અને વઘઈ થી બીલીમોરા પહોંચે છે.

૧૯૩૭ સુધી સ્ટીમ એન્જીનથી ચાલતી આ ટ્રેનને ત્યારબાદ ડીઝલ એન્જીનમાં દેવામાં આવી. ૧૯૯૪ માં જુના સ્ટીમ એન્જીનને મુંબઈના ચર્ચગેટ સ્ટેશન પર શો પીસ તરીકે મૂકી દેવામાં આવ્યું છે. ગાયકવાડ બરોડા સ્ટેટ રેલવેના મોટાભાગના નેરોગેજને બ્રોડગેજમાં ફેરવી દેવામાં આવ્યા છે. આ ટ્રેનને રસ્તામાં સાત જેટલા મોટા ક્રોસિંગ આવે છે પરંતુ એકપણ સ્ટેશને ગેટમેનની વ્યવસ્થા નથી. આની જગ્યાએ ટ્રેનમાં જ ગેટમેન હોય છે જે ટ્રાફિક પણ ક્લિયર કરે છે અને ગેટ પણ ઉતરીને બંધ કરે છે. આ ટ્રેન એક દિવસમાં બે ટ્રીપ લગાવે છે જેનો ઉપાડવાનો સમય નક્કી હોય છે પણ પહોચવાનો સમય નક્કી નથી હોતો. આ ટ્રેનમાં બેઠેલ ગાર્ડ જ ટિકિટ વહેંચે છે. આ ટ્રેનની ખાસિયત એ પણ છે કે એ વાંસડા નેશનલ પાર્કમાં રહીને પસાર થાય છે જ્યાં ચિત્તા, બિલાડી, અજગર, દીપડા, મોટી ખિસકોલીઓ જેવા પ્રાણીઓ પણ જોવા મળે છે. આવી ઐતિહાસિક અને અનોખું મહત્વ ધરાવતી ટ્રેનો આપણા ગુજરાતમાં છે એ ખુબજ આનંદની વાત છે..


રેલ્વે સ્ટેશનના આવા વિચિત્ર નામ સાંભળીને હસવા માટે મજબૂર થઇ જશો

ભારત દેશમાં લગભગ 8000 રેલ્વે સ્ટેશન છે, પરંતુ કેટલાક રેલ્વે સ્ટેશનોના નામ એટલા અજીબોગરીબ છે કે તમે હસી હસીને લોટપોટ થઇ જશો. કેટલાક સ્ટેશનના નામ એવા છે જે હકિકતમાં વ્યક્તિના સંબંધો જેવા કે બાપ, સાલી, બીવી, બીબી, મહેબૂબનગર વગેરે… તો કેટલાક દિવાના, મહેબૂબનગર વગેરે જેવા રેલ્વે સ્ટેશનને નામ આપવામાં આવ્યા છે. જાણો, કેટલાક વિચિત્ર પ્રકારના સ્ટેશનોના નામ…

સાલી : આ સ્ટેશન ઉત્તર પશ્ચિમ રેલ્વેમાં જયપુર ડિવિઝનમાં આવેલું છે. બે પ્લેટફોર્મવાળા આ નાના સ્ટેશન પર રોજ બે ટ્રેન ઉભી રહે છે. તેનો સ્ટેશન કોડ પણ SALI છે.

બાપ : આ સ્ટેશન પણ રાજસ્થાનમાં ઉત્તર પશ્ચિમ રેલ્વેના બીકાનેર ડિવિઝનમાં આવે છે. તેનો સ્ટેશન કોડ બીએએફ છે. આ પ્લેટફોર્મ પર માત્ર બે ટ્રેન હૉલ્ટ કરે છે. મહારાષ્ટ્રમાં બેલાપુરના રેલ્વે સ્ટેશનનું સ્ટેશન કોડ પણ BAP છે. આ સ્ટેશન પર રોજ 48 ટ્રેન હોલ્ટ કરે છે.

