ATUL N. CHOTAI

a Writer


કોઈમ્બતુરના ગરીબ કુટુંબના અરુણાચલમ મુરૂગાનંથમનું લાખો સ્ત્રીઓની જિંદગીમાં અનોખું યોગદાન

Arunachalam Muruganantham

Arunachalam Muruganantham

– આશુ પટેલ

અક્ષયકુમારની ફિલ્મ પેડમેન જે વ્યક્તિ પરથી બની છે તે અરુણાચલમ મુરૂગાનંથમ વિષે જાણવા જેવું છે. કોઈમ્બતુરનો મુરૂગાનંથમ ૧૯૭૯માં એક કોન્વેન્ટ સ્કૂલમાં ચોથા ધોરણમાં ભણતો હતો ત્યારે તેના પિતા એક અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યા. એના કારણે મુરૂગાનંથમના પરિવારની સ્થિતિ બહુ ખરાબ થઈ ગઈ. ત્રણ મહિનામાં તેની માતા પાસે પૈસા ખૂટી પડ્યા. મુરૂગાનંથમ અને તેની બે બહેનોએ મ્યુનિસિપલ સ્કૂલમાં ભણવા જવું પડ્યું. મુરૂગાનંથમ ગરીબી વચ્ચે મોટો થયો. તે યુવાન થયો એ પછી તેના લગ્ન થયા. એક દિવસ તેણે તેની પત્નીને કઈક છુપાવીને બાથરૂમમાં જતાં જોઈ. તેણે પત્નીને પૂછ્યું કે તું શું છુપાવીને જઈ રહી છે..?? ત્યારે પત્નીએ કઈ જવાબ ન આપ્યો પણ તેણે બહુ પૂછ્યું ત્યારે તેણે ખબર પડી કે તેની પત્ની પિરિયડમાં થઈ હતી અને સેનિટરી પેડને બદલે એક ગંદું કપડું વાપરવા માટે છુપાવીને લઈ જઈ રહી હતી.

મુરૂગાનંથમને આઘાત લાગ્યો. તે તેનું સ્કૂટર સાફ કરવા માટે પણ ન વાપરે એવા કપડાનો તેની પત્ની સેનિટરી પેડ તરીકે ઉપયોગ કરી રહી હતી.. પછી તેણે ખબર પડી કે ઘણી સ્ત્રીઓ એ રીતે સેનિટરી પેડને બદલે ગંદા કપડાનો ઉપયોગ માસિક સ્ત્રાવના દિવસો દરમિયાન કરતી હતી. મુરૂગાનંથમને સમજાયું કે મહિલાઓ બે કારણથી સેનિટરી પેડને બદલે કપડાનો ઉપયોગ કરતી હતી. એક તો સેનિટરી પેડનો ઉપયોગ તેમને આર્થિક રીતે પરવડતો નહોતો અને બીજું તેમને કપડું વાપરવાની આદત થઈ ગઈ હતી.

મુરૂગાનંથમે સસ્તી કિંમતના સેનિટરી પેડ બનાવવાનું નક્કી કર્યું. તેણે સેનિટરી પેડ બનાવવા માટે પ્રયોગ કરવા માંડ્યા. તેણે દેશી સેનિટરી પેડ બનાવીને તેની પત્નીને આપ્યું પણ તે નકામું સાબિત થયું. એ પછી તેણે ઘણા પ્રયોગો કર્યા. તેણે નવા નવા સેનિટરી પેડ બનાવીને મેડિકલ કોલેજની હોસ્ટેલમાં રહેતી વિદ્યાર્થિનીઓને આપીને તેમના ફીડબેક માગ્યા. છેવટે બે વર્ષની મહેનત બાદ તેને સસ્તા સેનિટરી પેડ બનાવવામાં સફળતા મળી. તેણે બહુ સસ્તા મશીન બનાવ્યા જેનાથી તે સેનિટરી પેડ બનાવી શકે. મુરૂગાનંથમે તેના દેશી મશીનો થકી સેનિટરી પેડ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ આણી દીધી છે. તેના મશીનો દેશના ૨૦૦ જિલ્લા સુધી પહોંચી ગયા છે અને હવે તો વિદેશોમાં પણ તેની નિકાસ થવા લાગી છે. મુરૂગાનંથમના મશીનથી બનેલા સેનિટરી પેડ માત્ર એક થી બે રૂપિયામાં વેચાય છે. જે સામાન્ય લોકોને પણ પરવડે છે.

