ATUL N. CHOTAI

a Writer


ઉપલેટાના અજીમા ૧૨૬ વર્ષની જીવન સંધ્યાએ મતદાન કરવાનો અનોખો ઉત્સાહ ધરાવે છે

ajima - upleta

ajima – upleta

:: આલેખન ::
દર્શન ત્રિવેદી
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી
જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

અરે… બાપલિયા મતદાન તો કરવું જ પડે ને.. ઉપલેટામાં રહેતા ૧૨૬ વર્ષના અજીમા ચંદ્રવાડિયાને ચૂંટણી વિશે પૂછતા આવું ઉત્સાહપૂર્વક બોલી ઉઠે. રાજશાહી અને લોકશાહી, બન્ને શાસન વ્યવસ્થા જેમના જીવનનું ભાથું છે, એવા અજીમાં મસ્તમૌલા છે. સવાસો વર્ષની આયુ હોવા છતાં તમારી સાથે ફટાફટ વાતો કરે અને પોતાના અનુભવો જણાવે. પુત્રો, પુત્રીઓ, પૌત્રો અને પૌત્રીઓ મળી ચોથી પેઢીએ ૬૫ વ્યક્તિનો નોખો નોખો પણ એક, બહોળો પરિવાર ધરાવતા અજીમાંને તેમના જન્મ વિશે પૂછતા ફટ કરતા કહે કે છપ્પનિયા દુષ્કાળ વખતે હું ૮ – ૧૨ વર્ષની હતી. વિક્રમ સંવંત ૧૯૫૬ થી અત્યારના વિક્રમ સંવંત ૨૦૭૪ સુધીની ગણતરી કરતા અજીમા સહેજે સવાસો વર્ષનું આયખુ વટાવી ચૂક્યા છે. પણ તેઓ કહે કે લાખો વર્ષની થઇ છું. તેઓ ક્યારેય દવાખાને ગયા નથી.

પોતાના બાળપણમાં જ ૫૬ નો દુષ્કાળની પીડા વેઠી ચૂકેલા અજીમાને એ કારમા દિવસો હજુ પણ યાદ છે. આમ તો તેમની મોટા ભાગની સ્મૃતિઓ વિલોપ થઇ ચૂકી છે. પણ દુષ્કાળના દિવસો અંગે પેટભરીને વાતો કરે. એ દિવસોમાં પાણીની વ્યવસ્થા, ભોજન અને કામની બાબતોએ બખુબી જણાવે. આ ઉંમરે અજીમાની આંખે સૂરજ આથમી ગયો છે. પણ તેનો અનુભવ અને શાણપણ તેમની વાતોમાં સહજે છલકાય જાય. એટલે જ તેઓ આ વખતે પણ મતદાન કરવા માટે ભારે ઉત્સાહી છે. તેઓ એક સમયે પોરબંદર રાજવીને ત્યાં કામ કરતા હતા. જેને તેઓ આજે પણ રાણા સાહેબ તરીકે યાદ કરે છે. આઝાદીના સમાચારો નિરંતર મેળવ્યા છે. એટલે તેમના માટે લોકશાહીના ઉત્સવ સમા મતદાન વખતે પોતાનો મતાધિકારનો ઉપયોગ કરવાનું ભૂલતા નથી.

ઉપલેટામાં ચાર પ્રપોત્રો સાથે રહેતા અજીમા સવાર, બપોર અને સાંજે રોટલા, રોટલી અને દૂધ જમે છે. તેમના લાંબા આયુષ્યનું રહસ્ય પૂછીએ તો તે કહે કે આ બાયુ (માતાઓ) ના આશીર્વાદ છે. તેઓ પોતાના સમયકાળ દરમિયાન દાયણ તરીકેનું કામ કરતા હતા. જટીલમાં જટીલ પ્રસુતિ સરળતાથી કરાવી દેતા. આસપાસના ગામોમાંના પરિવારો સુવાવડ સમયે અજીમાની સેવા લેતા હતા. એટલે અજીમાંને એવો દ્રઢવિશ્વાસ છે કે આ માતાઓના આશીર્વાદના કારણે તેમને દીર્ઘાયું પ્રાપ્ત થયું છે. અજીમાં સાથે વાતચીતમાં તેની સ્મૃતિમાં ખૂટતી કડી પ્રપોત્ર મારખીભાઇ જોડી આપે. આવા અજીમાં પણ લોકશાહીનો ઉત્સવ ઉત્સાહપૂર્વક મનાવવાના છે. રાજકોટ શહેર અને જિલ્લામાં આજની તારીખે ૩૭૨ શતાયુ મતદારો છે. તેમાં અજીમાં સૌથી મોટા છે. એટલે કે સમગ્ર રાજકોટના વડીલ અજીમા છે. રાજકોટ જિલ્લાના આવા વયોવૃદ્ધ મતદારો આજના યુવાપેઢી માટે પ્રેરણાદાયક બને છે.

Advertisements


સાવરકુંડલાના એક એવા યોગી જેમણે મનોદિવ્યાંગોને પોતાનો પરિવાર બનાવ્યો

સાવરકુંડલા ના માનવ મંદિરમાં ૩૦ થી વધુ નિરાધાર અને સામાજિક રીતે તિરસ્કૃત મનોરોગીઓની અનોખી સેવા થાય છે

Manav Mandir - Savarkundlass

Manav Mandir – Savarkundlass

:: આલેખન ::
દર્શન ત્રિવેદી

પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,

રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

એક વાર એવું બન્યું કે કાત્રોડી ગામમાં રામ પારાયણ ચાલતી હતી. કથાકાર ભગવાન શ્રીરામના ચરિત્રનું ગાન કરતા હતા. એવામાં એક પાગલ વ્યક્તિ ત્યાં આવી ચઢી અન્ય ભાવિકોએ એ પાગલ તરફ ધુત્કાર અને તિરસ્કારની લાગણી વરસાવી એ જોઇ કથાકારનો અંતરાત્મા હચમચી ગયો અને એમનો માંહ્યલો જાગી ગયો. એ જ ક્ષણે એમણે નિશ્ચય કર્યો કે સમાજ જેને પાગલ ગણે છે એવા વ્યક્તિઓની સેવા કરવી છે. પાંચેક વર્ષ પૂર્વેની આ રામકથામાં મનોદિવ્યાંગોની સેવાનું એક બીજ રોપાયું અને આજે એ વટવૃક્ષ બનીને અમરેલી જિલ્લાના સાવરકુંડલામાં હાથસણી રોડ ઉપર માનવ મંદિર રૂપે ઝૂમી રહ્યું છે. એ કથાકાર એટલે ભક્તિરામ બાપુ.