રાની : રાજસ્થાનના પાલીના નાનકડા પ્લેટફોર્મ પર સામાન્ય સુવિધાઓ છે હરિદ્વાર મેલ, આશ્રમ એક્સપ્રેસ, અરાવલ્લી એક્સપ્રેસ, અમદાવાદ- શ્રીમાતા વૈષ્ણવદેવી, કટારા એક્સપ્રેસ, ઉતરાંચલ એક્સપ્રેસ જેવી ટ્રેન ત્યાં આવે છે.

ઓઢનિયા ચાચા : રાજસ્થાનમાં પોખરણ નજીક આ સ્ટેશન ઉત્તર-પશ્ચિમ રેલ્વેના જોધપુર ડિવિઝનમાં આવે છે. એક પ્લેટફૉર્મવાળા સ્ટેશન પર માત્ર બે ટ્રેન ઉભી રહે છે. નજીકમાં પોખરણ, જોધપુર અને જૈસલમેર સ્ટેશન આવે છે.

મહેબૂબનગર : આ સ્ટેશન તેલંગાણામાં મહેબૂબનગર જિલ્લામાં આવેલું છે. દક્ષિણ મધ્ય રેલ્વેમાં સ્થિત આ સ્ટેશન હૈદરાબાદ ડિવિઝનમાં આવે છે.

સહેલી : મધ્ય રેલ્વેના હોશંગાબાદ જિલ્લામાં ભોપાલ અને ઇટારસીની નજીક નાગપુર ડિવિઝનમાં છે. પંચમઢી, ભીમબેટકા જેવા પર્યટક સ્થળો અહીંથી ઘણા નજીક છે. બે પ્લેટફોર્મ ધરાવતા આ સ્ટેશન પર ચાર ટ્રેન ઉભી રહે છે.
બીબીનગર : દક્ષિણ મધ્ય રેલ્વેમાં વિજયવાડા ડિવિઝનનું આ સ્ટેશન તેલંગાણામાં છે. આ સ્ટેશન સિકંદરાબાદ, ગુંટૂર અને સિકંદરાબાદ વચ્ચે છે.

ગુડિયા : ઉત્તર પશ્ચિમ રેલવેના અજમેર ડિવિઝન (પાલી)ના આ સ્ટેશન પર કોઇ પ્લેટફૉર્મ નથી અહીંયા રોજ ચાર ટ્રેન ઉભી રહે છે.

દીવાના : ઉત્તર રેલ્વેના દિલ્હી ડિવિઝનમાં આવતું આ સ્ટેશન હરિયાણામાં પાણીપતની નજીક છે. અહીં બે પ્લેટફૉર્મ પર દરરોજ સોળ ટ્રેન એક-બે મિનિટ માટે ઉભી રહે છે.

નાના : નાના રેલ્વે સ્ટેશન રાજસ્થાનના સિરોહી જિલ્લામાં આવેલું છે. નાના રેલ્વે સ્ટેશન પાસે કોઠાર, કેશવગંજ સ્ટેશન છે. તેની પાસે ઉદયપુર સૌથી પ્રમુખ રેલ્વે સ્ટેશન છે. નાના રેલ્વે સ્ટેશનનો સ્ટેશન કોડ NANA છે.

ભૈંસા : આગરા પાસે આવેલું આ સ્ટેશન તેના નામને કારણે જાણીતું છે.

સુઅર : ઉત્તર પ્રદેશના રામપુર જિલ્લામાં આ સ્ટેશન આવેલું છે. રામપુર જિલ્લો યુપીના મુરાદાબાદ મંડળ અંતર્ગત આવનાર જિલ્લો છે. આ જગ્યા રામપુરિયા ચપ્પૂ માટે અને એક એવા રેલ્વે સ્ટેશન માટે પ્રસિદ્ધ છે જેનું નામ સુઅર છે.

કાલા બકરા : આ સ્ટેશન પંજાબના જાલંધર શહેરમાં આવેલું છે.

