ATUL N. CHOTAI

a writer – since 2014


એક સમયે લક્ઝરી અને પછી જરૃરિયાત ગણાતી સાઈકલ આજે સ્વાસ્થ્યનું માધ્યમ બની રહી છે

cycling

cycling

સાઈકલ જે એક સમયે લક્ઝરી હતી જ્યારે પછીના સમયમાં વાહન તરીકે જરૃરિયાત બની હતી અને આજે સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્તિ માટેના ઉત્તમ માધ્યમ તરીકે ખ્યાતિ ધરાવે છે. પ્રતિ વર્ષ ૧૯ એપ્રિલના રોજ સાઈકલ દિવસ ઉજવાય છે. ઈ.સ. ૧૯૪૩ ની ૧૯મી એપ્રિલે હોફમેન નામના વૈજ્ઞાાનિકે પ્રયોગશાળામાં પોતાની જાત પર વાયુનો પ્રયોગ કરતા તેઓ ઘાયલ થયા હતા અને સાઈકલ પર દવાખાને લઈ જવાયા હતા. યુદ્ધના એ કાળખંડમાં અન્ય વાહનો પર પ્રતિબંધ હતો. તેથી હોફમેનની આ સાયકલ સવારીનો દિવસ ત્યારથી સાઈકલ દિવસ તરીકે ઉજવાય છે. ઈ.સ. ૧૯૫૦ પછીના જમાનામાં સાઈકલને વાહન ગણવામાં આવતું હતું. તેને માટે લાયસન્સ ફરજિયાત હતું. લાયસન્સમાં સાઈકલની જાત, ફ્રેમ નંબર, બનાવટ વગેરે દર્શાવવામાં આવતું. સૂર્યાસ્ત પછી સાઈકલ પર લાઈટ રાખવી ફરજિયાત હતી. સાઈકલમાં લાઈટ, બેલ અને બ્રેક અંગેની પોલીસ દ્વારા કડક ચકાસણી કરવામાં આવતી. બે થી વધુ વ્યક્તિ તેના પર સવારી કરી શકતી નહીં. રોડની ડાબી બાજુએ સાઈકલ ચલાવવાનો કાયદો હતો. પોતાની માલિકીની સાઈકલ હોવી એ સ્ટેટસ ગણાતું. એમાં પણ ભાવનગરે તો ભારતભરમાં સાઈકલની એક આગવી ઓળખ ઉભી કરી છે. ઈ.સ.૧૯૫૯માં વિરભદ્ર અખાડાના યુવા રમતવીરો અને નૌજવાન સંઘના કાર્યકરોએ માત્ર ૧૪ કલાકમાં ભાવનગરથી રાજકોટ સુધીની સાઈકલ રેલી યોજી ગુજરાતમાં રેકોર્ડ કાયમ કર્યો હતો તેવી માહિતી છે

ઈ. સ. ૧૯૫૦-૭૦ ના દાયકામાં સાઈકલ પર લાઈટના કાયદાનું કડક અમલીકરણ હતું. લાઈટ વગરની સાઈકલ હોય તો પોલીસ સવારનું નામ લખતી અને બીજા દિવસે કોર્ટમાં દંડ થતો. તેથી સાઈકલ પર ડાયનેમો કે કેરોસીનના ટમટમિયાં રાખવામાં આવતા. ઈ.સ. ૧૯૬૪ માં સાઈકલ પર લાઈટના મુદ્દે સમગ્ર ભારતનું ધ્યાન ખેંચનારી એક કાનૂની ઘટના બની હતી. ભાવનગર શહેરના ચુસ્ત ગાંધીવાદી વ્યાપારી પોતાની સાઈકલ પર ફાનસ લટકાવી ઘર તરફ જઈ રહ્યા હતા ત્યારે પોલીસે તેમને અટકાવી નામ લખ્યું હતું. જે સંદર્ભે બીજા દિવસે આ ગાંધીવાદી વ્યાપારીએ પોતે કોર્ટમાં દલીલ કરતા એવી રજૂઆત કરી હતી કે, નાના ટમટમિયા કરતા ફાનસની લાઈટ મોટી દેખાય છે. સાઈકલના હેન્ડલ પર રાત્રીના અંધારામાં ઝૂલતું ફાનસ જોઈ કોઈપણ જાણે કે સામેથી કોઈક આવી રહ્યું છે. મેં એટલા માટે ફાનસ લટકાવ્યું હતું. તેમની આ દલીલને ગ્રાહ્ય રાખી કોર્ટે ફાનસને સાઈકલ પરની લાઈટનું સ્ટેટસ આપી કોઈપણ પ્રકારના દંડ વસુલ્યા વગર મુક્ત કર્યા હતા. ત્યારબાદ ઘણા વર્ષો સુધી તેઓ સાઈકલના હેન્ડલ પર આ રીતે ફાનસ લટકાવી ફરતા રહ્યા હતા. સમગ્ર ભારતમાં આ કેસની નોંધ લેવાઈ હતી.

ગુજરાતના ભાવનગરમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સાઈકલ યુઝર્સ એસોસીએશન પણ ચાલે છે. આ સંગઠન દ્વારા આ દિવસની વિશિષ્ટ ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આ સંગઠન દ્વારા સાઈકલનો કસરતના સાધન તરીકે પ્રચાર કરવામાં આવે છે. ભાવેણાના ૪૫ જેટલા યુવાનો દર રવિવારે સાઈકલ પર પ્રભાતફેરી કરે છે અને શરીર સ્વાસ્થ્ય માટે સાઈકલની ઉપયોગિતાનો પ્રચાર કરે છે. આપણે સહુએ પણ સાયકલ ના ઉપયોગ કરવા બાબતથી જરૂર વિચારવું જોઈએ..