નાની ટેકરી પર બનેલા માનવ મંદિરમાં પ્રવેશો એટલે તુરંત એક સૂચના વાંચવા મળે કે અહીંના અંતેવાસીને પાગલ કે ગાંડા કહીને બોલાવવા નહીં. પ્રવેશ દ્વાર પાસે જ ભક્તિરામ બાપુની બેઠક અહીં ભગવાનની પ્રતિમાઓ રાખવામાં આવી છે પણ માનવ મંદિરની મુલાકાત પછી તમને ચોક્કસ પ્રતીતિ થશે કે માનવ મંદિરમાં પૂજા તો અહીંના અંતેવાસી એવા મનોદિવ્યાંગોની જ થાય છે. હાલમાં અહીં ૩૦ જેટલા મનોદિવ્યાંગો છે આ પાંચ વર્ષમાં એકસો કરતા પણ વધુ મનોદિવ્યાંગો સાજાનરવા રૂડી રાણ્ય જેવા થઇ ઘરે ગયા છે માનવ મંદિરમાં સેવાર્થે લાવવામાં આવતા મનોદિવ્યાંગો માટે ચોક્કસ માનકો છે. કોઇ પરિવાર એમના બુદ્ધિક્ષત ભાઇ ભાંડુની સેવા કરવાને બદલે અહીં દાખલ કરવા ઇચ્છતા હોય તો એવા પરિવારને અહીંથી સાફ શબ્દોમાં જાકારો મળી જાય નિરાધારોને અગ્રતા એમાંય રખડતા ભટકતા મનોદિવ્યાંગોનો એક પરિવાર બની ગયો છે. આ પરિવારના મોભી ભક્તિરામ બાપુ કહે છે અહીં આવતા મનોદિવ્યાંગોની રજિસ્ટરમાં નોંધ કરવામાં આવે છે. જો નામ ન હોય તો નામકરણ થાય જેમકે એક યુવતીને નામ મળ્યું અનામિકા આ રજીસ્ટરમાં વજન સહિતની બાબતોની નોંધ કરવામાં આવે છે. કોઇ પણ મનોવિકલાંગ અહીં આવે એટલે એમની પ્રથમ સારવાર છે ભોજન.. ભક્તિરામ બાપુ કહે છે કે આવી વ્યક્તિને ભરપેટ જમાડો એટલે એમનું અડધુ પાગલપન ચાલ્યું જાય છે. રઝળપાટ દરમિયાન જેવું તેવું જેટલું મળે એટલું ખાતા હોવાથી તેમના શરીરને પડતા કષ્ટની કોઇ સીમા હોતી નથી. એથી જઠરાગ્નિ શાંત થઇ જાય એટલે ગમે તેવા ઉત્પાત મચાવતા અંતેવાસી શાંત થઇ જાય છે.

માનવ મંદિરમાં સારવાર માટે આવતા દરેક અંતેવાસી માટે દૈનિક ક્રમ પણ નિયત કરવામાં આવ્યો છે. સવારે નિત્યક્રિયા બાદ ચા પાણી, નાસ્તો, સ્નાનાદિ ક્રિયા કરાવવામાં આવે છે. પ્રાર્થના- યોગ કરવામાં આવે છે. શબ્દો થકી સરળ લાગતી આ દૈનિક ક્રિયા વાસ્તવમાં બહુ જ અઘરી છે. એક એક અંતેવાસી સાથે બહુ જ પ્રેમપૂર્વક વર્તવું પડે છે. માનવ મંદિરમાં વિશાળ ભોજનાલય બનાવવામાં આવ્યું છે. એમાં અંતેવાસીઓ અને મહેમાનોને એક પંગતે ભોજન પીરસવામાં આવે. વળી અંતેવાસીને પણ ભોજન પ્રત્યેના પોતાના ગમા અણગમાનો પણ ખ્યાલ રાખવામાં આવે છે. ભક્તિરામ બાપુ પ્રત્યેકની મા બની જમાડે છે બપોર બાદ વિવિધ પ્રકારની રમતો પણ રમાડવામાં આવે. અહીં મનોદિવ્યાંગોની સેવા જોઇ તમને સત દેવીદાસ અને અમર માનું સ્મરણ થઇ આવે. પ્રત્યેક અઠવાડિયે તમામ અંતેવાસીઓનું તજજ્ઞ તબીબો દ્વારા પરીક્ષણ કરવામાં આવે તેમની સલાહ મુજબ સારવાર કરવામાં આવે અહીં આવતા તબીબો પણ એક પણ રૂપિયો લીધા વિના નિઃસ્વાર્થભાવે સેવા કરે છે એક રીતે જોઇએ તો અહીં આવતા તમામ અંતેવાસીઓના જીવન પરથી એક આખી નવલકથા લખી શકાય. અહીં રહેતા એક બહેન સરકારી વીમા કંપનીમાં કર્મચારી હતા. તે રોજ અંગ્રેજીમાં એક ચીઠ્ઠી લખે એમાં કરોડો રૂપિયા કોઇ એકાઉન્ટમાં જમા કરી દેવાનું કહે આવી ચીઠ્ઠીનો એક મોટો બંચ ભક્તિરામ બાપુ પાસે છે. એક યુવતી તો એટલા સરસ ગીતો ગાય કે તમને સાંભળતા જ રહેવાનું મન થાય કોઇ મુલાકાતી એમને મળે એટલે કોઇને કોઇ બહાને તમારી સાથે આવવાની વાત કરે એમનો દયનીય ચહેરો જોઇ તમને પણ લાગણી થઇ આવે..

