ATUL N. CHOTAI

a Writer


વેકેશનમાં ખરા બપોરે રમવાના બદલે જૂનાગઢના બાળકોએ પાણીની પરબ શરૂ કરી

junagadh child

junagadh child

ધોમધખતો તાપ પડી રહયો છે સૂર્ય નારાયણ કોપાયમાન છે ત્યારે લોકોને તડકામાં પાણીની તરસ લાગે તે સ્વાભાવિક છે. લોકોની તરસ છીપાવવા માટે જૂનાગઢના ત્રણ બાળકોએ સેવાયજ્ઞ શરૂ કર્યો છે. સામાન્ય રીતે વેકેશન પડે ત્યારે બાળકો રમવામાં કે ફરવામાં પોતાનો સમય કાઢતા હોય છે ત્યારે જૂનાગઢના આ ત્રણ બાળકોનું આ કામ ખરેખર અભિનંદનને પાત્ર છે. મળતી માહિતી પ્રમાણે જુનાગઢના બસ સ્ટેન્ડ પાછળ આવેલી સોસાયટીમાં બળબળતા તાપમાં નીકળતા લોકો માટે દીપ દયાની, વંશ લવાની અને હર્ષ નામના ત્રણ બાળકોએ સેવાયજ્ઞ શરૂ કર્યો છે. આ બાળકોએ બપોરે ૩ થી ૫ સુધી પાણીની પરબ શરૂ કરી છે. આ વિસ્તારમાંથી પસાર થતા લોકોને અંકલ પાણી પીતા જાવ, આંટી પાણી પીતા જાવ, કહીને બોલાવી બોલાવી આ બાળકો લોકોને પાણી પીવડાવે છે. ત્રણ નાના બાળકોએ શરુ કરેલા પાણીની પરબ ઉપર લોકો પાણી પી ગરમીમાંથી રાહત મેળવે છે. આ જ વિસ્તારમાં રહેતા અને અભ્યાસ આ બાળકોની સેવા જોઈ લોકો ચોંકી ઉઠ્યા છે. બાળકોની પરીક્ષા પૂર્ણ થઇ અને વેકેશનનો સદુપયોગ કરવાનો વિચાર આવતા તેમને પાણીના પરબની શરૂઆત કરી હતી. પોતાના ઘરેથી જ પાણી ભરીને લાવી અને આ બાળકો લોકોને પાણી પીવડાવે છે. આ કામમાં તેમના પરિવારજનો પણ તેમને મદદ કરે છે..


દરેક દિવસ ને વેલેન્ટાઇન બનાવતી આણંદના આ શ્રમિકની પ્રેમકહાની ઉપરથી આપણે પણ કંઈક શીખવું જોઈએ

rameshbhai - real valentine

rameshbhai – real valentine

આધુનિકતાની આંધીમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના રિત રિવાજો તહેજીબ તેમજ સંસ્કારો સહિત બધું જ ઝડપથી વિલુપ્ત થઈ રહ્યું છે. પરસ્પરના સંબંધો, માયા પ્રેમ, વિશ્વાસ બધુ જ હવે ગ્રંથો અને સાહિત્યના શબ્દો બની ચુક્યા છે. વિવિધ જાતના પાશ્વાત્ય સંસ્કૃતિના ડે પાછળ આજની યુવા પેઢી ઘેલી બની રહી છે. આધુનિકતાના આવરણ પાછળ પ્રેમ, બલિદાન, સમર્પણ જેવા વાક્યો નવલકથાઓ પુરતા જ સિમિત થઈ જવા પામ્યા છે. લૈલા મજનુ, હિર રાંઝા, સોહની મહિવાલ, શાહજહા મુમતાઝ જેવા પ્રેમી અને પ્રેમિકાઓ પણ હવે ફિલ્મો અને કથાઓ પુરતા જ અમર થઈ ચુક્યા છે. હાલના કોમ્પ્યુટર યુગમાં છુટાછેડાઓ હવે સાવ સામાન્ય બાબતો બની ચુકી છે. ફિલ્મ જોવા કે શોપીંગ કરવા ન લઈ જવા જેવી સામાન્ય બાબત સીધી છુટાછેડા સુધી પહોંચી જતી હોય છે. તું નહી તો ઓર સહી ની વિચારધારા આધુનિક કોમ્પ્યુટરો અને મોબાઈલની એપ્સની જેમ અપડેટ થાય છે તેવામાં કાળી મજુરી કરી બંન્ને ટાઈમ પોતાના હાથે રસોઈ બનાવી પોતાની પ્રેમિકા (પત્ની) ને પોતાના હાથે પ્રેમપૂર્વક જમાડતા આણંદના શ્રમિક રમેશભાઈની એક અનોખી પ્રેમ કહાની સમાજને ઘણું બધુ શીખવી જાય છે.

છેલ્લા ૩૫ વર્ષથી આણંદમાં રહીને મજુરી કામ કરતા શ્રમિક રમેશભાઈએ તેમના વતન દાહોદ બાજુના જ્યોત્સનાબેન જેઓ અનાથ અને સાવ સામાન્ય દેખાવના હતા છતા પણ તેમની સાથે દિલનો નાતો જોડી જીવનભર સાથ નિભાવવાનો કોલ આપી રમેશભાઈએ લગ્ન કર્યા રમેશભાઈનું ભણતર ના હોવાથી કામ મળવામાં મુશ્કેલી થતા તેમને શાકમાર્કેટમાં મજુરી કરવાનું શરૂ કર્યુ સવાર સાંજ મજુરી કરી પરસેવો પાડી કરેલી રોકડ કમાણીમાંથી રમેશભાઈ અને જ્યોત્સનાબેન શહેરના રસ્તાઓની ફુટપાથ ઉપર ગુજારો કરવા લાગ્યા. વખત જતા આ દંપત્તિના પ્રેમની નિશાની રૂપ કન્યાનું અવતરણ થતા બંન્ને હરખાઈ ગયા અને ખુબ લાડ અને પ્રેમ સાથે તેમના પ્રેમના પ્રતિક સમી લાડકી દિકરીનો ઉછેર કર્યો. સમયના વહેણ સાથે દિકરી યુવાન થઈ રમેશભાઈની મહેનત અને જ્યોત્સનાબેનની બચતથી બંન્ને પતિ પત્નીએ દિકરીને સાસરીએ વળાવી માં બાપ પ્રત્યેની ફરજ પૂર્ણ કરી ત્યારબાદ રમેશભાઈના જીવનમાં અચાનક એક આફત આવી પડી જ્યોત્સનાબેન એક દિવસ તેમની દિકરીને મળી ટ્રેનમાં આણંદ પરત આવી રહ્યા હતા ત્યારે અચાનક ટ્રેનની હડફેટે આવી જતા તેમનો અકસ્માત થયો સદનસીબે તેમની જીંદગી તો બચી ગઈ પરંતુ જ્યોત્સનાબેનના બંન્ને હાથ નકામા થઈ ગયા હતા.