કુત્તા: કુત્તા કુર્ગના દક્ષિણમાં કર્ણાટક-કેરળ બૉર્ડર પાસે આવેલું સ્ટેશન છે. આ સ્ટેશન નાગરહોલ નેશનલ પાર્કથી માત્ર 10 કિલોમીટર દૂર છે. (ગુજરાત સમાચાર માંથી સાભાર)


બરડા ડુંગર વિષેની માહિતી આપતી નિઃશુલ્ક ઈ-બુક

વહાલાં વાચકમિત્રો

પોરબંદર પાસે આવેલા બરડા ડુંગર વિષેની માહિતી આપતી એક નાની ઈ -બુક મેં સંકલીત કરી છે. જે તમારા સહુના વાંચન અને રેફરન્સ માટે છે જેને નીચેની લિન્ક દ્વારા નિઃશુલ્ક ડાઉન લોડ કરી શકાશે… આ બુક આપ સહુને જરૂર ઉપયોગી થશે એવી અપેક્ષા સહ…

Bardo Dunger E – Book By Atul Chotai

આપનો સહદયી

-અતુલ એન. ચોટાઈ
(પત્રકાર અને લેખક)
રાજકોટ – ગુજરાત

પોરબંદર બરડા ડુંગર ઈ -બુક નિઃશુલ્ક ડાઉનલોડ અતુલ એન. ચોટાઈ (પત્રકાર અને લેખક) રાજકોટ – ગુજરાત બરડો ડુંગર અતુલ ચોટાઈ


An ancient and historical places of Porbandar & the mountain Bardo should be visited once.

Bardo Mountain - Porbandar

Bardo Mountain – Porbandar

Dear friends,

as we know that the land of our Saurashtra is the foundation of history. There are so many known, unknown, ancient or modern places in Saurashtra that we have not seen, some places are at odd locations and there are lack of basic facilities so we do not even think to go there.

We want to introduce you to the ancient, modern, religious and beautiful places around Porbandar and the mountain Bardo. We heartly provide you all the information like transportation, loading & boarding facilities as we want to provide you all the facilities and guidance by staying with you like a family member.

We generally arrange this tour during week ends & public holidays. You can join this tour personally, with family, with co-workers or with friends. Generally, this tour is arranged by bus, train, personal vehicle or by large Rickshaw. If the tourist has his own vehicle, he can join with it. The tourists should afford all the expenses themselves. We arrange this non professional tour to guide you properly and provide necessary facilities. The tourists should pay us rupees one hundred only as a registration charge per tourist which is not refundable in any circumstances.

A free of cost e-book can be downloaded by the link given below, describing details about the tour to the mountain Bardo

Bardo Dungar E – Book


Places of tour

Porbandar city (a single day)

(1) Sudama temple
(2) Kirti Mandir, the birth place of Res. Mahatma Gandhi
(3) Lord Satyanarayan temple
(4) Sandipani temple, organised by Res. Shri Rameshbhai oza
(5) Birds sanctuaroy.
(6) Jambuvan Cave (Ranavav)
(7) Rangbai Mata Chopati point-Oddar
(8) Shree Aryakanya Gurukul (If there is spare time)

Shanidev (Hathla) Darshan (Single day)

(1) Hinglaj Mata Temple-Verad
(2) Vir Manglavala’s Place-Bhutvad (Bhanvad)
(3) Ganesh templevGhumli
(4) Navlakha palace-Ghumali
(5) Ashapura Mata temple-Ghumali
(6) Shanidev temple-Hathla.

Remarks

(1) The places, mentioned above may be changed as per time, circumstances & number of tourists.

(2) The places, mentioned above are only for general information. The tour will be arranged as per the season & time.

(3) The final planning by the management, should be accepted by the tourists to join the tour.