મુરૂગાનંથમની સિદ્ધિની નોંધ વિશ્વ વિખ્યાત ટાઈમ મેગેઝિને પણ લીધી અને ૨૦૧૪માં દુનિયાના ૧૦૦ સૌથી વધુ ઈન્ફ્લુએન્શિયલ પીપલની યાદીમાં તેનો સમાવેશ કર્યો હતો. એ પછી ૨૦૧૬ માં ભારત સરકારે તેને પદ્મશ્રી એવૉર્ડથી નવાજયો. ગરીબ કુટુંબમાંથી આવતા અરુણાચલમ મુરૂગાનંથમે કેટલાય લાખો સ્ત્રીઓની જિંદગીમાં યોગદાન આપ્યું અને સાથે સાથે પોતાનું આર્થિક સામ્રાજ્ય પણ ઊભું કર્યું. પેડમેન તરીકે પ્રખ્યાત બનેલા આ માણસ વિષે જાણીને ટ્વિંક્લ ખન્નાએ પતિ અક્ષયકુમારને તેના જીવન પરથી ફિલ્મ બનાવવાનું સૂચન કર્યું. જુદા વિચારો થકી માણસ અકલ્પ્ય કામ કરી શકે છે એનો પુરાવો અરુણાચલમ મુરૂગાનંથમ છે… (સૌજન્ય : મુંબઈ સમાચાર)

sanitary pad napkins man manufacturers muruganantham coimbatore arunachalam influential people padmashree award arunachalam muruganantham is a social entrepreneur from Coimbatore in tamilnadu india. he is the inventor of a low cost sanitary pad making machine and is credited for innovating grassroots mechanisms for generating awareness about traditional unhygienic practices around menstruation in rural india. his mini machines, which can manufacture sanitary pads for less than a third of the cost of commercial pads, have been installed in 23 of the 29 states of India. he is currently planning to expand the production of these machines to 106 nations. aasu patel mumbai samachar sukhno password column time magazine

Advertisements


આ બહાદુર ગુજરાતી મહિલાએ ૧૦૦ થી વધુ વાર સિંહનો સામનો કરેલ છે

manjuben makvana

manjuben makvana

આપણે જયારે ભણતા ત્યારે ચારણ કન્યા સાવજોને ભગાડતી હતી તેની વાત આવતી હતી તેવી જ રીતે અમરેલી જીલ્લાનાં ખાંભાના ૪૫ વર્ષિય મંજુબેન મકવાણા નામના મહિલા વર્ષોથી પોતાનાં બકરા ચરાવવાં ઘોર જંગલમાં એકલા જઈને અનેકવાર સિંહોને ભગાડી પોતાનાં બકરાનાં જીવ બચાવી આ મહિલાએ શુરવિરતાનું ઉદાહરણ પુરૃ પાડયું છે.

ખાંભાનાં ભગવતીપરામાં રહેતા મંજુબેન મકવાણા છેલ્લા ૨૦ વર્ષથી પોતાનાં બકરા જંગલમાં ચરાવી ગુજરાન ચલાવી રહ્યા છે. ગમે તેવા તડકા અને વરસાદમાં પણ સવારે આઠ વાગે બકરા લઈને જંગલમાં જતા મંજુબેન સાંજે છ વાગે પાછા ફરે છે. સવારે બકરાને લઈને ખંભે કુહાડી નાખી ઘરેથી નીકળી જતા મંજુબેન બપોરનુ ભોજન પણ સીમમા સાથે લઇ જાય છે. જંગલમાં સાવજની ડણકથી માનવીનાં હાજા ગગડી જાય છે પરંતુ ૪૫ વર્ષિય પાતળા બાંધાનાં મંજુબેન એક મહિલા હોવા છતાં પણ મરદ મુછાળા પુરૃષને શરમાવે તેવી લોખંડી હિંમત દાખવે છે. માલધારી ગોવાળો તેને ચારણ કન્યાનાં ઉપનામે સંબંધો છે.

સાવજોનાં નેશ ગણાતા બાવાગાળા, ધોળીનેશ, ભુત વડલી, રાહાગાળા વિસ્તારમાં કોઈપણ ડર વગર બકરા ચરાવતા મંજુબેનને અનેકવાર સાવજોનો ભેટો થઈ ચૂકેલો છે. તેઓએ જાનનાં જોખમે સાવજોને ભગાડી પોતાનાં બકરાનાં જીવ બચાવેલા છે. ઉંમર પ્રમાણે કાને ઓછું સાંભળતા મંજુબેન એક કિલોમીટર દૂરથી પ્રાણીઓને પારખવાની કુશળતાં ધરાવે છે. ખંભે કુહાડી અને કુહાડીનાં છેડે ભાથુ બાંધી જંગલનાં રાજાને હિંમતપૂર્વક બકરાની આસપાસ પણ ફરકવા દેતા નથી. લગભગ સો વખત સિંહોને બકરાથી દૂર હડસેલનાર મંજુબેનને હવે સાવજોનાં જરાપણ ડર રહ્યો નથી..