એક પરિવારની કરુણતાની વાત સાંભળી ગમે તેવા પાષાણહદયીની પણ આંખ ભીની થઇ જાય. આ પરિવારની મા અને દીકરી બન્ને બુદ્ધિક્ષત થઇ ગયા. બન્નેની હાલત દયનીય બન્યા બાદ અહીં લાવવામાં આવ્યા. એક દિવસ દીકરીએ મા ને કોઇ વસ્તુ ફટકારી દીધી પોતાની દીકરીએ મારતા કોઇ તેમને કંઇ ન કહે એ માટે માએ પોતાનો ઘાવ છૂપાવી રાખ્યો આમ છતાં એ ઘા ધ્યાને આવતા સારવાર કરવામાં આવી દુનિયાદારીની કોઇ તમા ન હોવા છતાં એક માં ના દીકરી પ્રત્યેનો પ્રેમ તમને અવાચક કરી મૂકે. આ અંતેવાસીઓ સાથે એમના રઝળપાટ દરમિયાન એવી કેટલીય ઘટનાઓ બની છે કે જે સારૂ છે બહાર નથી આવી નહીં તો માનવતા શર્મસાર થઇ જાય.. આ માનવ મંદિર રામભરોસે ચાલે છે લોકોના દાનના કારણે આર્થિક સંકડામણ આવી નથી. અંતેવાસીની સારવાર માટે કોઇ ખામી રાખવામાં આવતી નથી. લોકો સેવા કરવા માટે પણ અહીં આવે છે. ભક્તિરામ બાપુ રામાયણની એક ચોપાઇ કહે છે પરહિત સરીસ ધરમ નાહી ભાઇ, પરપીડા સમ નહીં અધમાહિ આ માનવ મંદિરમાં માનવતાનું સંરક્ષણ અને સંવર્ધન થાય છે. એ ગર્વ લેવા જેવી બાબત છે દુનિયા જેને મનોરોગી સમજી ધુત્કારે છે તેવી વ્યક્તિ પ્રત્યે સંવેદનશીલ અને માનવતા સભર દ્રષ્ટીકોણથી જોવાની જરૂર છે તેવુ માનવ મંદિરની મુલાકાત ૫છી ચોક્કસ લાગે છે…


દારૂનું વેચાણ કરતી મહિલાઓને પોલીસે નૈતિક મનોબળ આપી પગભર બનાવી

Ladies in Business

Ladies in Business

:: આલેખન ::
દર્શન ત્રિવેદી
પ્રાદેશીક માહિતી કચેરી.
જયુબેલી બાગની  અંદર,
રાજકોટ- ૩૬૦ ૦૦૧

રાજકોટ શહેરના શ્રમજીવી બાહુલ્ય ધરાવતા કુબલિયાપરા વિસ્તારમાં એક દિવસ શહેર પોલીસની ટીમે રેડ પાડી. દેશી દારૂના વેચાણ કરતી એક મહિલાના ઝૂંપડા જેવા ઘરમાં પોલીસે તપાસ કરી તો મળી આવ્યો ૨૦૦ રૂપિયા નો દારૂ. પણ, એ ઘરની સ્થિતિ જોઇ કોઇ પણ ઋજુ હ્રદયના માનવી પીગળી જાય.. એ ઘરમાં મહિલાના ચાર બાળકો ખાવા માટે રડતા હતા, ગંભીર બિમારીથી પીડાતો મહિલાનો પતિ કણસતો ખાટલામાં પડ્યો હતો. સ્થિતિ એવી હતી કે દારૂના વેચાણમાંથી થતી આવકથી આ છ માણસનું ઘર ચાલતું હતું. આ પૂર્વેની રેડમાં પણ આ મહિલા બૂટલેગર પાસેથી ૨૦૦ – ૫૦૦ રૂપિયા નો જ દેશી દારૂ પકડતો હતો. પોલીસ તેને પકડી કાયદેસરની કાર્યવાહી કરતી. પોલીસની કસ્ટડી દરમિયાન મહિલાના પરિવારની હાલત અતિ દારુણ બની જતી હતી. આસીસ્ટન્ટ પોલીસ કમિશનર બન્નો જોશીના ધ્યાને એક વાત આવી કે આ સમસ્યાનું મૂળ ગુનેગાર નથી, એમની આર્થિક સ્થિતિ છે. એટલે તેમણે સુરક્ષા સેતુ અને ગતિશીલ ગુજરાત અંતર્ગત નવતર કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો….