Advertisements


ગોંડલ રાજયમાં સાયકલ ચલાવવા માટે પણ લાયસન્સ લેવું પડતું

Cycle License in Gondal

Cycle License in Gondal

ગોંડલ : એક જમાને વિલાયતી નળિયાવાળું ઘર, સાયકલ, ટ્રાન્ઝિસ્ટર રેડિયો જેના પાસે હોય એ શાહુકાર ગણાતો હતો. આમ છતાં આ ”લકઝરી” લાઈફ દરેકને નસીબ ન હતી! કોઈ વ્યક્તિ સાયકલ લઈને ગામમાં નીકળે તો લોકો અચંબિત થઈ જતા હતા. માનશો?, ગોંડલ સ્ટેટમાં રાજાશાહી યુગ એટલે કે, ૧૯૩૦ની સાલમાં લેવું પડતું હતું! સાયકલ ધારકને મહારાજા ઠાકોર સાહેબ સર ભગવતસિંહજીની સહી વાળું નવ પાનાની પુસ્તિકાવાળુ લાયસન્સ યાને કે પરવાનો આપવામાં આવતો હતો! જેમાં દર્શાવેલા ૧૪ નિયમોનું સાયકલીસ્ટે ચૂસ્ત પણે પાલન કરવું ફરજિયાત હતું. એનું ઉલ્લંઘન કરનાર સામે કેસ દાખલ થતો હતો અને ગુનો સાબિત થયે પાંચ રૃપિયા મહત્તમ દંડ થતો હતો જે યુગમાં આમ પરિવહન માટે બળદગાડાં, ઘોડાગાડીનું ચલણ હતું ત્યારે સાયકલ અસ્તિત્વમાં આવી હતી, ભઈ, પગપાળા જવાનું હોય એમાં થાકી જવાય એ સમયે સાયકલ હાઈસ્પીડ વાહન લેખાતું હતું. ત્રીસથી ચાલીસ રૃપિયામાં સાયકલ મળતી હતી, કેટલાક લોકો સાયકલ ખરીદી તેને શણગારતા હતાં! એ જમાને લોકોનો એક પગાર જેટલી સાયકલની કિંમત હતી. જેના ઘરે સાયકલ હોય એ ‘ટોક ઓફ ધ વીલેજ- ટાઉન” ગણાતા હતાં. એમના દીકરા દીકરીની જલદી સગાઈ થઈ જતી હતી!! એંસી વર્ષની જૈફ ઉમર ધરાવતા હૃદયકાંતભાઈ રાવલ કહે છે કે એ જમાને ધનાઢય લોકોને જ સાયકલ નસીબ હતી એ યુગમાં મેં લોન લઈને સાયકલ ખરીદી હતી ગોંડલ સ્ટેટમાં કોઈ વ્યક્તિ ”ધૂમ સ્ટાઈલ”થી સાયકલ ચલાવે તો તેનું લાયસન્સ જપ્ત થઈ જતું હતું. એ જમાને ગોંડલ રાજયમાં સાયકલ ચલાવવા માટે પણ લાયસન્સ લેવું પડતું હતું. આ લાયસન્સ બુકમાં સાયકલ પરિચાલન માટે નિયમો દર્શાવવામાં આવતા હતાં. સાયકલ સવારી કરનારને પોલીસ સંકેત આપે તો ઉભી રાખવી પડતી હતી. સાયકલનું રજીસ્ટ્રેશન કરાવવું પડતું હતું. દરેક સાયકલને નાનકડી નંબર પ્લેટ અપાતી હતી. જો રાત્રે સાયકલ ચલાવવી હોય તો આગળ ”ટમટમિયું” અથવા લેમ્પ રાખવો પડતો હતો અને ડાયનેમો સાયકલ જોડે ”ઈન બિલ્ટ” રાખવો પડતો હતો. કેટલાક શોખિનો સાયકલમાં ”ડીડીટ” પણ ફીટ કરાવતા હતા ગોંડલ સ્ટેટની સાયકલ લાયસન્સ પુસ્તિકાને કુલ ૯ પાના રહેતા હતા જેમાં સાયકલ ચલાવવા માટે કુલ ૧૪ નિયમોની નિમવાવલી દર્શાવવામાં આવતી હતી. કોઈ સાયકલ ધારક આ નિયમોનો ભંગ કરે તો તેની સામે ન્યાયીક અદાલતી કાર્યવાહી થતી હતી જો મેજીસ્ટ્રેટ સમક્ષ ગુનો સાબિત થાય તો પાંચ રૃપિયા દંડ થતો હતો જૂના જમાનાની ફિલ્મો જોશો તો એમાં પણ સાયકલનો દબદબો રહેતો હતો. કેટલીય મહિલાઓએ પતિ સાયકલ ચલાવતો હોય અને પોતાનો ‘ભાર’ ખેંચતો હોય એવી સાયકલ સવારી માણી લીધી છે. અગાઉના જમાનામાં સાયકલની જેમ રેડીયો રાખવાનું પણ લાયસન્સ લેવું પડતું હતું જો કે ૧૯૮૦ પછી આ પ્રથા રદ થઈ હતી. સાયકલ સવારે ટ્રાફિકના નિયમોનું ચૂસ્ત પણે પાલન કરવાનું રહેતું હતું. સાયકલ થકી કોઈ અન્યને ઈજા પહોંચે એમ બેફિકરાઈથી સાયકલ ચલાવવી એ ગુનો બનતો હતો અને ન્યાયીક અદાલતમાં પાંચ રૃપિયા સુધી દંડ થતો હતો!