ઉપલેટાના અજીમા ૧૨૬ વર્ષની જીવન સંધ્યાએ મતદાન કરવાનો અનોખો ઉત્સાહ ધરાવે છે

ajima - upleta

ajima – upleta

:: આલેખન ::
દર્શન ત્રિવેદી
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી
જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

અરે… બાપલિયા મતદાન તો કરવું જ પડે ને.. ઉપલેટામાં રહેતા ૧૨૬ વર્ષના અજીમા ચંદ્રવાડિયાને ચૂંટણી વિશે પૂછતા આવું ઉત્સાહપૂર્વક બોલી ઉઠે. રાજશાહી અને લોકશાહી, બન્ને શાસન વ્યવસ્થા જેમના જીવનનું ભાથું છે, એવા અજીમાં મસ્તમૌલા છે. સવાસો વર્ષની આયુ હોવા છતાં તમારી સાથે ફટાફટ વાતો કરે અને પોતાના અનુભવો જણાવે. પુત્રો, પુત્રીઓ, પૌત્રો અને પૌત્રીઓ મળી ચોથી પેઢીએ ૬૫ વ્યક્તિનો નોખો નોખો પણ એક, બહોળો પરિવાર ધરાવતા અજીમાંને તેમના જન્મ વિશે પૂછતા ફટ કરતા કહે કે છપ્પનિયા દુષ્કાળ વખતે હું ૮ – ૧૨ વર્ષની હતી. વિક્રમ સંવંત ૧૯૫૬ થી અત્યારના વિક્રમ સંવંત ૨૦૭૪ સુધીની ગણતરી કરતા અજીમા સહેજે સવાસો વર્ષનું આયખુ વટાવી ચૂક્યા છે. પણ તેઓ કહે કે લાખો વર્ષની થઇ છું. તેઓ ક્યારેય દવાખાને ગયા નથી.

પોતાના બાળપણમાં જ ૫૬ નો દુષ્કાળની પીડા વેઠી ચૂકેલા અજીમાને એ કારમા દિવસો હજુ પણ યાદ છે. આમ તો તેમની મોટા ભાગની સ્મૃતિઓ વિલોપ થઇ ચૂકી છે. પણ દુષ્કાળના દિવસો અંગે પેટભરીને વાતો કરે. એ દિવસોમાં પાણીની વ્યવસ્થા, ભોજન અને કામની બાબતોએ બખુબી જણાવે. આ ઉંમરે અજીમાની આંખે સૂરજ આથમી ગયો છે. પણ તેનો અનુભવ અને શાણપણ તેમની વાતોમાં સહજે છલકાય જાય. એટલે જ તેઓ આ વખતે પણ મતદાન કરવા માટે ભારે ઉત્સાહી છે. તેઓ એક સમયે પોરબંદર રાજવીને ત્યાં કામ કરતા હતા. જેને તેઓ આજે પણ રાણા સાહેબ તરીકે યાદ કરે છે. આઝાદીના સમાચારો નિરંતર મેળવ્યા છે. એટલે તેમના માટે લોકશાહીના ઉત્સવ સમા મતદાન વખતે પોતાનો મતાધિકારનો ઉપયોગ કરવાનું ભૂલતા નથી.

ઉપલેટામાં ચાર પ્રપોત્રો સાથે રહેતા અજીમા સવાર, બપોર અને સાંજે રોટલા, રોટલી અને દૂધ જમે છે. તેમના લાંબા આયુષ્યનું રહસ્ય પૂછીએ તો તે કહે કે આ બાયુ (માતાઓ) ના આશીર્વાદ છે. તેઓ પોતાના સમયકાળ દરમિયાન દાયણ તરીકેનું કામ કરતા હતા. જટીલમાં જટીલ પ્રસુતિ સરળતાથી કરાવી દેતા. આસપાસના ગામોમાંના પરિવારો સુવાવડ સમયે અજીમાની સેવા લેતા હતા. એટલે અજીમાંને એવો દ્રઢવિશ્વાસ છે કે આ માતાઓના આશીર્વાદના કારણે તેમને દીર્ઘાયું પ્રાપ્ત થયું છે. અજીમાં સાથે વાતચીતમાં તેની સ્મૃતિમાં ખૂટતી કડી પ્રપોત્ર મારખીભાઇ જોડી આપે. આવા અજીમાં પણ લોકશાહીનો ઉત્સવ ઉત્સાહપૂર્વક મનાવવાના છે. રાજકોટ શહેર અને જિલ્લામાં આજની તારીખે ૩૭૨ શતાયુ મતદારો છે. તેમાં અજીમાં સૌથી મોટા છે. એટલે કે સમગ્ર રાજકોટના વડીલ અજીમા છે. રાજકોટ જિલ્લાના આવા વયોવૃદ્ધ મતદારો આજના યુવાપેઢી માટે પ્રેરણાદાયક બને છે.


મિસ વર્લ્ડ માનુષી છિલ્લરે આજના નેટિઝન માટે એક ઉદાહરણીય દાખલો બેસાડ્યો છે..