One can contact Mr. Atulbhai Chotai (Journalist & Writer) of Rajkot  for more details about this tour. We request you to send your details to join this tour or to get more details by the link given below.

https://atulnchotai.wordpress.com/contact-us

પોરબંદર બરડા ડુંગર ઈ -બુક નિઃશુલ્ક ડાઉનલોડ અતુલ એન. ચોટાઈ (પત્રકાર અને લેખક) રાજકોટ – ગુજરાત બરડો ડુંગર અતુલ ચોટાઈ


નરેન્દ્ર મોદી બાળપણમાં જે ટી સ્ટોલ પર ચા વેંચતા તે હવે પ્રવાસન સ્થળ બનશે

modi tea stall - vadnagar

modi tea stall – vadnagar

ગુજરાતના મહેસાણા જીલ્લાના વડનગર રેલવે સ્ટેશન પર જે ચાની દુકાન પર પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી નાનપણમાં ચા વેચતાં હતા એ દુકાનને હવે કેન્દ્ર સરકાર પ્રવાસન સ્થળ તરીકે વિકસાવશે. સંસ્કૃતિ અને પ્રવાસન પ્રધાન મહેશ શર્માએ જણાવ્યું હતું કે વડનગર રેલવે સ્ટેશનના પ્લેટફોર્મ પર એક નાનકડી ચાની દુકાન છે. નરેન્દ્ર મોદીએ પોતાના જીવનની શરૂઆત આ ચાની દુકાનથી કરી હતી. વડનગરને વર્લ્ડ હેરિટેજમાં સમાવવા માટે આ રિનોવેશન કરવામાં આવી રહ્યું છે. સરકારની ઈચ્છા છે કે ચાની દુકાનને એક પ્રવાસન સ્થળ તરીકે વિકસાવવામાં આવે. ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલ પ્રધાનંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના જન્મ સ્થળ વડનગરને દુનિયાના નકશા પર લાવવાની એક વ્યાપક યોજના હેઠળ ચાની દુકાનને પ્રવાસન સ્થળમાં તબદિલ કરવામાં આવશે. મહેશ શર્માએ જાહેરાત કરતાં જણાવ્યું હતું કે વડનગર રેલવે સ્ટેશનને ડેવલપ કરવાનો પ્લાન છે પરંતુ ખાસ કરીને તેનું અસલ સૌંદર્ય જાળવી રાખવામાં આવશે. મહેશ શર્માએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે વડનગર નરેન્દ્ર મોદીનું જન્મસ્થળ હોવા ઉપરાંત એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક સ્થળ પણ છે અહીં શર્મિષ્ઠા સરોવર અને એક સ્ટેપવેલ પણ છે. એએસઆઈને તાજેતરમાં તેના ખનન દરમિયાન બૌદ્ધમઠના અવશેષો મળ્યા હતા.


બાળક મુળશંકરમાં થી મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી બનાવનારી પવિત્ર તપોભૂમિ એટલે મોરબી જિલ્લાનું ટંકારા ગામ

: સંકલન : :
જગદીશ ડી. ત્રિવેદી- સહાયક માહિતી નિયામક
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી, જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

Dayanand Sarashvati House - Tanakara

Dayanand Sarashvati House – Tanakara

મુળશંકર નામના તેજસ્વી યુવાનને મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વૂતી બનાવનારી ટંકારાની પવિત્ર તપોભુમિ આજે સમગ્ર વિશ્વને વેદો અને આર્યધર્મનો સંદેશો આપી રહી છે. એક સમયે જે સ્થળે રાજા અને રાણીના આનંદ પ્રમોદના સ્થળો હતા ત્યાંઆ આજે વિદ્યાર્થીઓ વેદોનું ગાન કરે છે. જયાં રાજવીના મનોરંજન માટેના નૃત્યો  થતા ત્યાં આજે હવનની પવિત્ર જવાળાઓ વચ્ચે મંત્રોચ્ચારનો ધ્વની ગુંજે છે.  ટંકારા સ્થિત મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટ માત્ર સ્વાંમીજીના જન્મસ્થ્ળની સ્મૃતિઓ સાચવીને જ નથી બેઠું પણ મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીની વેદો તરફ પાછા વળવાના સંદેશ, અધ્યાત્મ અને સેવાની સુવાસને વિશ્વભરમાં પ્રસરાવી રહ્યું છે. વેદોની પરંપરાની જાળવણી આજે સેવાના સ્વરૂપે વિશ્વભરમાં આ સંસ્થાના માધ્યમથી વિસ્તરી રહી છે. મોરબીથી ૨૨ કિ.મી અને રાજકોટથી માત્ર ૪૫ કિ.મી દુર આવેલું આ પવિત્ર સ્થળ ડેમી નદીના તટે સાત એકર જેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે.