આવા સંજોગોમાં સતત છ મહિના સુધી રમેશભાઈએ પોતાની પત્ની જ્યોત્સનાબેનની ખડે પગે સેવા ચાકરી કરી અને પતિ ધર્મ નિભાવ્યો પરંતુ મુશ્કેલીઓ ત્યારે વધી જ્યારે જ્યોત્સનાબેનના બંન્ને હાથ કામ વિનાના થઈ ગયા એક તરફ પેટનો ખાડો પુરવા કાળી મજુરી કરવી બીજી તરફ વિકલાંગ બની ચુકેલી પત્નીની સારસંભાળ લેવી બંન્ને મુશ્કેલીઓનો સામનો એક સાથે કરવો પરંતુ રમેશભાઈનો સાચો પ્રેમ અને વફાદારીએ જ્યોત્સનાબેનનો સાથ ન છોડયો રમેશભાઈ આણંદની મોટી શાક માર્કેટમાં સવારે મજુરી કરવા જાય માર્કેટ સામેની જ ફુટપાથ ઉપર કામચલાઉ છાપરૂ બનાવી તેમાં બિમાર તથા વિકલાંગ પત્નીને સુવાડી રાખી સવારની મજુરીમાંથી મળેલ પૈસાથી શાકભાજી લઈ રમેશભાઈ બપોરનું જમવાનું પોતાના હાથે બનાવી પોતાની પત્ની જ્યોત્સનાબેનને ઉઠાડી તેના હાથ પગ તેમજ મોંઢુ ધોવરાવી પોતાના હાથેથી ગરમ ગરમ જમવાનું જમાડે અને પોતે પણ જમે ખુલ્લા રસ્તાની બાજુમાં કાચા છાપરા પાસે ફુટપાથ ઉપર આ રીતે પોતાના હાથે વિકલાંગ પત્નીને જમાડતા જોઈ રસ્તે જનાર લોકોને પણ વિચાર કરી મુકે તેવું દ્રશ્ય સર્જાય છે.

હાલના આધુનિક યુગમાં પતિને પત્ની માટે તેમજ પત્નીને પતિ માટે પુરતો સમય ફાળવવો મુશ્કેલ બને છે તેવામાં રમેશભાઈનો સાચો પ્રેમ અને તકલીફ ના સમયમાં તેમની પત્નીની સેવા ચાકરી ઘણું બધુ સુચવી જાય છે. પોતાના દરેક દિવસ ને વેલેન્ટાઇન બનાવતા આણંદના આ શ્રમિકની એક અનોખી પ્રેમ કહાની ઉપરથી આપણે પણ ખરેખર કંઈક શીખવું જોઈએ તેવું નથી લાગતું.??


સાવરકુંડલાના એક એવા યોગી જેમણે મનોદિવ્યાંગોને પોતાનો પરિવાર બનાવ્યો

સાવરકુંડલા ના માનવ મંદિરમાં ૩૦ થી વધુ નિરાધાર અને સામાજિક રીતે તિરસ્કૃત મનોરોગીઓની અનોખી સેવા થાય છે

Manav Mandir - Savarkundlass

Manav Mandir – Savarkundlass

:: આલેખન ::
દર્શન ત્રિવેદી

પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,

રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

એક વાર એવું બન્યું કે કાત્રોડી ગામમાં રામ પારાયણ ચાલતી હતી. કથાકાર ભગવાન શ્રીરામના ચરિત્રનું ગાન કરતા હતા. એવામાં એક પાગલ વ્યક્તિ ત્યાં આવી ચઢી અન્ય ભાવિકોએ એ પાગલ તરફ ધુત્કાર અને તિરસ્કારની લાગણી વરસાવી એ જોઇ કથાકારનો અંતરાત્મા હચમચી ગયો અને એમનો માંહ્યલો જાગી ગયો. એ જ ક્ષણે એમણે નિશ્ચય કર્યો કે સમાજ જેને પાગલ ગણે છે એવા વ્યક્તિઓની સેવા કરવી છે. પાંચેક વર્ષ પૂર્વેની આ રામકથામાં મનોદિવ્યાંગોની સેવાનું એક બીજ રોપાયું અને આજે એ વટવૃક્ષ બનીને અમરેલી જિલ્લાના સાવરકુંડલામાં હાથસણી રોડ ઉપર માનવ મંદિર રૂપે ઝૂમી રહ્યું છે. એ કથાકાર એટલે ભક્તિરામ બાપુ.