Miss India Manushi Chhillar

Miss India Manushi Chhillar

નાની નાની વાતમાં દુ:ખી થઈ જતા અને માઠું લાગી આવતા સોશિયલ મીડિયા પર ઘૂરકતા આજના નેટિઝન માટે તાજેતરમાં જ મિસ વર્લ્ડનો ખિતાબ જીતી આવેલી માનુષી છિલ્લરે એક ઉદાહરણીય દાખલો બેસાડ્યો છે. પોતાની અટકને લઈને કૉંગ્રેસી નેતા શશી થરૂરે સોશિયલ મીડિયા પર કરેલી ટિપ્પણીને મન પર ન લગાડતા છિલ્લરે ટ્વિટ કરી આ મામલે કોઈ વધારે ઊહાપોહ ન કરવા જણાવ્યું હતું. થરૂરે નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા લાદવામાં આવેલી નૉટબંધીની ટીકા કરવા લખ્યું હતું કે ચલણી નૉટો પર પ્રતિબંધ મૂકી કેટલી મોટી ભૂલ કરી છે. ભાજપને ખબર હોવી જોઈએ કે ભારતનું નાણું વિશ્વમાં ચાલે છે. જૂઓ.. આપણી છિલ્લર (ચિલ્લર) પણ મિસ વર્લ્ડ બની છે. તેના જવાબમાં માનુષીએ લખ્યું હતું કે જે છોકરી હમાણાં જ વિશ્વ જીતીને આવી છે તે આવી ટિપ્પણીથી દુ:ખી થાય તેમ નથી. ચિલ્લર બહુ સામાન્ય વાત છે. એ છોકરીની અંદરની ચિલ (ખુશમિજાજી) ભૂલશો નહીં.

જો કે સોશિયલ મીડિયામાં થરુરની ટિપ્પણીથી ભારે નારાજગી વર્તાઈ હતી. આ જોતા થરુરે માફી પણ માગી હતી. જો કે તેમની માફી પણ એક કટાક્ષ જ હતી. તેમણે લખ્યું હતું કે માની લઈએ કે આ વિનોદ બહુ નીચા સ્તરનો હતો. જે લોકોને આવા હળવા વિનોદથી દુ:ખ થયું હોય તેમની હું માફી માગું છું. જે છોકરીના જવાબને મેં ખાસ વખાણ્યું હતું તેને અપમાનિત કરવાનો મારો ચોક્કસ કોઈ ઈરાદો ન હતો. આજકાલ એક સામાન્ય વાક્ય કે રમૂજમાં કરેલી ટિપ્પણી મોટું સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે. સોશિયલ મીડિયાને લીધે વાત બહુ પ્રસરી જાય છે અને નાનકડી વાત પણ મોટી બની જાય છે. લોકો રમૂજ અને અપમાનમાં ફરક સમજી શકતા નથી કે સમજવા ઈચ્છતા નથી.. ત્યારે આ યુવાન મિસ વર્લ્ડની આ પરિપક્વતા દાદ માગી લે તેવી છે.. (પીટીઆઈ)


ગુજરાતની એકમાત્ર સૈનિક ગર્લ્સ સ્કૂલ મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલી છે

Ladies Army School

Ladies Army School

મહેસાણા જિલ્લામાં છેલ્લા ૧૦ વર્ષથી એક સૈનિક કન્યાશાળા ચાલે છે. આ સ્કુલમાં છોકરીઓને અભ્યાસની સાથે સાથે સેનામાં અપાતી ટ્રેનિંગ પણ અપાય છે. જેનાથી આગળ જઇને આમાં કેરિયર બનાવી શકાય છે. ખેરવામાં આવેલી ગણપત યુનિવર્સીટી કેમ્પસમાં શ્રીમતી એમ. જી. પટેલ સૈનિક સ્કુલ ફોર ગર્લ્સમાં ધો ૬ થી પ્રવેશ લઇ શકાય છે. આમતો આ સ્કુલ સામાન્ય શાળાઓ જેવી છે જ્યાં રૂટિન સ્ટડીની સાથે સાથે ક્રિકેટ, બેડમિંટન, ટેનિસ જેવી રમતોમાં પણ છોકરીઓ ભાગ લે છે પણ જે અભ્યાસ આ શાળાને બીજી સ્કુલોથી જુદી પાડે છે. ટ્રેકિંગ, રોક ક્લાયમ્બિંગ અને પર્વતારોહણ જેવી ગતિવિધિઓ જે આર્મીમાં જવા માટે જરૂરી છે તેની તાલીમ અપાય છે. ગણપત યુનિવર્સીટી ટ્રસ્ટ દ્વારા ૧૯૯૯માં આ સ્કુલ શરૂ કરવા આવી છે. સરકાર તરફથી આ સ્કુલ માટે ફુડ બિલ અને આર્મી ટ્રેનિંગ માટે સહાય આપવામાં આવે છે. અત્યારે ધોરણ ૬ થી ૧૦ સુધીમાં ૨૪૮ જેટલી વિદ્યાર્થીનીઓ અહિંયા શિક્ષણ લઇ રહી છે. વેરાવળ, મહેસાણા, સુરત, નવસારી, જુનાગઢથી પણ અહિંયા છોકરીઓ ભણી રહી છે. સ્કૂલનાં પ્રિન્સિપાલના જણાવ્યા અનુસાર સરકારના નિયમ પ્રમાણે અત્યારે યુવતીઓ ગ્રેજ્યુએશન પછીજ સેનામાં જોડાઇ શકે છે એટલે અહિંયા આર્મીની ટ્રેનિંગ પ્રમાણેજ તમામ ટ્રેનિંગ અપાય છે.