તેમણે મહિલા  બૂટલેગરોને  આર્થિક પગભર બનાવી દારુ  વેચાણની પ્રવૃત્તિ છોડાવવાનો નિર્ધાર કર્યો. થોરાળા પોલીસ સ્ટેશનના ગુના શોધક શાખાના પોલીસ સબ ઇન્સ્પેક્ટર શ્રી હેમેન્દ્ર ધાધલ તથા કોન્‍સ્ટેબલ શ્રી નરેન્દ્રભાઇ હૂદડે પ્રથમ તો એક સર્વે કર્યો. જેમાં કેટલાક તથ્યો મળી આવ્યા. તેના પોલીસ થાણા વિસ્તારમાં જ મોટાભાગની મહિલા બૂટલેગરો કાર્યરત  હતી. તે પૈકીની કેટલીક મહિલાઓ સામે તો દસથી વધુ નશાબંધીના ગુના નોંધાઇ ચૂક્યા હતા. પણ, એમની પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ બહુ જ કરુણ હતી. કેટલીક મહિલાઓને તેના પતિએ તરછોડી દીધી હતી તો કેટલાકના પતિ ગંભીર પ્રકારના ફોજદારી ગુનામાં જેલમાં હતા. કોઇના પતિ બિમાર, નિઠલ્લા અને આળસુ પ્રકૃત્તિના અને કામચોર અને બેરોજગાર હતા. એટલે પરિવારના લાલનપાલનની જવાબદારી મહિલાના શીરે હતી. તે સમાજથી વિમુખ થઇ ગઇ હતી. પોલીસ સામે મોટો પડકાર હતો કે અશિક્ષિત અને દારૂ ગાળવા સિવાયની કોઇ આવડત ન ધરાવતી આ મહિલાઓને પગભર બનાવી સમાજમાં કેવી રીતે પુનઃસ્થાપિત કરવી..??

પ્રથમ તો આ મહિલાઓને સમજાવવાનું કપરૂ કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું. પોલીસ કમિશનરશ્રી મોહન ઝા અને એસીપીશ્રી જોશી દ્વારા આ કામ પણ બખૂબી પાર પાડવામાં આવ્યું. મહિલાઓના ઘરે જઇ રૂબરૂ મુલાકાત કરવામાં આવી. તેમના મનમાં રહેલી ભયવૃત્તિને દૂર કરવામાં આવી. દારૂના દુષણથી સમાજ અને તેના પરિવારને થતી પ્રતિકૂળ અસર મનોવૈજ્ઞાનિક ઢબે તેને સમજાવવામાં આવી. આ મહિલાઓને નોકરીવ્યવસાય અપાવી આર્થિક સમસ્યા દૂર કરવાનું આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું. પ્રત્યેક મહિલા બૂટલેગર સાથે ત્રણ ચાર બેઠકો બાદ તેઓ આ ગુનાઇત પ્રવૃત્તિ છોડવા માટે રાજી થઇ.

હવે પ્રશ્ન એ હતો કે તેમને આર્થિક સક્ષમ કેવી રીતે બનાવવી..?? પહેલા તો કારખાનામાં કામે રાખવાનું વિચારવામાં આવ્યું. પણ મહિલાઓ પાસે વિશેષ આવડત અને કારખાનેદારોમાં વિશ્વાસના અભાવનું વિઘ્ન આવ્યું. એથી સુરક્ષા સેતુ સોસાયટી અંતર્ગત મહિલાઓને સીલાઇ મશીન આપી દરજી કામ શીખવાડવાનું આયોજન કર્યું. પણ એની તાલીમ લાંબી હોવાથી શક્ય નહોતું. એટલે પોલીસે એક અનુકુળ રસ્તો શોધી લીધો. થોરાળા પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારમાં ઇમિટેશન જ્વેલરીના ઘણા કારખાના કાર્યરત છે, ત્યાંથી મહિલાઓ ઘરે કાચો માલ લાવે અને તૈયાર કરી પરત દઇ આવે. તેમાં માત્ર એકાદ અઠવાડિયાની તાલીમની જરૂર હતી. પોલીસે પોતાના વાહનો દોડાવી આ ૧૫ બૂટલેગર મહિલાઓને ઘરેણા બનાવવાની તાલીમ આપી. વિશ્વાસ સંપાદનના ભાગરૂપે શરૂઆતના તબક્કે કોન્સ્ટેબલ નરેન્દ્રભાઇએ કાચા અને તૈયાર માલની હેરાફેરી કરાવી. આમ થોડાક જ મહિનાઓમાં આ મહિલાઓ ૬ થી ૯ હજાર રૂપિયા પ્રતિ માસ કમાતી થઇ ગઇ. આર્થિક જરૂરિયાત સંતોષાતા જૂની પ્રવૃત્તિ ભૂલાઇ ગઇ મોરલ પોલીસિંગ કામ કરી ગયું..

દારૂબંધી ભંગના અગિયાર કેસનો સામનો કરી રહેલા આ પૈકીના એક મહિલા જીલુબેન કુરેશી કહે છે હું ક્યારેય દારૂ વેચવા માંગતી નહોતી પણ, મારા પતિએ મને બળજબરીપૂર્વક આ ધંધામાં ધકેલી દીધી હતી. મે ઘણા સામાજિક અનિષ્ટોનો સામનો કર્યો. પણ પોલીસના નૈતિક સહયોગથી  હું હવે એ પ્રવૃત્તિ છોડી શકી છું. ઓછા પૈસા કમાઉ છું પણ પરિવાર અને સમાજમાં ફરી આવી શકી છું. આવા જ એક મહિલા સતિબેન બોહકિયા કહે છે, મહેનતો રોટલો ખાઇ અમે ખુશ છીએ. પોલીસનો ડર દૂર થયો છે અને કાયદાકીય ઝંઝટથી મુક્તિ મળી છે. અમને પોલીસનું નવું સ્વરૂપ જોવા મળ્યું છે. થોરાળા પોલીસ સ્ટેશનના પોલીસ અધિકારીઓ  નિયમિતપણે આ મહિલાઓની મુલાકાત લે છે અને કોઇ સમસ્યા હોય તો ઉકલી પણ આવે છે. મહિલા સશક્તિકરણની દિશામાં રાજકોટ શહેર પોલીસનો આ પ્રયાસ ખરા અર્થમાં અભિનંદનને  પાત્ર છે..


મનહર ટંકારીયા… તસ્‍વીર પત્રકારત્‍વની ૬૦ વર્ષની યાત્રા..