નાની ટેકરી પર બનેલા માનવ મંદિરમાં પ્રવેશો એટલે તુરંત એક સૂચના વાંચવા મળે કે અહીંના અંતેવાસીને પાગલ કે ગાંડા કહીને બોલાવવા નહીં. પ્રવેશ દ્વાર પાસે જ ભક્તિરામ બાપુની બેઠક અહીં ભગવાનની પ્રતિમાઓ રાખવામાં આવી છે પણ માનવ મંદિરની મુલાકાત પછી તમને ચોક્કસ પ્રતીતિ થશે કે માનવ મંદિરમાં પૂજા તો અહીંના અંતેવાસી એવા મનોદિવ્યાંગોની જ થાય છે. હાલમાં અહીં ૩૦ જેટલા મનોદિવ્યાંગો છે આ પાંચ વર્ષમાં એકસો કરતા પણ વધુ મનોદિવ્યાંગો સાજાનરવા રૂડી રાણ્ય જેવા થઇ ઘરે ગયા છે માનવ મંદિરમાં સેવાર્થે લાવવામાં આવતા મનોદિવ્યાંગો માટે ચોક્કસ માનકો છે. કોઇ પરિવાર એમના બુદ્ધિક્ષત ભાઇ ભાંડુની સેવા કરવાને બદલે અહીં દાખલ કરવા ઇચ્છતા હોય તો એવા પરિવારને અહીંથી સાફ શબ્દોમાં જાકારો મળી જાય નિરાધારોને અગ્રતા એમાંય રખડતા ભટકતા મનોદિવ્યાંગોનો એક પરિવાર બની ગયો છે. આ પરિવારના મોભી ભક્તિરામ બાપુ કહે છે અહીં આવતા મનોદિવ્યાંગોની રજિસ્ટરમાં નોંધ કરવામાં આવે છે. જો નામ ન હોય તો નામકરણ થાય જેમકે એક યુવતીને નામ મળ્યું અનામિકા આ રજીસ્ટરમાં વજન સહિતની બાબતોની નોંધ કરવામાં આવે છે. કોઇ પણ મનોવિકલાંગ અહીં આવે એટલે એમની પ્રથમ સારવાર છે ભોજન.. ભક્તિરામ બાપુ કહે છે કે આવી વ્યક્તિને ભરપેટ જમાડો એટલે એમનું અડધુ પાગલપન ચાલ્યું જાય છે. રઝળપાટ દરમિયાન જેવું તેવું જેટલું મળે એટલું ખાતા હોવાથી તેમના શરીરને પડતા કષ્ટની કોઇ સીમા હોતી નથી. એથી જઠરાગ્નિ શાંત થઇ જાય એટલે ગમે તેવા ઉત્પાત મચાવતા અંતેવાસી શાંત થઇ જાય છે.

માનવ મંદિરમાં સારવાર માટે આવતા દરેક અંતેવાસી માટે દૈનિક ક્રમ પણ નિયત કરવામાં આવ્યો છે. સવારે નિત્યક્રિયા બાદ ચા પાણી, નાસ્તો, સ્નાનાદિ ક્રિયા કરાવવામાં આવે છે. પ્રાર્થના- યોગ કરવામાં આવે છે. શબ્દો થકી સરળ લાગતી આ દૈનિક ક્રિયા વાસ્તવમાં બહુ જ અઘરી છે. એક એક અંતેવાસી સાથે બહુ જ પ્રેમપૂર્વક વર્તવું પડે છે. માનવ મંદિરમાં વિશાળ ભોજનાલય બનાવવામાં આવ્યું છે. એમાં અંતેવાસીઓ અને મહેમાનોને એક પંગતે ભોજન પીરસવામાં આવે. વળી અંતેવાસીને પણ ભોજન પ્રત્યેના પોતાના ગમા અણગમાનો પણ ખ્યાલ રાખવામાં આવે છે. ભક્તિરામ બાપુ પ્રત્યેકની મા બની જમાડે છે બપોર બાદ વિવિધ પ્રકારની રમતો પણ રમાડવામાં આવે. અહીં મનોદિવ્યાંગોની સેવા જોઇ તમને સત દેવીદાસ અને અમર માનું સ્મરણ થઇ આવે. પ્રત્યેક અઠવાડિયે તમામ અંતેવાસીઓનું તજજ્ઞ તબીબો દ્વારા પરીક્ષણ કરવામાં આવે તેમની સલાહ મુજબ સારવાર કરવામાં આવે અહીં આવતા તબીબો પણ એક પણ રૂપિયો લીધા વિના નિઃસ્વાર્થભાવે સેવા કરે છે એક રીતે જોઇએ તો અહીં આવતા તમામ અંતેવાસીઓના જીવન પરથી એક આખી નવલકથા લખી શકાય. અહીં રહેતા એક બહેન સરકારી વીમા કંપનીમાં કર્મચારી હતા. તે રોજ અંગ્રેજીમાં એક ચીઠ્ઠી લખે એમાં કરોડો રૂપિયા કોઇ એકાઉન્ટમાં જમા કરી દેવાનું કહે આવી ચીઠ્ઠીનો એક મોટો બંચ ભક્તિરામ બાપુ પાસે છે. એક યુવતી તો એટલા સરસ ગીતો ગાય કે તમને સાંભળતા જ રહેવાનું મન થાય કોઇ મુલાકાતી એમને મળે એટલે કોઇને કોઇ બહાને તમારી સાથે આવવાની વાત કરે એમનો દયનીય ચહેરો જોઇ તમને પણ લાગણી થઇ આવે..

એક પરિવારની કરુણતાની વાત સાંભળી ગમે તેવા પાષાણહદયીની પણ આંખ ભીની થઇ જાય. આ પરિવારની મા અને દીકરી બન્ને બુદ્ધિક્ષત થઇ ગયા. બન્નેની હાલત દયનીય બન્યા બાદ અહીં લાવવામાં આવ્યા. એક દિવસ દીકરીએ મા ને કોઇ વસ્તુ ફટકારી દીધી પોતાની દીકરીએ મારતા કોઇ તેમને કંઇ ન કહે એ માટે માએ પોતાનો ઘાવ છૂપાવી રાખ્યો આમ છતાં એ ઘા ધ્યાને આવતા સારવાર કરવામાં આવી દુનિયાદારીની કોઇ તમા ન હોવા છતાં એક માં ના દીકરી પ્રત્યેનો પ્રેમ તમને અવાચક કરી મૂકે. આ અંતેવાસીઓ સાથે એમના રઝળપાટ દરમિયાન એવી કેટલીય ઘટનાઓ બની છે કે જે સારૂ છે બહાર નથી આવી નહીં તો માનવતા શર્મસાર થઇ જાય.. આ માનવ મંદિર રામભરોસે ચાલે છે લોકોના દાનના કારણે આર્થિક સંકડામણ આવી નથી. અંતેવાસીની સારવાર માટે કોઇ ખામી રાખવામાં આવતી નથી. લોકો સેવા કરવા માટે પણ અહીં આવે છે. ભક્તિરામ બાપુ રામાયણની એક ચોપાઇ કહે છે પરહિત સરીસ ધરમ નાહી ભાઇ, પરપીડા સમ નહીં અધમાહિ આ માનવ મંદિરમાં માનવતાનું સંરક્ષણ અને સંવર્ધન થાય છે. એ ગર્વ લેવા જેવી બાબત છે દુનિયા જેને મનોરોગી સમજી ધુત્કારે છે તેવી વ્યક્તિ પ્રત્યે સંવેદનશીલ અને માનવતા સભર દ્રષ્ટીકોણથી જોવાની જરૂર છે તેવુ માનવ મંદિરની મુલાકાત ૫છી ચોક્કસ લાગે છે…