ઝારખંડના પોટકા ગામમાં રસ્તાઓ ને સૌથી વધુ ભણેલી દીકરીઓનાં નામ અપાય છે

potka village jharkhand

potka village jharkhand

સુમિતા ભટ્ટાચાર્ય, બૈસાખી ગોપે, મણિ માલા સિકદાર, સુનીતા ગોપે જેવી છોકરીઓનાં નામ આપણે ભલે કયારેય સાંભળ્‍યાં ન હોય પરંતુ ઝારખંડના સિંઘભુમ જિલ્લાના પોટકા ગામે જાઓ તો તમને આ છોકરીઓનાં નામના રસ્તાઓ દેખાશે. ના તે કોઇ ત્યાંની મહિલા રાજકારણીઓ કે સેલિબ્રિટી નથી બલકે ત્યાંની ભણવામાં એકદમ હોશિયાર દીકરીઓ માત્ર છે. દર અસલ રાંચીથી ૧પ૦ કિલોમીટર દૂર આવેલા આ ગામમાં દીકરીઓને ભણાવવાનો જબરો મહિમા છે. ૬૦૦ પરિવાર ધરાવતા આ ગામમાં એક પણ હાઇસ્કુલ નથી અને વિદ્યાર્થીઓએ ભણવા માટે હાઇસ્કુલ માટે દરરોજ ૩ કિલોમીટર અને કોલેજ જવા માટે રોજ ૩૦ કિલોમીટર દુર જવું પડે છે. આવું થાય ત્યારે પહેલો ભોગ ગામની દીકરીઓના શિક્ષણનો લેવાઇ જાય આવું ન થાય એટલા માટે ગામના મહિલા મોરચાએ મસ્ત ઉપાય કાઢયો કે જે દીકરીઓ સૌથી વધુ ભણશે તેના નામે ગામના રસ્તાઓ ઓળખાશે. અત્યારે ર૩ વર્ષની થયેલી સુમિતા ભટ્ટાચાર્ય ગામની સૌથી વધુ ભણેલી દીકરી છે ત્યાર પછીની છોકરીઓનાં નામે હવે ગામના રસ્તાઓ ઓળખાય છે. ઇવન સિંઘભુમના ડેપ્યુટી  કમિશનરે પણ આ પગલાને આવકારીને સતાવાર રીતે નામનાં પાટિયાં બનાવવાની મંજુરી આપી દીધી છે.


ગુજરાતના ભાવનગર શહેરની મહિલાઓ ત્રણ પેઢીઓથી કુલી તરીકે કામ કરે છે

ladies coolie in bhavnagar

ladies coolie in bhavnagar

ગુજરાતનું એકમાત્ર ભાવનગર રેલ્વે સ્ટેશન જ એવું છે જ્યા ત્રણ પેઢીઓથી મહિલાઓ કુલી તરીકે કામ કરે છે. કહેવાય છે કે રાજા રજવાડા સમયે મહિલાઓને જીવન જરૂરીયાત ચીજવસ્તુઓ મળી રહે અને પોતાના દમ પર જીવન જીવી શકે તે માટે મહારાજા કુષ્ણકુમારસિંહજીએ મહિલા કુલીઓને બેઝની વ્યવસ્થા કરી આપી હતી. જેના કારણે આજદિન સુધી આ પરંપરા ચાલી આવી છે. સિટીના રેલ્વે સ્ટેશનને કુલી તરીકે કાર્યરત રાખનાર મહિલાઓ ભાવનગરની એક ઓળખ બની ગઇ છે. ભાવનગર રેલ્વે સ્ટેશન પર અંદાજીત તેર જેટલી મહિલાઓ કુલી તરીકે કામ કરી રહી છે. જેમા ઘણી મહિલાઓ એવી પણ છે જેમની પાસે કુલીનું બેઝ છે. આ મહિલાઓ ત્રણ પેઢીઓથી કુલી તરીકે કામ કરી રહી છે તે જોઇને ઘણા મુસાફરો નવાઇ પામે છે. હાલમાં પણ લાખો મુસાફરોના માલ સામાનને મહિલાઓ રેલ્વે પ્લેટફોર્મ પરથી લઇ ઓટો રીક્ષા સુધી પહોચાડે છે. આ ઉપરાંત રેલ્વે સ્ટેશન પર કામ કરતા મહિલા કુલી તરફથી માનવતાના દર્શન પણ જોવા મળે છે કોઈ પરિવાર પાસે કુલીને આપવાના પૈસા પૂરતા ના હોય તે જે પૈસા મજૂરી પેટે આપે તે લઇને ખુશ થાય છે. રેલ્વે સ્ટેશન મહિલા કુલી તરફથી કોઈ વિકલાંગ વ્યક્તિ હોય તો તેમને પણ મદદ કરવામાં આવે છે અને વ્હીલ ચેર મારફત તેમને તેમની જગ્યા સુધી પહોચાડવામાં આવે છે. આ મહિલાઓથી પ્રભાવિત થઇ આનંદીબેન પટેલે તેમની મુલાકાત લીધી હતી.