Manharbhai Tankariya

Manharbhai Tankariya

-:  ખાસ મુલાકાત :-
દર્શન ત્રિવેદી
મો :  ૯૯૨૫૪ ૯૩૮૯૪

વર્ષ ૧૯૫૫ની આ વાત છે. એ વર્ષોમાં રાજકોટમાં બહુ રેલ્‍વે સેવા નહોતી. એમાંય ભાવનગર નજીક ચમારડીમાં ભયાનક રેલ્‍વે અકસ્‍માત થયો. એ વખતે દૈનિક અખબાર ફૂલછાબના તંત્રી હરસુખભાઇ સંઘાણીએ આ ઘટનાનો સચિત્ર વૃતાંત લેવા તસવીરકાર ગુણવંત સેદાણીને કહ્યું પણ એ રાજકોટમાં કયાંય મળે નહીં. ઘટના બહુ ગંભીર હતી એટલે સંઘાણી સાહેબે રાજકોટમાં ટેકસીઓ દોડાવી તેમની શોધ ચલાવી. તે મળ્‍યા તો પણ છેક રાત્રે. તે વરઘોડાની તસવીરો પાડતા હતા. ટેકસી ચાલકે સેદાણીને તંત્રીશ્રીનો સંદેશ આપ્‍યો, એટલે સેદાણીએ પોતાના આસીસ્‍ટન્‍ટને ચમારડી જવા ધકો મારી દીધો.

એ વખતે ફોટોગ્રાફરોએ આસીસ્‍ટન્‍ટ રાખવા પડતા. કેમ કે તે સમયે ઉપયોગમાં લેવાતા રોલીકોડ રોલીફોકસ કેમેરામાં એક તસવીર પાડી બલ્‍બ બદલવો પડતો. રૂ. ૨ માં રોલ અને ૫૦ પૈસામાં આ બલ્‍બ (સિલ્‍વાનિયા કંપની) મળતો. બાર તેર વર્ષની ઉંમરનો એ સહાયક ટેકસીમાં બેસી ચમારડી ગયો. ત્‍યાં વહેલી સવારે આ ઘટનાની ભયાવહ તસવીરો પાડી, ફૂલછાબમાં છપાઇ. અખબારી ભાષામાં એ તસવીરોથી હાહાકાર મચી ગયો. એ છોકરાને ઇનામમાં મળ્‍યા તંત્રીના વખાણ. સંઘાણી કોઇના વખાણ કે એ પણ બહુ મોટી વાત કહેવાતી. એ છોકરો એટલે મનહર ટંકારીયા… રાજકોટના એક માત્ર જુની પેઢીના ફોટોજર્નાલિસ્‍ટ..

વર્તમાન પત્રકાર આલમ એમને મનુકાકાના નામે ઓળખે છે. એકદમ સરળ અને સાલસ સ્‍વભાવ. બીજી ઓળખાણ તેમની એ કે તસવીર પત્રકારો રમેશ, જયેશ અને બિપીન ટંકારિયાના એ પિતા. ૫૯ વર્ષનું રાજકોટ અને સૌરાષ્‍ટ્રના પત્રકારત્‍વના ઇતિહાસનું ભાથું. એ પણ અણીશુધ્‍ધ પત્રકારત્‍વ. આજે પણ વ્‍હેલી સવારે ૫:૩૦ વાગે જાગી જાય છે. રેસકોર્ષ રીંગરોડ ફરતે ચક્કર મારે. મનુકાકા બહારનું કાંઇપણ આરોગતા નથી. ગરમ પાણીએ ન્‍હાતા નથી. ઘરમાં અલાયદા રાખેલા ગોળાનું પાણી પીએ. પોતાના કપડા જાતે જ ધૂએ. પોતાનો ઓરડો પણ જાતે સાફ કરે. આવી ઘણી બાબતો છે, પણ આટલાથી તેમના વ્‍યકિતત્‍વનો પરિચય મળી જ જાય.

દરજીકામ કરતા પ્રાગજીભાઇના સંતાન મનહરના હાથમાં કેમેરો કેવી રીતે આવી ગયો..?? એની પાછળ રસપ્રદ કિસ્‍સો છે. સ્‍વ. ગુણવંતભાઇ સેદાણીને એક સહાયકની જરૂરત હતી. તેમનો ભેટો મનહર સાથે થઇ ગયો. બલ્‍બનો થેલો ખંભે નાંખી રૂ. ૧૫ ના માસિક પગારથી નોકરી શરૂ થઇ ગઇ. એ પગાર સેદાણી પોતે ચુકવતા. સેદાણી હરકયુલસની સાયકલ ચલાવે અને એની પાછળ મનહર ટિંગાઇ જાય  આજી ડેમનું ખાતમુર્હુત હોઇ, કોઇ ખૂના મરકી કે કુદરતી ઉત્‍પાત. એમની સાયકલ પહોંચી જાય. સાયકલ ચલાવી સેદાણી થાકી જાય એટલે ટંકારિયાએ તેમની પગચંપી પણ કરવાની. આવી રીતે સાયકલ ચલાવી ઘણા વર્ષો બાદ ટંકારિયાએ સેકન્‍ડ હેન્‍ડ લુના ખરીદ્યુ. આમ વાહનયોગ થયો.