ગુજરાતના ભાવનગર શહેરની મહિલાઓ ત્રણ પેઢીઓથી કુલી તરીકે કામ કરે છે

ladies coolie in bhavnagar

ladies coolie in bhavnagar

ગુજરાતનું એકમાત્ર ભાવનગર રેલ્વે સ્ટેશન જ એવું છે જ્યા ત્રણ પેઢીઓથી મહિલાઓ કુલી તરીકે કામ કરે છે. કહેવાય છે કે રાજા રજવાડા સમયે મહિલાઓને જીવન જરૂરીયાત ચીજવસ્તુઓ મળી રહે અને પોતાના દમ પર જીવન જીવી શકે તે માટે મહારાજા કુષ્ણકુમારસિંહજીએ મહિલા કુલીઓને બેઝની વ્યવસ્થા કરી આપી હતી. જેના કારણે આજદિન સુધી આ પરંપરા ચાલી આવી છે. સિટીના રેલ્વે સ્ટેશનને કુલી તરીકે કાર્યરત રાખનાર મહિલાઓ ભાવનગરની એક ઓળખ બની ગઇ છે. ભાવનગર રેલ્વે સ્ટેશન પર અંદાજીત તેર જેટલી મહિલાઓ કુલી તરીકે કામ કરી રહી છે. જેમા ઘણી મહિલાઓ એવી પણ છે જેમની પાસે કુલીનું બેઝ છે. આ મહિલાઓ ત્રણ પેઢીઓથી કુલી તરીકે કામ કરી રહી છે તે જોઇને ઘણા મુસાફરો નવાઇ પામે છે. હાલમાં પણ લાખો મુસાફરોના માલ સામાનને મહિલાઓ રેલ્વે પ્લેટફોર્મ પરથી લઇ ઓટો રીક્ષા સુધી પહોચાડે છે. આ ઉપરાંત રેલ્વે સ્ટેશન પર કામ કરતા મહિલા કુલી તરફથી માનવતાના દર્શન પણ જોવા મળે છે કોઈ પરિવાર પાસે કુલીને આપવાના પૈસા પૂરતા ના હોય તે જે પૈસા મજૂરી પેટે આપે તે લઇને ખુશ થાય છે. રેલ્વે સ્ટેશન મહિલા કુલી તરફથી કોઈ વિકલાંગ વ્યક્તિ હોય તો તેમને પણ મદદ કરવામાં આવે છે અને વ્હીલ ચેર મારફત તેમને તેમની જગ્યા સુધી પહોચાડવામાં આવે છે. આ મહિલાઓથી પ્રભાવિત થઇ આનંદીબેન પટેલે તેમની મુલાકાત લીધી હતી.


વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણ અને વિજ્ઞાન સાથે પ્રેમ કરાવતા ભાવનગરના એક અનોખા શિક્ષક

dipakbhai pandya

dipakbhai pandya

-નિધિ ભટ્ટ

શિક્ષક એ સમાજની સૌથી જવાબદાર અને અગત્યની વ્યક્તિ ગણાય છે, કારણકે તેમની વિદ્ધતા ફક્ત સમાજની જ નહીં પણ સંપૂર્ણ પૃથ્વીનું ભાવિ બદલી શકવા સક્ષમ ગણાય છે : હેલન ક્લેડિકોટ

હેલન ક્લેડિકોટનું જીવન શિક્ષકે સૂચવેલાં પુસ્તકે બદલી નાખ્યું બાળરોગના નિષ્ણાત ડૉક્ટર બન્યા બાદ પણ તેમણે ધીકતી પ્રેક્ટીસ છોડીને પૃથ્વીને ન્યુક્લિઅર ફ્રી બનાવવા માટેની ઝુંબેશ શરૂ કરી. રેડિયો ઉપર દર સપ્તાહે એક કાર્યક્રમ યોજવાનું નક્કી ર્ક્યું. જેનો મુખ્ય હેતુ હતો તમે પૃથ્વીને ચાહતા હો તો..?? ધરતી અને સમુદ્રમાં સમાયેલી અદભૂત જીવસૃષ્ટિનું રક્ષણ તે જ તેમનું જીવન બની ગયું હતું. ૨૦૦૯માં તેમને નેશનલ વુમન્સ હિસ્ટ્રી પ્રોજેક્ટ તરફથી ખાસ એવૉર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રકૃતિ અને પર્યાવરણનું જતન જ તેમના જીવનનું ધ્યેય બની ગયું હતું. આધુનિક યુગમાં દરેક ક્ષેત્રમાં વ્યાપારીકરણ ફેલાઈ ગયું છે. આ જુવાળ વચ્ચે પણ ભારતમાં એવા અનેક શિક્ષકો છે જે વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણને પ્રેમ કરતા શીખવે છે.

ભાવનગર કામાણી ઘરશાળાના શિક્ષકની વાત આપણે કરી રહયા છીએ  ઘરશાળામાં ભૌતિક વિજ્ઞાનના શિક્ષક દિપકભાઈ જે. પંડ્યા તેમની ફરજ પ્રત્યે સતત જાગૃત રહે છે. દીપકભાઈનું કહેવું છે ભારતમાં સામાન્ય રીતે વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન અને ગણિત શીખવાનું નામ પડે એટલે અચાનક બીમારીનો શિકાર બની જતા હોય છે. દીપકભાઈ આ વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણને પ્રેમ કરવા દરિયાઈ જીવોનો અને દરિયાઈ વનસ્પતિઓનો અભ્યાસ કરાવવા સમુદ્રની સફર પણ કરાવે છે. સમુદ્રના પેટાળમાં છુપાયેલી વિવિધ વનસ્પતિઓને જોઈને બાળકો પણ આશ્ચર્યચકિત બની જાય છે. દીપકભાઈને આ અગાઉ કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક ઍન્ડ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ તથા ઈસરો દ્વારા આયોજિત રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીની પરિષદમાં હાજર રહેવાનું આમંત્રણ મળ્યું હતું. થોડા સમય પહેલા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઉપસ્થિતિમાં આંધ્ર પ્રદેશના તિરુપતિ ખાતેની શ્રી વ્યંકટેશ્ર્વર યુનિમાં યોજાયેલી ૧૦૪મી ભારતીય વિજ્ઞાન પરિષદમાં તેમનો પ્રોજેક્ટ સૌરાષ્ટ્રના સમુદ્ર તટે પ્રાપ્ય શેવાળની વિવિધ પ્રજાતિની જૈવ વિવિધતા સંદર્ભે સમુદ્રીય પર્યાવરણ પરની સકારાત્મક અસર પસંદ થયો હતો. ગુજરાતમાંથી પસંદ થયેલા ૫ અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ૧૦૦ સંશોધનોમાં તેમનો સંશોધન પ્રોજેક્ટ પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો. જે સૌરાષ્ટ્ર તેમજ ગુજરાતીઓ માટે એક ગર્વની વાત છે. તેમના સંશોધનમાં સિનિયર વૈજ્ઞાનિકો ડૉ. એચ.વી. જોશી, ડૉ. સી.આર.કે રેડ્ડી, ડૉ. એમ.આર. ગાંધીના માર્ગદર્શન હેઠળ કરવામાં આવ્યું છે.