તુમ બેસહારા હો તો કિસી કા સહારા બનો…

sindhutai sapkal - mother of orphan children

sindhutai sapkal – mother of orphan children

– આશુ પટેલ

એક સગર્ભા યુવતીને નવમો મહિનો જતો હતો. એ વખતે તેના વિશે કોઈએ એવી વાત ફેલાવી કે તેના પેટમાં તેના પતિનું નહીં, પણ કોઈ બીજા પુરુષનું બાળક છે. તે યુવતીના પતિએ એ અફવા સાચી માની લીધી અને તેને ઘરમાંથી કાઢી મૂકી. તે યુવતીના આંસુની તેના પતિ પર કોઈ અસર ન થઈ. તે યુવતી આશરો શોધતા શોધતા રઝળી રહી હતી, પણ તેને ક્યાંય આશરો ન મળ્યો. આ દરમિયાન તેને પ્રસૂતિની પીડા ઊપડી. તેણે ગાયોના વાડામાં આશરો લીધો અને ત્યાં એક દીકરીને જન્મ આપ્યો. તેણે પોતાની પ્રસૂતિ જાતે જ કરવી પડી. દીકરીને જન્મ આપ્યા પછી તેની નાળ કાપવા માટે તેણે આજુબાજુ નજર દોડાવી. નજીકમાં એક તીક્ષ્ણ પથ્થર તેની નજરે પડ્યો. એ પથ્થરની મદદથી તેણે દીકરીની નાળ કાપી. વેદના, અસહાયતા અને એકલતાને કારણે તે યુવતી ક્યાંય સુધી રડતી રહી. પ્રસૂતિને કારણે તે અસહ્ય કમજોરી અનુભવી રહી હતી, પણ તેણે ક્યાંક આશરો લેવા જવું પડે એમ હતું. તેને તેનું પિયર યાદ આવ્યું. તેનું પિયર ઘણા કિલોમીટર દૂર હતું, પણ એ સિવાય તેના માટે બીજો કોઈ આશરો નહોતો. થોડા કલાકો ગાયોના વાડામાં આરામ કર્યા પછી તે મન મક્કમ કરીને, નવજાત બાળકીને ઊંચકીને ચાલતી થઈ.

તે યુવતી તેના પિયરમાં પહોંચી ત્યારે તેને વધુ એક આઘાત લાગ્યો. તેની માતાએ તેને આશરો આપવાની ના પાડી દીધી અને હડધૂત કરીને ભગાવી દીધી. તેની માતા તેના માટે આમ પણ દુશ્મન સમી હતી. તે યુવતી સમજણી થઈ ત્યારથી તેને અહેસાસ થઈ ગયો હતો કે તે તેની માતાની આંખમાં કણાની જેમ ખૂંચી રહી છે. તેની માતા માટે તે અનિચ્છનીય સંતાન હતી. એટલે તેની માતા વારેવારે તેના પર ચીડાઈ જતી અને તેને મારતી પણ હતી. તે બિચારી માતા તરફથી પ્રેમ ઝંખતી હતી, પણ તેની માતા તેને સતત હડધૂત કરતી રહેતી હતી. તે તેને ચિન્દી (એટલે કે ચીંથરું) કહીને બોલાવતી હતી. તે યુવતી નાની હતી ત્યારે તેને ભણવામાં બહુ રસ હતો. તેના પિતા પણ તેને ભણાવવા માગતા હતા, પણ એક તો આર્થિક સ્થિતિ ખરાબ હતી અને બીજી બાજુ તે યુવતીની માતા આડી ફાટી હતી. તેણે દીકરીને ચોથા ધોરણમાં જ સ્કૂલમાંથી ઉઠાડી લીધી હતી. એટલું ઓછું હોય એમ તે માત્ર દસ વર્ષની થઈ ત્યારે તેને એક ત્રીસ વર્ષીય પુરુષ સાથે પરણાવી દીધી હતી. દસ વર્ષની કાચી ઉંમરે સાસરે ગયા પછી તેણે પતિનો જુલમ સહન કરવો પડ્યો હતો. તે તેના શરીરને ચૂંથી નાખતો અને ગમે ત્યારે તેના પર હાથ પણ ઉઠાવતો હતો. તે યુવતી આજ સુધી પોતાના નસીબને દોષ આપીને પતિનો જુલમ સહન કરતી આવી હતી, પણ આજે તેની સહનશક્તિની હદ આવી ગઈ હતી. પતિએ તેના ચારિત્ર્ય પર શંકા કરીને તેને ઘરમાંથી તગેડી મૂકી હતી. તેણે પોતાની પ્રસૂતિ જાતે કરવી પડી હતી અને પિયરમાં આશરો મળવાની આશા પર પાણી ફરી વળ્યું હતું.