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૫૯માં થઇ હતી. પોરબંદરના સખાવતી શેઠ નાનજી કાલીદાસ મહેતાએ ૧.પ0 લાખ રૂપિયાનું દાન આપ્યું અને મોરબી સ્ટેટ પાસેથી રાજા – રાણીનો આવાસ અને અન્ય પરિસર ખરીદાયા અને મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટ બનાવ્યુ રાજાનું નિવાસસ્થાન આજે ડીસ્પેન્સરી અને ૧૦ હજારથી વધુ પુસ્તકો ધરાવતી વેદદર્શન, ઉપનિષદ, બ્રાહ્મણ ગ્રંથ, સ્મૃતિઓ, સંસ્કૃત સાહિત્ય , સંસ્કૃત વ્યાકરણના પુસ્તકોથી સમૃધ્ધ પુસ્તકાલયમાં તબદીલ થયું છે. અગાઉના રાણીવાસમાં હવે વિદ્યાર્થીઓનું છાત્રાલય છે જયારે નૃત્યશાળામાં યજ્ઞશાળા બનાવાઇ હતી જેના ચારે પ્રવેશદ્વારોને ચારે વેદોના નામો અપાયા છે.

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વરતી સ્માયક ટ્રસ્ટની મહાવિદ્યાલયમાં ધોરણ ૭ થી એમ.એ સુધીનો અભ્યાસક્રમ ચલાવાય છે. જે સંપૂર્ણપણે નિઃશુલ્ક છે. હાલમાં અહી ૧૫૦ થી વધારે વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. વેદ આધારિત શિક્ષણ અને ૧૬ સંસ્કા્રોનું જ્ઞાન વિદ્યાર્થીઓને અપાય છે. યજ્ઞવિધિ,મંત્રોનું જ્ઞાન એ વિદ્યાર્થી જીવનનું અહી અભિન્ન અંગ છે. અહીંથી શિક્ષણ લઇને બહાર પડતો વિદ્યાર્થી અનુસ્નાતક કક્ષાની આચાર્યની પદવી પ્રાપ્ત  કરે છે. આ માટેની પરીક્ષા મહર્ષિ દયાનંદ વિશ્વ વિદ્યાલય રોહતક (હરિયાણા) દ્વારા લેવાય છે.  આ વિદ્યાલયમાં ગુજરાત સહિતના આશરે ૧૩ રાજયો, નેપાળ તથા મોરેશ્યસના બાળકો વેદજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા આવે છે. ગત વર્ષે મોરેશ્યસના બે વિદ્યાર્થીઓએ અહી પદવી પ્રાપ્ત કરી હતી. અહી પી.એચ.ડી.ના વિદ્યાર્થીઓ માટે પણ સમૃધ્ધ પુસ્તકાલય હોવાથી વિદ્યાર્થીઓ આવે છે. આ વિદ્યાલયમાં ચોમાસા સિવાયના સમયમાં વિદ્યાર્થીઓ પ્રકૃતિના સાન્નિ યે વૃક્ષો નીચે બેસી ગુરૂકુળ પરંપરાથી વેદોનું જ્ઞાન મેળવે છે.