ચાલો જાણી લઈએ સમુદ્રીય પર્યાવરણની એક મહત્ત્વની પોષણકડી તેવી શેવાળની અવનવી વાતો. ગુજરાતી ભાષામાં શેવાળની પ્રીત વિશે એક સુંદર લોકગીત જોવા મળે છે. કહેવાય છે કે સાચી પ્રીત શેવાળની જળ ખૂટે જીવ જાય જેમ શેવાળ જ્યાં પાણી હોય ત્યાં રહેવાનું પસંદ કરતી હોય છે તે જ પ્રમાણે શિક્ષક દીપકભાઈ શેવાળની પર્યાવરણમાં ઉપયોગીતા કે સમુદ્રીય જીવસૃષ્ટિ વિશે માહિતી મેળવવા ઉત્સુક વ્યક્તિઓ પાસે તેમના જ્ઞાનનો ભંડાર ખોલી દે છે. દીપકભાઈનું કહેવું છે કે સૌરાષ્ટ્રનો દરિયાકિનારો શેવાળનું પિયર ગણવામાં આવે છે. શેવાળને સમુદ્રીય પર્યાવરણ વ્યવસ્થાપનની એક મહત્ત્વપૂર્ણ કડી ગણવામાં આવે છે. ટૂંકમાં કહેવું હોય તો સમુદ્રનું કલ્પવૃક્ષ એટલે જ શેવાળ. સૌરાષ્ટ્રનો દરિયાકિનારો પ્રકાશ ઉષ્ણતાઊર્જા યુક્ત છીછરો, અગ્નિકૃત ખડકો ધરાવતો, રેતાળ, સુયોગ્ય તાપમાન સેલીનીટી (ક્ષાર સંકેન્દ્રણ) ના મૂલ્યો ધરાવે છે. શેવાળને વૈજ્ઞાનિક પરિભાષામાં આલ્ગી કહેવામાં આવે છે. સમુદ્રમાં ત્રણ પ્રકારની શેવાળ જોવા મળે છે. ગ્રીન શેવાળ (ક્લોરો ફાયસી), ફીયો ફાયસી (ભૂખરી શેવાળ) તથા રોડો ફાયસી (લાલ શેવાળ). શેવાળ સમુદ્રીય જીવો જેવા કે માછલીઓ, ઝીંગા, કરચલાં માટે શ્રેષ્ઠ ખોરાક ગણાય છે. વળી પરોક્ષ રીતે તે માનવીને પણ પોષણયુક્ત ખોરાક પૂરો પાડે છે. શેવાળમાં મિનરલ્સ, કાર્બોહાઈડ્રેટ, પ્રોટીન, એમિનો ઍસીડ, નાઈટ્રેટ, ફોસ્ફેટ, કૅલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ જેવાં પોષકતત્ત્વો જોવા મળે છે.

શેવાળનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારના ઉત્પાદનોમાં કરવામાં આવે છે. અગર, કેરેઝીનન, આલ્જીનિક, એસીડ, ડાયેટમ્સ વગેરે ખોરાક તરીકે, ઉદ્યોગોમાં જેલી પદાર્થો બનાવવામાં, ટુથપેસ્ટ, પેઈન્ટસ, ડેરી ઉદ્યોગોમાં, દવાઓમાં, કાપડ ઉદ્યોગમાં ડાઈ બનાવવામાં, જૈવિક ખાતર તરીકે, પશુ ખોરાક તરીકે, જૈવિક બળતણ ઉર્જા માટે, સૌંદર્ય પ્રસાધનોમાં, વેસ્ટ વોટર ટ્રીટમેન્ટ, કૅન્સર, ડાયાબિટીસ, ગોઈટર જેવા ગંભીર રોગોમાં પણ શેવાળ ઉપયોગી ગણાય છે. સમુદ્રીય જીવો કોચલાઓ (કૉરલ્સ)ના રક્ષણ અને પોષણ માટે, જમીનમાં નાઈટ્રોજન સ્થાપક તરીકે, ફેવિકોલ, વિસ્ફોટકો વગેરે બનાવવામાં પણ શેવાળ અત્યંત ઉપયોગી ગણાય છે. સમુદ્રમાં ઓગળેલા સીઓટુએસઓટુ પ્રદૂષકોને શોષી લઈ ફિલ્ટરેશન તરીકે શેવાળ સમુદ્રીય પર્યાવરણને શુદ્ધ રાખે છે. કેટલાક રસાયણો, ક્ષારો, વિટામિન્સ અને એન્ટિ બાયોટિક્સ ગ્રહણ કરીને સમુદ્રીય પર્યાવરણને પ્રદૂષણમુક્ત બનાવે છે. તેવી અનેક શેવાળના ઉપયોગની માહિતી તેમણે સંશોધન દ્વારા જાણી છે.