માતાએ જાકારો આપ્યો એટલે તે યુવતી પડી ભાંગી. તેને માટે આખા જગતમાં બીજો કોઈ આશરો નહોતો. તેણે વિચાર કર્યો કે મારી જિંદગીનો અંત આણી દઉં. પણ પછી નવજાત દીકરીના ચહેરા સામે જોઈને તેણે આત્મહત્યાનો વિચાર પડતો મૂક્યો. એ દિવસે તેણે પહેલી વાર કોઈ સામે હાથ લંબાવ્યો. તેણે ભીખ માગીને નવજાત દીકરી માટે કપડું અને ખાવાનું મેળવ્યું. એ દિવસથી તેણે રસ્તા પર, રેલવે સ્ટેશનોમાં અને ટ્રેનોમાં ગીતો ગાઈને ભીખ માગવાનું શરૂ કરી દીધું. તે ભીખ માગીને પોતાનું અને દીકરીનું પેટ ભરતી હતી. તે ક્યારેક રેલવે સ્ટેશનમાં, ક્યારેક સ્મશાનમાં રાતવાસો કરતી હતી. એ દિવસોમાં તેનું ધ્યાન રેલવે સ્ટેશનોમાં અને રેલવે સ્ટેશનોની બહાર ભીખ માગીને પેટ ભરતા અનાથ બાળકો તરફ ગયું. એમાંનાં મોટા ભાગના બાળકોને તેમના માતાપિતાએ તરછોડી દીધા હતા. તે વીસ વર્ષીય યુવતીએ એવા બાળકોને દત્તક લેવાનું નક્કી કર્યું. તેને પોતાને ખાવાના અને રહેવાના ફાંફાં હતા, પણ તેનો ઈરાદો મક્કમ હતો. તેણે તે બાળકો માટે પણ ભીખ માગવાનું શરૂ કર્યું. ધીરે ધીરે તેમનાં દત્તક બાળકોની સંખ્યા વધતી ગઈ. આ રીતે થોડાં વર્ષો વિતાવ્યા પછી તે યુવતી મહારાષ્ટ્રના અમરાવતી જિલ્લાના ચિખલદારા ગઈ. તે આદિવાસીઓ વચ્ચે રહેવા માંડી. ચિખલદારા નજીકના આદિવાસી ગામોમાં આદિવાસીઓને થતો અન્યાય જોઈને તેણે આદિવાસીઓને થતા અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાનું શરૂ કર્યું. તેના પ્રયાસોને કારણે સરકારે પગલાં લેવા પડ્યાં. એના કારણે આદિવાસી ગામોના લોકો તેના પ્રત્યે આદરની નજરથી જોવા લાગ્યા. વર્ષો સુધી સંઘર્ષ કર્યા પછી તે સ્ત્રીએ એક અનાથાશ્રમ શરૂ કર્યો. તેના અનાથાશ્રમ માટે લોકોની મદદ મળવા લાગી. બીજી બાજુ તેના અનાથાશ્રમમાં દત્તક બાળકોની સંખ્યા વધવા લાગી. તેણે બીજો અનાથાશ્રમ શરૂ કર્યો.