૫૦ ના દાયકામાં ભાવનગર ખાતે લક્ષ્મીચંડી હવનનું આયોજન થયું. એના રિપોર્ટીંગમાં મનહરને જવાનું થયું. કોઇ ઠગ છદ્મવેશે આ હવન કરતો હતો. એની મનહરને ગંધ આવી ગઇ. આ ઠગ કોઇને દર્શન આપે નહિ. એ વખતના રૂ. ૫ હજારનું દાન આપે તેને દર્શન આપે. મનહરે ઠગના પાલ (ટેન્‍ટ) પાસે વોચ લગાવી. એવામાં એક દંપતિ સહપરિવાર એમના દર્શન માટે ટેન્‍ટમાં ઘુસ્‍યુ એની સાથે મનહરે પણ અંદર સરકાવી દીધું. ઠગને એમ કે પરિવાર સાથે તસવીરકાર આવ્‍યો છે. એટલે હોંશેહોંશે ફોટા પડાવ્‍યા. ટંકારિયાએ રાજકોટ આવી ફૂલછાબના તંત્રી સંઘાણીને આ બાબતની જાણ કરી. એનો સચિત્ર અહેવાલ છપાયો. પેલો બાવો તો રાતોરાત નાસી છૂટયો. પણ, ટંકારિયાની વાહવાહ થઇ ગઇ. એ અરસામાં લોકસત્તા-જનસત્તા અખબારમાં તસવીરકારની જગા ઉભી થઇ. એ વખતના તંત્રી ડો. સામાણી મનુકાકાના કામથી વાકેફ. એટલે જનસત્તા સાથે કામગીરી શરૂ થઇ. એ બાદ સંદેશ સાથે પણ કામ કર્યુ. સાથે તેઓ પ્રસંગોપાત તસવીરો પાડવાની કામગીરી તો કરતા રહ્યા. એ સમયમાં કેટલી તસવીરો પાડવાની છે, એ રીતે ઓર્ડર આપવામાં આવતો.

એક સરસ કિસ્‍સો છે. એક વખત મનુભાઇ હલેન્‍ડા ખાતે લગ્ન પ્રસંગની તસવીરો પાડવા માટે ગયા. ગ્રુપ તસવીર લેતી વખતે એક વ્‍યકિતએ અચાનક રાડ પાડી, ને કહ્યું ઉભા રહો. એમણે પોતાના કાનમાં અત્તરનું પૂમડું ભરાવ્‍યું ને બાદમાં તસવીર ખેંચાવી જાણે કેમ તસવીરમાં સુગંધ આવવાની હોય.. પણ મનુભાઇએ એ વ્‍યકિતને તસવીરો તો આપી પણ પાછળ અત્તર લગાવીને સેલ્‍ફીના આજના જમાનામાં આ વાત મજેદાર બની રહેશે. એક લગ્ન પ્રસંગમાં ઘુંઘટ ઓઢી માયરામાં બેસેલી કન્‍યાએ ચોરી છુપીથી વરને જોઇ લીધો. એટલે તુરંત માયરો છોડી ઓરડામાં ચાલી ગઇ. કન્‍યાને શક ગયો કે તેમની સાથે છેતરપીંડી થઇ ગઇ છે. તસવીર બીજાની દેખાડી અન્‍ય વ્‍યકિત સાથે લગ્ન કરાવવામાં આવી રહ્યા છે. હકીકતમાં એ વરના ચહેરા પર શીળીના ડાઘ હતા. પણ તસવીરમાં એ ડાઘ નહોતા. એમાં તસવીરની કરામતની વાત જયારે ટંકારિયાએ કન્‍યાને સમજાવી ત્‍યારે તે માની અને લગ્ન પત્‍યા આ એમના જીવનમાં યાદગાર કિસ્‍સો. એક વખત તેઓ પી. એમ. રૂમમાં મૃતદેહની તસવીર પાડવા ગયા. ત્‍યાં સાત લાશો પડેલી. એટલે કોનો ફોટો લેવાનો છે એ જાણવા પ્રેસ પર ફોન કર્યો. નામ જાણી એમણે લાશોના કફન ઉઠાવવાનું શરૂ કર્યુ તો ચક્કર આવી ગયા. એક ફોટો જર્નાલિસ્‍ટના કેટલા કારૂણ્‍યભાવ હોય છે એ વાતનો ખ્‍યાલ આવી શકે છે.

આવા તો અનેક કિસ્‍સા છે. એક વખત વરીષ્‍ઠ પત્રકાર જગદીશ મહેતા સાથે કુવાડવા પાસે કોઇ સ્‍થળે લટકતી લાશ શોધવા માટે લગભગ આખો દિવસ ભુખ્‍યા તરસ્‍યા બેબાકળા બની ખેતરોમાં રખડયા. એ લટકતી લાશ પોલીસને ન મળી પણ મનુભાઇના કેમેરામાં આવી ગઇ. ત્‍યારે સ્‍વભાવિક પ્રશ્ન થાય કે હવે આવી મહેનત કોઇ કરે ખરા..?? એ જ રીતે એક જાણિતા કથાકારના ઘરે પડેલી આવકવેરાની રેડમાં મનુભાઇની તસવીરો સાક્ષીરૂપ બની હતી. તેમણે પોતાના પૈસે રૂ. ૧૦ ની કિંમતનો સર્વપ્રથમ બોકસ કેમેરો ખરીદ્યો. આ કેમેરો ખરીદી રાજકોટ આસપાસના નઝારાની તસવીરો લીધી. બાદમાં તે સમયે આધુનીક ગણાતો રોલીકોડી રોલી ફોકસ કેમેરો રૂ. ૨૫૦ ની કિંમતે ખરીદ્યો. એ પણ પોતાના પગારમાં બચત કરી કરી ને..

મનુકાકા દિવસમાં અઢાર કલાક કામ કરતા અલબત તસવીરો પ્રત્‍યેનું ઝુનુન આજે બરકરાર છે. તસવીરોના પ્રોસેસીંગમાં તેમની માસ્‍ટરી એટલે રાજકોટમાં સારા સારા સ્‍ટુડીયો એમને પ્રોસેસીંગ માટે બોલાવે. એક કલાકના પચાસ પૈસા લેખે આ કામ કરી આપે. સુદીર્ધ કારકીર્દીમાં તેમને અનેક ઇનામ અકરામો મળ્‍યા છે પણ શ્રી ગુણવંત સેદાણીના નિધન બાદ તેમની પુણ્‍યતિથિ નિમીતે ફૂલછાબ દ્વારા રાખવામાં આવેલી સ્‍પર્ધામાં તેમની તસવીરને પ્રથમ ઇનામ મળ્‍યું. તસવીરમાં એક પિતા પોતાની પુત્રીના લગ્ન પ્રસંગે મંદિર પર ચઢી રહ્યા છે. બીજી ગમતી તસવીરમાં એક અશ્વ છે. જે સવાર સાથે ઝુનુનથી કુદવા થનગને છે. મનુકાકાને ગમતા તસવીરકારમાં અરૂણભાઇ પંડયાનો સમાવેશ થાય છે. અરૂણભાઇ પાસે તસવીરો લેતી વખતે પ્રકાશ સંયોજનની અદ્દભુતકળા હતી.