દીપકભાઈનું સંશોધન મુખ્યત્વે ભાવનગર જિલ્લામાં ગોપનાથ, મહુવા, ઘોઘા સહિત દ્વારકા, ઓખા, બેટદ્વારકા, દીવ, જાફરાબાદ, પોરબંદર, વેરાવળ, મીઠાપુર, સિક્કા જેવી વિવિધ જગ્યાઓમાં અનેક દિવસો વિતાવીને કરવામાં આવ્યું છે. શેવાળની ૨૦૦થી વધુ પ્રજાતિ મળી આવે છે તેમનું કહેવું છે કે દ્વારકા, ઓખા, બેટદ્વારકા અને દીવને શેવાળનું પિયર ગણવામાં આવે છે. શેવાળને સમુદ્રીય પર્યાવરણને ધબકતું રાખનાર એક મહત્ત્વપૂર્ણ પોષણકડી ગણવામાં આવે છે. સમુદ્રમંથન દ્વારા પ્રાપ્ય ઉત્તમ કલ્પવૃક્ષ છે, તેવું તેમને સંશોધન દ્વારા જાણવા મળ્યું છે. વિદ્યાર્થીઓને દરિયામાં ઊગતી પર્યાવરણની પોષણ કડી સમાન શેવાળની અગત્યતા વિશે બાળપણથી જાણકારી આપીને સમુદ્રીય જીવસૃષ્ટિનું જતન કરવું તે જ તેમના જીવનની પ્રાથમિક્તા બની ગઈ છે. આજકાલ વિવિધ એમ્યુઝમેન્ટ પાર્કમાં કે રિસોર્ટમાં સહેલગાહ માટે લઈ જવામાં આવતા વિદ્યાર્થીઓને ક્યારેક સમુદ્રીય જીવસૃષ્ટિની સહેલગાહે લઈ જઈને જાણકારી આપવામાં આવે તો આપણે ચોક્કસપણે કહી શકીએ કે ભાવિપેઢી પર્યાવરણની રક્ષા માટે જરૂર સજાગ રહેશે.. (મુંબઈ સમાચાર માંથી સાંભાર)


તુમ બેસહારા હો તો કિસી કા સહારા બનો…

sindhutai sapkal - mother of orphan children

sindhutai sapkal – mother of orphan children

– આશુ પટેલ

એક સગર્ભા યુવતીને નવમો મહિનો જતો હતો. એ વખતે તેના વિશે કોઈએ એવી વાત ફેલાવી કે તેના પેટમાં તેના પતિનું નહીં, પણ કોઈ બીજા પુરુષનું બાળક છે. તે યુવતીના પતિએ એ અફવા સાચી માની લીધી અને તેને ઘરમાંથી કાઢી મૂકી. તે યુવતીના આંસુની તેના પતિ પર કોઈ અસર ન થઈ. તે યુવતી આશરો શોધતા શોધતા રઝળી રહી હતી, પણ તેને ક્યાંય આશરો ન મળ્યો. આ દરમિયાન તેને પ્રસૂતિની પીડા ઊપડી. તેણે ગાયોના વાડામાં આશરો લીધો અને ત્યાં એક દીકરીને જન્મ આપ્યો. તેણે પોતાની પ્રસૂતિ જાતે જ કરવી પડી. દીકરીને જન્મ આપ્યા પછી તેની નાળ કાપવા માટે તેણે આજુબાજુ નજર દોડાવી. નજીકમાં એક તીક્ષ્ણ પથ્થર તેની નજરે પડ્યો. એ પથ્થરની મદદથી તેણે દીકરીની નાળ કાપી. વેદના, અસહાયતા અને એકલતાને કારણે તે યુવતી ક્યાંય સુધી રડતી રહી. પ્રસૂતિને કારણે તે અસહ્ય કમજોરી અનુભવી રહી હતી, પણ તેણે ક્યાંક આશરો લેવા જવું પડે એમ હતું. તેને તેનું પિયર યાદ આવ્યું. તેનું પિયર ઘણા કિલોમીટર દૂર હતું, પણ એ સિવાય તેના માટે બીજો કોઈ આશરો નહોતો. થોડા કલાકો ગાયોના વાડામાં આરામ કર્યા પછી તે મન મક્કમ કરીને, નવજાત બાળકીને ઊંચકીને ચાલતી થઈ.

તે યુવતી તેના પિયરમાં પહોંચી ત્યારે તેને વધુ એક આઘાત લાગ્યો. તેની માતાએ તેને આશરો આપવાની ના પાડી દીધી અને હડધૂત કરીને ભગાવી દીધી. તેની માતા તેના માટે આમ પણ દુશ્મન સમી હતી. તે યુવતી સમજણી થઈ ત્યારથી તેને અહેસાસ થઈ ગયો હતો કે તે તેની માતાની આંખમાં કણાની જેમ ખૂંચી રહી છે. તેની માતા માટે તે અનિચ્છનીય સંતાન હતી. એટલે તેની માતા વારેવારે તેના પર ચીડાઈ જતી અને તેને મારતી પણ હતી. તે બિચારી માતા તરફથી પ્રેમ ઝંખતી હતી, પણ તેની માતા તેને સતત હડધૂત કરતી રહેતી હતી. તે તેને ચિન્દી (એટલે કે ચીંથરું) કહીને બોલાવતી હતી. તે યુવતી નાની હતી ત્યારે તેને ભણવામાં બહુ રસ હતો. તેના પિતા પણ તેને ભણાવવા માગતા હતા, પણ એક તો આર્થિક સ્થિતિ ખરાબ હતી અને બીજી બાજુ તે યુવતીની માતા આડી ફાટી હતી. તેણે દીકરીને ચોથા ધોરણમાં જ સ્કૂલમાંથી ઉઠાડી લીધી હતી. એટલું ઓછું હોય એમ તે માત્ર દસ વર્ષની થઈ ત્યારે તેને એક ત્રીસ વર્ષીય પુરુષ સાથે પરણાવી દીધી હતી. દસ વર્ષની કાચી ઉંમરે સાસરે ગયા પછી તેણે પતિનો જુલમ સહન કરવો પડ્યો હતો. તે તેના શરીરને ચૂંથી નાખતો અને ગમે ત્યારે તેના પર હાથ પણ ઉઠાવતો હતો. તે યુવતી આજ સુધી પોતાના નસીબને દોષ આપીને પતિનો જુલમ સહન કરતી આવી હતી, પણ આજે તેની સહનશક્તિની હદ આવી ગઈ હતી. પતિએ તેના ચારિત્ર્ય પર શંકા કરીને તેને ઘરમાંથી તગેડી મૂકી હતી. તેણે પોતાની પ્રસૂતિ જાતે કરવી પડી હતી અને પિયરમાં આશરો મળવાની આશા પર પાણી ફરી વળ્યું હતું.