આ સંસ્થાનું ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર બનાવાયું છે. આ પરિસરમાં ૧૦૦ જેટલા યાત્રિકોને એક સાથે સમાવી શકે તેવું સુંદર અતિથિગૃહ વિવિધ દાતાઓના સહયોગથી બનાવાયું છે જેમાં કેટલાક ઓરડાઓમાં રસોડાની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે. વિશાળ ભોજનાલયમાં યાત્રિકો માટે ભોજન વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ થઇ શકે છે. ટ્રસ્ટના પરિસરથી નજીક આવેલું છે મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વાતીનું જન્માસ્થળ, મુળશંકરનો જન્મ થયો તે ઘર હવે ટ્રસ્ટના હસ્તક છે. જેને આધુનિક બનાવી ત્યાં મહર્ષિના જન્મ સ્થાન પર યજ્ઞવેદી અને વાસણોને સ્મૃરતિરૂપ રાખવામાં આવ્યા છે. આ ઘરમાં હાલ ટ્રસ્ટ  દ્વારા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીના ટંકારામા જન્મ થી માંડીને તેમની સમગ્ર જીવનયાત્રા અને મહાનિર્વાણ સુધીના સમયગાળાને સુંદર ચિત્રો દ્વારા પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. અહી સ્વામીજી દ્વારા આર્ય ધર્મ અને વેદોના પ્રચાર અર્થે સમગ્ર આર્યવર્તમાં કરાયેલી યાત્રાનો સુંદર નકશો પ્રદર્શિત કરાયો છે. જબલપુરમાં ૧૮૭૪ ના વર્ષમાં આસી. કમિશ્નરશ્રી કૃષ્ણકુમારના ઘરે લેવાયેલી મહર્ષિની મૂળ તસવીર જેવી અલભ્ય તસવીર સહિતની સાત તસવીરો પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. આ પ્રદર્શન ખંડમાં ચારે વેદોનો એક જ ગ્રંથમાં સમાવેશ થયો હોય તેવું પુસ્તક તથા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વ્તીના હસ્તલિખિત પત્રોની પ્રતિકૃતિઓ પણ પ્રદર્શિત કરાયા છે.

મુળશંકરને જે શિવાલયમાં શિવલીંગ પર ઉંદરડા ફરતા જોઇ બોધ થયો હતો તે બોધશિવરાત્રી શિવમંદિર આજે પણ દર્શનાર્થે ખુલ્લુ઼ છે. આ મંદિર તેમના પિતાશ્રી કરસનભાઇએ બનાવ્યું  હતું. શ્રી કુબેરનાથ મહાદેવના આ મંદિરમાં નિયમીત પુજા અર્ચન થાય છે અને આ પવિત્ર સ્થળ બોધ શિવરાત્રી શિવમંદિર પરિસર તરીકે સુખ્યાત છે. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટ દ્વારા ટંકારામાં બોધમંદિર નજીક ગૌશાળા પણ ચલાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે વિદ્યાલય પણ ચલાવાઇ રહ્યું છે. અહીં દર વર્ષે મહાશિવરાત્રી સમયે ઋષિ બોધોત્સવ ઉજવાય છે. અત્રે એ ઉલ્લેખનીય છે કે ટંકારાને સમગ્ર વિશ્વમાં આર્યધર્મ અને વેદોનો પ્રચાર પ્રસાર કરી પવિત્ર તિર્થધામ બનાવનારા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી, પૂર્વાશ્રમના મુળશંકર (મુળજી) નો જન્મ શ્રી કરસનભાઇ ત્રિવેદીના ઘરે માતા અમૃતબાઇની કુખે તા. ૨૪ – ૦૨- ૧૮૨૪ના રોજ થયો હતો. બાળપણથી જ આધ્યાત્મિિક સંસ્કારો ધરાવતા મૂળશંકરે ૨૧ વર્ષની વયે ટંકારા છોડયા બાદ સમગ્ર ભારતમાં પ્રવાસ કર્યો અને વેદોનું જ્ઞાન મેળવી સત્યાર્થપ્રકાશ મહાગ્રંથની રચના કરી અને વિશ્વને વેદો તરફ વળવાનો સંદેશો આપ્યોે. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીનું તા.૩૦ – ૧૦ – ૧૮૮૩ ના રોજ દિવાળીના સમયે દેહાવસાન થયું હતું