મનુકાકાના વ્‍યકિતત્‍વના અનેક પાસા છે. એમનું અંગત જીવન જોઇએ તો તેમના લગ્ન શાંતાબેન સાથે થયા છે. એ વખતે જયારે મનુકાકાનું માગુ કન્‍યાપક્ષમાં ગયું ત્‍યારે સાસરીયાએ કોઇ લાંબુ વિચાર્યા વિના હા પાડી દીધી. કેમકે એના કામથી પરીચીત હતા. લગ્નમાં ફોટોગ્રાફી મગનભાઇ કાત્રોડિયાએ કરી મનુભાઇ દિવસે તસવીર પાડે અને રાત્રે પ્રોસેસિંગ કરે. શાંતાબેન પણ આ કાર્યમાં મદદ કરે. જુની પેઢીના પત્રકાર શ્રી રસિક રાજાણીની ઓળખાણથી મોટા પુત્ર રમેશને બેંકમાં નોકરીએ લગાવ્‍યો. રમેશને બેંકની નોકરી ગોઠી નહિ. અંતે પિતા સાથે ઝંપલાવ્‍યું. જયારે, જયેશે થોડો સમય દરજીકર્મ કરી કેમેરો હાથમાં લીધો. બિપીને પણ પહેલેથી તસવીરકાર થવાનું પસંદ કર્યુ. કોઇ તસવીરમાં ક્ષતિ દેખાય તો મનુકાકા ત્રણેય ભાઇઓને ખીજાવામાં બાકી ન રાખે. ત્રણેય પુત્રો પૈકી મનુકાકાને બિપીનની ફોટોગ્રાફી વધુ પસંદ છે. પૌત્રી જલ્‍પા ટંકારિયા પણ સારી આર્ટીસ્‍ટ છે.

તસવીર એટલે શું.. ?? એવું પુછયું તો તે તુરંત બોલી ઉઠે કે તસવીર એટલે તમને સતત જોયા જ કરવાનું મન થાય તે ૭૨ વર્ષની ઉંમરે પણ મનુકાકા તસવીરો ખેંચે છે કોઇ યુવાનોને શરમાવે તેવા ઉત્‍સાહથી કામ કરે છે. નવી પેઢીના તસવીરકારો, પત્રકારો એમની પાસેથી ઘણું શીખવા મળી શકે છે. મનહરભાઈ ટંકારીયાનું જૂન – ૨૦૧૬ માં અવસાન થયેલ છે. તેમના પુત્રો રમેશભાઇ ટંકારિયા મો. ૯૮૭૯૯ ૬૮૨૬૭, જયેશભાઇ ટંકારિયા મો. ૯૮૭૯૯ ૬૮૨૬૪, બિપીનભાઇ ટંકારિયા મો. ૯૮૨૫૩ ૫૮૦૩૦ નો આ વધુ માહિતી માટે સંપર્ક કરી શકાય છે


એક સદીથી પ્રાથમિક શિક્ષણનો દીપ અખંડ પ્રજ્જવલિત રાખતી ૧૦૦ શાળાઓ

Government School

Government School

 :: આલેખન :: 
દર્શન ત્રિવેદી
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ 

ગોંડલના પ્રજાવત્સલ રાજવી સર ભગવતસિંહજીની પ્રાથમિક શાળાઓ છે. આપણી અણમોલ વિરાસત ભારતમાં શિક્ષણનું મહત્‍વ જેટલું વૈદિક કાળમાં હતું એટલું જ મહત્‍વ આજે પણ છે. ભારતની પ્રાચીન વિદ્યાપીઠોએ તો સમગ્ર વિશ્વમાં નામના મેળવી હતી. એ પૈકીની વલ્‍લભી વિદ્યાપીઠ આપણા સૌરાષ્‍ટ્રમાં હતી. આવી પ્રાચીન યુનિવર્સિટીનો વારસો ધરાવતા સૌરાષ્‍ટ્રમાં શિક્ષણ અને કેળવણીનું આજેય આગવું મહત્‍વ છે. શિક્ષણની આ પરંપરા આજપર્યંત ચાલી આવે છે. એ વાત અલગ છે કે વલ્‍લભી વિદ્યાપીઠ કાળની ગરતામાં ધકેલાઇ ગઇ. પણ, રાજકોટ જિલ્‍લામાં આવેલી સૈકા જુની શાળાઓ કંઇ વલ્‍લભી વિદ્યાપીઠથી કમ નથી. આવી સો પ્રાથમિક શાળાઓ છે, જેમણે દાયકાઓથી શિક્ષણનો દીપ અખંડ પ્રજ્જવલિત રાખ્‍યો છે.