માતાએ જાકારો આપ્યો એટલે તે યુવતી પડી ભાંગી. તેને માટે આખા જગતમાં બીજો કોઈ આશરો નહોતો. તેણે વિચાર કર્યો કે મારી જિંદગીનો અંત આણી દઉં. પણ પછી નવજાત દીકરીના ચહેરા સામે જોઈને તેણે આત્મહત્યાનો વિચાર પડતો મૂક્યો. એ દિવસે તેણે પહેલી વાર કોઈ સામે હાથ લંબાવ્યો. તેણે ભીખ માગીને નવજાત દીકરી માટે કપડું અને ખાવાનું મેળવ્યું. એ દિવસથી તેણે રસ્તા પર, રેલવે સ્ટેશનોમાં અને ટ્રેનોમાં ગીતો ગાઈને ભીખ માગવાનું શરૂ કરી દીધું. તે ભીખ માગીને પોતાનું અને દીકરીનું પેટ ભરતી હતી. તે ક્યારેક રેલવે સ્ટેશનમાં, ક્યારેક સ્મશાનમાં રાતવાસો કરતી હતી. એ દિવસોમાં તેનું ધ્યાન રેલવે સ્ટેશનોમાં અને રેલવે સ્ટેશનોની બહાર ભીખ માગીને પેટ ભરતા અનાથ બાળકો તરફ ગયું. એમાંનાં મોટા ભાગના બાળકોને તેમના માતાપિતાએ તરછોડી દીધા હતા. તે વીસ વર્ષીય યુવતીએ એવા બાળકોને દત્તક લેવાનું નક્કી કર્યું. તેને પોતાને ખાવાના અને રહેવાના ફાંફાં હતા, પણ તેનો ઈરાદો મક્કમ હતો. તેણે તે બાળકો માટે પણ ભીખ માગવાનું શરૂ કર્યું. ધીરે ધીરે તેમનાં દત્તક બાળકોની સંખ્યા વધતી ગઈ. આ રીતે થોડાં વર્ષો વિતાવ્યા પછી તે યુવતી મહારાષ્ટ્રના અમરાવતી જિલ્લાના ચિખલદારા ગઈ. તે આદિવાસીઓ વચ્ચે રહેવા માંડી. ચિખલદારા નજીકના આદિવાસી ગામોમાં આદિવાસીઓને થતો અન્યાય જોઈને તેણે આદિવાસીઓને થતા અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાનું શરૂ કર્યું. તેના પ્રયાસોને કારણે સરકારે પગલાં લેવા પડ્યાં. એના કારણે આદિવાસી ગામોના લોકો તેના પ્રત્યે આદરની નજરથી જોવા લાગ્યા. વર્ષો સુધી સંઘર્ષ કર્યા પછી તે સ્ત્રીએ એક અનાથાશ્રમ શરૂ કર્યો. તેના અનાથાશ્રમ માટે લોકોની મદદ મળવા લાગી. બીજી બાજુ તેના અનાથાશ્રમમાં દત્તક બાળકોની સંખ્યા વધવા લાગી. તેણે બીજો અનાથાશ્રમ શરૂ કર્યો.

આ મહિલા એટલે મધર ઑફ ઓર્ફન ચિલ્ડ્રન (એટલે કે અનાથ બાળકોની માતા) તરીકે ઓળખાતાં સિન્ધુતાઈ સપકાળ. સિત્તેર વર્ષના સિન્ધુતાઈએ આશરે દોઢ હજાર અનાથોને સહારો આપીને તેમના જીવનને બરબાદ થતા બચાવ્યાં છે. અનાથ બાળકો જેને માઈ કહીને સંબોધે છે એવા સિન્ધુતાઈએ તેમના જીવનમાં છ અનાથાશ્રમ શરૂ કર્યા. તેમના આશ્રમમાં મોટા થયેલા ઘણા અનાથ ડૉક્ટર, વકીલ કે એન્જિનિયર બન્યા છે. સિન્ધુતાઈના આશ્રમમાં મોટા થયેલા સેંકડો યુવકયુવતીઓએ પરિવાર શરૂ કર્યા છે. એટલે સિન્ધુતાઈના સેંકડો જમાઈ છે અને સેંકડો પુત્રવધૂઓ છે. તેમના એક હજારથી વધુ પૌત્રપૌત્રીઓ, દોહિત્રદોહિત્રીઓ છે. સિન્ધુતાઈએ દત્તક લીધેલા એક યુવાને તેમના જીવન પર એક ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ બનાવી છે. તેમના જીવન પરથી મી સિન્ધુતાઈ સપકાળ નામની મરાઠી ફિલ્મ પણ બની છે. એ ફિલ્મને નેશનલ એવૉર્ડ મળ્યો છે. તેમને ૨૭૫ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન મળ્યાં છે. સિન્ધુતાઈ કહે છે કે કોઈ વ્યક્તિ જ્યારે વિષમ સંજોગોમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે તે બીજી વ્યક્તિઓની કપરી સ્થિતિને સમજી શકે છે. હું અનાથ બાળકોનાં દુ:ખને સમજી શકું છું, કારણ કે મેં નિરાધાર સ્થિતિનો અહેસાસ કર્યો છે. હું અનાથ બાળકો જેવી જ સ્થિતિમાંથી પસાર થઈ છું. એક હિન્દી ફિલ્મમાં અભિનેતા અશોકકુમારને ગીત ગાતા દર્શાવાયા હતા તુમ બેસહારા હો તો કિસીકા સહારા બનો… સિન્ધુતાઈ સપકાળનું જીવન એ ગીત જેવું છે. પોતે બેસહારા હતા, પણ તેઓ કેટલાય અનાથોના સહારો બન્યા છે. (મુંબઈ સમાચાર માંથી સાભાર)

 