આ મહિલા એટલે મધર ઑફ ઓર્ફન ચિલ્ડ્રન (એટલે કે અનાથ બાળકોની માતા) તરીકે ઓળખાતાં સિન્ધુતાઈ સપકાળ. સિત્તેર વર્ષના સિન્ધુતાઈએ આશરે દોઢ હજાર અનાથોને સહારો આપીને તેમના જીવનને બરબાદ થતા બચાવ્યાં છે. અનાથ બાળકો જેને માઈ કહીને સંબોધે છે એવા સિન્ધુતાઈએ તેમના જીવનમાં છ અનાથાશ્રમ શરૂ કર્યા. તેમના આશ્રમમાં મોટા થયેલા ઘણા અનાથ ડૉક્ટર, વકીલ કે એન્જિનિયર બન્યા છે. સિન્ધુતાઈના આશ્રમમાં મોટા થયેલા સેંકડો યુવકયુવતીઓએ પરિવાર શરૂ કર્યા છે. એટલે સિન્ધુતાઈના સેંકડો જમાઈ છે અને સેંકડો પુત્રવધૂઓ છે. તેમના એક હજારથી વધુ પૌત્રપૌત્રીઓ, દોહિત્રદોહિત્રીઓ છે. સિન્ધુતાઈએ દત્તક લીધેલા એક યુવાને તેમના જીવન પર એક ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ બનાવી છે. તેમના જીવન પરથી મી સિન્ધુતાઈ સપકાળ નામની મરાઠી ફિલ્મ પણ બની છે. એ ફિલ્મને નેશનલ એવૉર્ડ મળ્યો છે. તેમને ૨૭૫ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન મળ્યાં છે. સિન્ધુતાઈ કહે છે કે કોઈ વ્યક્તિ જ્યારે વિષમ સંજોગોમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે તે બીજી વ્યક્તિઓની કપરી સ્થિતિને સમજી શકે છે. હું અનાથ બાળકોનાં દુ:ખને સમજી શકું છું, કારણ કે મેં નિરાધાર સ્થિતિનો અહેસાસ કર્યો છે. હું અનાથ બાળકો જેવી જ સ્થિતિમાંથી પસાર થઈ છું. એક હિન્દી ફિલ્મમાં અભિનેતા અશોકકુમારને ગીત ગાતા દર્શાવાયા હતા તુમ બેસહારા હો તો કિસીકા સહારા બનો… સિન્ધુતાઈ સપકાળનું જીવન એ ગીત જેવું છે. પોતે બેસહારા હતા, પણ તેઓ કેટલાય અનાથોના સહારો બન્યા છે. (મુંબઈ સમાચાર માંથી સાભાર)

 


લીમડાના ઝાડ પર લટકતી નાની દેખાતી અને નકામી ગણાતી એવી લીંબોળી હજ્જારોની કમાણી કરાવે છે

limboli

limboli

આપણા આંગણે લીમડાનું વૃક્ષ હોય તો તેના પર લટકેલી લીંબોળી પાકે કે નીચે પડે તેના પર આપણે ક્યારેય ધ્યાન આપતા નથી. પરંતુ લીમડાના વૃક્ષ પર લાગતી લીંબોળી કેટલીય મહિલાઓ માટે આજીવિકાનું સાધન બન્યું છે. વર્ષના બે મહિનામાં લીંબોળીઓ થકી મહિલાઓ લાખો રૂપિયા કમાતી થઈ છે. અને આ લીંબોળીઓ વીણીને તેને ખાતર બનાવતી કંપનીઓને આપવામાં આવે છે. ગુજરાત ના ભરૂચ જિલ્લામાં આ ઉદ્યોગ મોટા પાયે ફાલ્યો છે. લીમડાના વૃક્ષ પર આવતી લીંબોળીઓ ભરૂચ જિલ્લાની કેટલીય મહિલાઓ માટે આજીવિકાનું સાધન બની છે. સામાન્ય રીતે રોડ પર વેસ્ટ જતી લીંબોળીઓ વીણીને મહિલાઓ તેનો ઉપયોગ કરતી થઈ છે. દેશના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ખાતર બનાવતી કંપનીઓને આહવાન કર્યું હતું કે હવેથી ખાતરને નીમ કોટેડ બનાવવું. જેનાથી ખાતરના ઉદ્યોગો દ્વારા જે દુરુપયોગ થતો હતો અને ખાતરની અછત ઉભી થતી હતી તે અટકશે. અને નીમ કોટેડ ખાતરથી ખેડૂતોની જમીન વધુ ફળદ્રુપ બનશે. ખાતર બનાવતી કંપનીઓએ આ વાતને સ્વીકારી છેલ્લાં બે વર્ષથી સંપૂર્ણ ખાતર નીમ કોટેડ બનાવવાની શરૂઆત કરી છે. ભરૂચ ખાતે આવેલ જી.એન.એફ.સી. કંપની દ્વારા પણ 100 ટકા નીમ કોટેડ ખાતર બનાવવામાં આવે છે. અને તેના માટે વિવિધ ગ્રામ્ય વિસ્તારોની મહિલાઓને લીંબોળીઓ વીણી કેવી રીતે કમાણી કરી શકાય તે માટેની તાલીમ આપવામાં આવે છે. ભરૂચ જિલ્લાના અનેક ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આ પ્રકારે મહિલાઓ એકત્રિત થઈ લીંબોળીઓ વીણી કમાણી કરી રહી છે. કંપની અને મહિલાઓ વચ્ચે કોઈ દલાલ નથી હોતો. મહિલાઓ સીધી કંપનીને જ લીંબોળીઓ વેચી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. સરકાર દ્વારા જિલ્લાના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ મહિલાઓ સ્વનિર્ભર બને તેવા પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યાં છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારની મહિલાઓ માટે લીંબોળીઓ એ માત્ર કચરો હોય છે. પરંતુ આ કચરામાંથી પણ મહિલાઓ આજીવિકા ઉભી કરી શકે છે અને સારામાં સારું વળતર મેળવી શકે જે આ મહિલાઓ એ સાબિત કરેલ છે