ગોંડલના પ્રજાવત્સલ રાજવી સર ભગવતસિંહજીનો શિક્ષણ પ્રેમ જાણીતો છે. એમણે તો પોતાના રાજ્યના શાળાએ ન જનાર બાળકના વાલીને દંડ કરવાની જોગવાઇ કરી હતી. એના કારણે આજે સૌથી વધુ જૂની શાળાઓ ગોંડલ તાલુકામાં છે. જેમાં ૧૮૫૩માં સ્થાપાયેલી એસ. એસ. અજમેરા પ્રાથમિક શાળા તો રાજકોટ જિલ્લાની સૌથી જૂની શાળા છે. આ ઉપરાંત મોંઘીબા કન્યા તાલુકા શાળા નંબર-૩, દેરડી, સુલતાનપુર, શિવરાજગઢ, મોવિયા કુમાર શાળા નં.૧, મોટા દડવા, ચરખડી, ગોંડલ ચોવટિયા શાળા, દેવળા, ગોંડલ શાળા નં. ૧, કોલીથડ, ગોમટા, કેશવાળા, બાંદરા, પાટીદડ, રીબડા, શ્રીનાથગઢ, શેમળા, વાછરા, મસીતાળા, ત્રાકુડા, આંબરડી, દાળિયા બંધિયા, કમઢીયા, કમરકોટડા, વેજાગામ અને બિલડીની પ્રાથમિક શાળા એક સદી કરતા પણ વધુ સમયથી કાર્યરત છે. આ શાળાઓ આજે ઐતિહાસિક વિરાસત સમાન છે. જ્યોર્જીયન બાંધકામ શૈલી ધરાવતી આ શાળાઓની ઇમારતો આજેય અડીખમ છે.

ધોરાજી તાલુકામાં મોટી પરબડી, નાની પરબડી, છાડવાવદર, સુપેડી, મોટી વાવડી, મોટી મારડ, વાડોદર, ભાડેર, પાટણવાવ, કલાણા, છત્રાસા, ધોરાજી શાળા નં.૧ સો વર્ષ જૂની શાળા છે. કોટડા સાંગાણીમાં મહેતા કુમાર શાળા અને તાલુકા શાળા, અરડોઇ, રામોદ, અનિડા વાછરા, નવી મેંગણી, રામપરા, ભાડવા ગામની પ્રાથમિક શાળાઓ શતક જૂની છે. પડધરી તાલુકાની પડધરી પ્રાથમિક શાળા, સરપદડ, થોરિયાળી, વિસામણ, હડમતિયા, ખોડાપીપર ગામની શાળાઓ પણ સો વર્ષ પહેલા સ્થાપાયેલી છે.

જામકંડોરણાની કન્યા અને કુમાર શાળા, રાયડી, દૂધીવદર, ખજુરડા, સોડવદર, દડવી, ચરેલ, ચિત્રાવડ અને વાવડી ગામની પ્રાથમિક શાળા સો વર્ષ જૂની છે. ઉપલેટા તાલુકામાં જોઇએ તો ભાયાવદર કુમાર અને કન્યા શાળા, ઢાંક કુમાર અને કન્યા શાળા, ગાણોદ, કોલકી, વરજાંગજાળિયા, ખાખી જાળિયા, મેરવદર, લાઠ, ખીરસરા, તણસવા, ભીમોરા, ભાંખ, ચરેલિયા અને અરણી ગામની શાળા પણ સો વર્ષ જૂની શાળાની યાદીમાં આવે છે. આ ઉપરાંત લોધિકાની ચાંદલી, ચીભડા, વાઘપર, ખાંભા, ખીરસરા, નગરપીપળિયા, પાળ, પીપરડી અને જસદણ તાલુકાની આટકોટ, જસદણ કુમાર શાળા, ભાડલા, ભડલી, કુંદણી, સાણથલી, કાળાસર, વીરનગર, કાનપર, ભંડારિયા, ડોડીયાળા, પાંચવડા, અજમેરા ગામની શાળાઓ સો વર્ષ કરતા પણ વધુ સમયથી કાર્યરત છે. આમ જોઇએ તો ધોરાજીમાં ૧૨, ગોંડલમાં ૨૯, કોટડા સાંગાણીમાં ૮, પડધરીમાં ૬, જામકંડોરણામાં ૯, ઉપલેટામાં ૧૬, લોધિકામાં સાત અને જસદણ તાલુકામાં ૧૩ શાળાઓ છે. તાજેતરમાં રાજકોટમાંથી છૂટા પડેલા મોરબીમાં ૧૨, માળિયામિંયાણામાં ૧૦ અને વાંકાનેર ૧૪ શતક જૂની પ્રાથમિક શાળાઓ છે.

આ તો થઇ સદીઓ જુની શાળાઓની વાત, પરંતુ જેમ શિક્ષણની જ્યોત જગાવનાર સર ભગવતસિંહજી શાળામાંથી બાળકને ઉઠાડી મુકનાર વાલીને દંડ કરતા તેમ રાજય સરકાર છેલ્‍લા ૧૦ વર્ષથી શાળા પ્રવેશોત્‍સવ અને કન્‍યા કેળવણી મહોત્‍સવ થકી શિક્ષણમાં ગુણાત્‍મક સુધારાના અભિગમની પરંપરા જાળવી રાખી છે. શિક્ષણ પ્રત્‍યે વાલીઓ અને બાળકો સંવેદનશીલ બને તેવા પ્રયત્‍નો સુધી સીમિત ન રહેતા રાજય સરકારે પ્રાથમિક શાળાઓને વીજળી, પાણી, નવા ઓરડા, આધુનિક સાધનો, શૌચાલયો જેવી સુવિધાઓથી સજ્જ કરી છે. બેશક, ખાનગી શાળાઓની હરોળમાં સરકારની પ્રાથમિક શાળાઓ આવવા લાગી છે. અત્રે ઉલ્‍લેખનીય છે કે રાજય સરકાર ઘ્વારા કન્‍યા કેળવણી રથયાત્રા અને શાળા પ્રવેશોત્‍સવ ઉજવાતા હોય છે ત્‍યારે પ્રત્‍યેક વાલીની ફરજ બને છે કે પોતાના બાળકનું શાળામાં નામાંકન કરાવે. બાળક ભણશે તો તેના પરિવાર તથા દેશનું ભવિષ્‍ય ઉજ્જવળ બનશે…