કોલકતામાં રહેતા મૂળ ગુજરાતી બિપીનભાઈ ગણાત્રા પદ્મશ્રી એવોર્ડથી સન્માનીત થયા છે

bipin ganatra kolkata

bipin ganatra kolkata

સમાજસેવા ક્ષેત્રે ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન કરવા બદલ મૂળ ગુજરાતી બિપીનભાઈ ગણાત્રાને ચોથા સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પદ્મશ્રી એનાયત કરવામાં આવ્યા છે બિપીનભાઈ ના દાદા વેપાર ધંધા માટે ગુજરાતથી જઈ પશ્ચિમ બંગાળમાં વસ્યા હતા. જીવનની અનેક તડકી છાંયડી જોયેલા બિપીનભાઈ ગુજરાતી માધ્યમમાં છ ધોરણ સુધી ભણેલા છે અને ઈલેક્ટ્રિશિયન તરીકે કામ કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. બિપીનભાઈની નજર ટીવી પર આગને લગતાં સમાચારો પર જ હોય છે. જ્યારે તેમને કોલકતામાં આગના સમાચાર મળે એટલે તેઓ ફોન કરીને ત્યાં દોડી જાય છે. ઘણી વખત એવું બનેલું છે કે ફાયર ફાઈટર્સ પહોંચે તે પહેલાજ બિપીનભાઈ ઘટના સ્થળે પહોંચી ગયા હોય. પોતાના જીવનમાં બનેલી એક કરુણ ઘટનામાં સ્વજનને ન બચાવી શકવાની લાચારીએ બિપીનભાઈને અગ્નિરક્ષક બનાવા પ્રેરણા આપી હતી. વર્ષ ૧૯૯૪માં હાર્ટની બાયપાસ સર્જરી કરવી પડી છતાંય આગ સામે ઝઝૂમવાનું જોખમી કામ તેમણે ચાલુ જ રાખ્યું છે. અનેક વખત અગ્નિશમનની કામગીરી કરતી વખતે બિપીનભાઈને નાની મોટી ઈજાઓ થઈ છે અને દાઝ્યાં પણ છે છતાં પણ આવી ઘટનાઓ બિપીનભાઈનો જુસ્સો તોડી શકી નથી. સ્થાનિકોમાં બિપીનદા ના હુલામણા નામથી વિખ્યાત બિપીનભાઈ અપરિણીત છે. તેમણે સમગ્ર જીવન સેવાકાર્યોને સમર્પિત કરી દીધું છે. તેઓ કોલકતાના મોહમ્મદ અલી પાર્ક ફાયર સ્ટેશનની સામે નાનકડી ઓરડીમાં સરળ જીવન જીવે છે. બિપીનભાઈએ જણાવેલ કે કોઈપણ પ્રકારનું સેવાકાર્ય નાનું હોતું નથી આપણને જે માધ્યમ ઠીક લાગે તેના દ્વારા સેવા કરતા રહેવું જોઈએ મગજમાં નકારાત્મક વિચારો સ્થાન આપ્યા વગર થાય એટલું બીજાને ઉપયોગી અને મદદરૂપ થવાનો પ્રયાસ કરતા રહેવો જોઈએ બિપીનભાઈનું સેવાકાર્ય આપણા સહુ માટે પ્રેરણારૂપ છે.


સૌરાષ્ટ્રના પિખોર જેવા નાનકડા ગામના ૪૫ જેટલા યુવાનો સશસ્ત્ર દળમાં ફરજ બજાવી માં ભોમની રક્ષા કરી રહયા છે

army soldier - pikhor

army soldier – pikhor

સૌરાષ્ટ્રના જૂનાગઢ જીલ્લાના માળીયા હાટીના તાલુકાથી અંદાજે પંદર કિલોમીટર દુર માંડ ૧૮૦૦ જેટલી વસ્તી ધરાવતા નાનકડા એવા પીખોર ગામમાંથી આજે ૪૫ જેટલા યુવાનો આર્મીમાં ફરજ બજાવી દેશસેવા કરી રહ્યા છે. ગુજરાતી યુવાનો ફૌજ, બી.એસ.એફ સહિતના સુરક્ષા દળમાં ઓછા હોવાનું મહેણુ મારવામાં આવે છે પરંતુ પિખોર ગામના આ યુવાનોએ આ મહેણુ ભાંગ્યું છે. નાનકડા ગામમાંથી આટલી મોટી સંખ્યામાં આર્મીમાં ફરજ બજાવતા યુવાનો માટે ગામલોકો ગર્વ લે છે. પીખોર ગામમાંથી જેટલા યુવાનો આર્મીમાં જોડાયેલા છે તે પૈકી સૌથી વધારે મયા દરબાર સમાજના યુવાનો છે. આ ગામમાંથી મયા દરબાર સમાજ, દલિત સમાજ, રબારી સમાજ, બાવાજી સમાજ, પાટીદાર સમાજ, વાણંદ અને કુંભાર સમાજમાં થી યુવાનો આર્મીમાં ફરજ બજાવે છે અને આમાંથી ઘણા આર્મીમાંથી ફરજ બજાવી નિવૃત પણ થઇ ચુક્યા છે. અને આ નિવૃત થયેલા જવાનો ગામના યુવાનો ફૌજ  બી.એસ.એફ માં જોડાય તે માટે તાલીમ આપે છે આ ગામના આગેવાનોના જણાવ્યા મુજબ આ ગામમાં ઘરે ઘરેથી એક એક યુવાનને મા ભોમની રક્ષા કાજે તૈયાર કરવામાં આવે છે. અને આગામી પાંચ વર્ષમાં વધુ ને વધુ યુવાનોને આર્મીમાં મોકલવાના છે. પિખોર ગામના લોકોની દેશ ભાવના આપણા સહુ માટે પ્રેરણાદાયી છે.


શાંતિના દૂત માટેની ભગવાને કરેલી ભોજન વ્યવસ્થા

pigeon eating food

pigeon eating food

કહેવાય છે કે ભગવાન દરેક જીવને સવારે ભૂખ્યા જરૂર જગાડે છે પરંતુ કયારેય ભૂખ્યા સુવડાવતો નથી. દરેક જીવના ગુજારા માટે ભગવાન કોઇ ને કોઇ વ્યવસ્થા કરીજ રાખી હોય છે. શાંતિના દૂત તરીકે ઓળખતા કબૂતરોને પણ સવારમાં જ તેનો નાસ્તો મળી રહે તેના માટે કેટલાયે પ્રકૃતિપ્રેમી લોકો સક્રિય રહેતા હોય છે. જામનગર પાસે આવેલા ભાણવડના માર્કેટીંગ યાર્ડમાં વહેલી સવારમાં શાંતિના દૂત મોટી સંખ્‍યામાં પોતાનું ભોજન લેવા માટે આવતા હોય છે.  શાંતિના દૂત માટેની ભગવાન ઘ્વારા કરવામાં આવેલ ભોજનની વ્યવસ્થા આ તસવીરમાં જોઈ શકાય છે. (તસવીર : રવિ પરમાર- ભાણવડ)