ATUL N. CHOTAI

a Writer


અન્નના બગાડનો ઉકેલ અડધું ભાણું હોઈ શકે..??

food waste

food waste

– નિધિ ભટ્ટ

આપણે ભારતીય બનીને ગર્વ અનુભવીએ છીએ તો ખરા, પણ ભારતીયોની એક ખાસ કુટેવ પણ છે. જે આપણી વર્તણૂકમાં વણાયેલી જોવા મળે છે. ભાણામાં લીધેલા અન્નનો બગાડ. . આજે પણ આપણા દેશમાં ૨૦ કરોડ લોકોને ગરીબાઈને કારણે ભૂખ્યા સૂવું પડે છે..  વર્ષ દરમિયાન  અંદાજે ૬૭ લાખ ટન ભોજનનો બગાડ થાય છે. આપણા દેશમાં જે અન્નનો બગાડ થાય છે તે એટલો મોટી માત્રામાં હોય છે કે જે ભારતના બિહાર રાજ્યના લોકોને એક વર્ષ સુધી ભોજન પૂરું પાડી શકે તેટલો ગણાય છે. આપણે બધા જ જાણીએ છીએ કે દરેક કુટુંબમાં સામાન્ય રીતે પકાવવામાં આવતા ભોજનમાંથી પણ અન્નનો બગાડ સ્વાભાવિક રીતે દરેકના ઘરમાં થતો જ હોય છે. લગ્ન કે મોટા સમારંભમાં ભેગા થવામાં આવે ત્યારે પણ પ્લેટમાં વધુ પડતી વાનગીઓ ભરવામાં આવતી હોય છે. સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓને દાબી દાબીને ખાવા છતાં કેટલોક ભાગ ગળે ઉતારવો અઘરો બની જાય છે આખરે તે પ્લેટમાં છૂટી જાય છે. અંતમાં તે બગાડ થાય છે. સવાસો કરોડની વસતી ધરાવતા આપણા દેશમાં એક બાજુ ૨૦ કરોડ લોકોને બે ટંકનું પૂરતું ભોજન મળતું નથી તો બીજી તરફ ધનિકો દ્વારા યોજાતી પાર્ટીઓમાં દેખાડો કરવાના હેતુથી એક વ્યક્તિ ખાઈ શકે તેનાથી પાંચથી છ ગણી વધુ વાનગીઓના સ્ટોલ્સ ગોઠવવામાં આવે છે.. માન્યું કે વાનગીઓ બધી જ રસઝરતી હોય તેમ છતાં એક વ્યક્તિ એક સાથે વધુમાં વધુ ૨૫૦ ગ્રામથી વધુ ભોજન સમાવી શકતો નથી. બીજી વાસ્તવિક્તા એ પણ છે કે ૧૦૦ ગ્રામ વધુ કેલૅરી ભોજન સમયે વધુ લેવામાં આવે તો તે ૪.૫ કિલો વજન વધારી દે છે. પાર્ટી કે સમારંભોમાં જઈને વધુ પડતું ભોજન કરવાની આદતને કારણે સ્થૂળતાનો ભોગ બનવું પડે છે. જે લાંબા ગાળે અનેક રોગોને આમંત્રણ આપે છે.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા માર્ચમાં પ્રસારિત થયેલી મન કી બાતમાં ભોજનના બગાડ ઉપર ગંભીરતાથી વિચાર કરવાનું જણાવવામાં આવ્યું હતું. તેમની અતિ ગંભીર અને મહત્ત્વની વાત આપણે થોડા દિવસોમાં જ વિસારી દીધી છે. તો બીજી તરફ કેન્દ્રીય મંત્રી રામવિલાસ પાસવાને પણ અન્ન બગાડને અટકાવવા માટે રેસ્ટોરન્ટ અને હોટલ દ્વારા પણ ગ્રાહકોને પીરસાતા ભોજનને મર્યાદિત માત્રામાં પીરસવું જોઈએ.  શું મર્યાદિત માત્રામાં ભોજન પીરસાય તો બગાડ અટકી શકે ખરો..?? તે પણ એક ચર્ચાનો વિષય છે.  એક વર્ગ એવો છે કે જે સરકારના આ વિચારને આવકારે છે.  તો બીજો વર્ગ એવો પણ છે જે સરકારની મર્યાદિત માત્રામાં ભોજન પીરસવાની માગને ફરજિયાત ઠોકી બેસાડવામાં આવેલો આદેશ ગણે છે.  ધાર્મિક સ્થાનો, મોટી રેસ્ટોરન્ટમાં કે કોર્પોરેટ ઓફિસોમાં મોટા પાયે ભોજન બને છે. ભોજનનો બગાડ તો ત્યાં પણ થતો હોય છે અનેક વખત એવું પણ બનતું હોય છે કે તૈયાર ભોજન વધી જાય છે. એક જાણીતી કાર મેન્યુફેક્ચરિગં કંપની દ્વારા તેમના કુલ ૪ યુનિટમાં કામ કરતા ૩૦ હજાર કર્મચારીઓ માટે નિયમિત કેન્ટીનમાં તેમની હાજરીને ગણતરીમાં લઈને ભોજન પકાવવામાં આવે છે  તેમ છતાં તેમાંથી પણ ૨૦૦ વ્યક્તિઓ જમી શકે તેટલું ભોજન વધે છે.

બ્રાઝિલમાં અન્નનો બગાડ ગુનો ગણાય છે ત્યાં વિવિધ સ્થળોએ ચાર કમ્પાર્ટમેન્ટવાળા રેફ્રિજરેટર ગોઠવવામાં આવે છે  જેને કોઈપણ પ્રકારના લૉક હોતા નથી. જે વ્યક્તિઓને ભૂખ લાગી હોય તેવો ફ્રિઝ ખોલીને ભોજન કાઢીને તેનો આનંદ માણી શકે છે. ભારતમાં પણ વિવિધ સોસાયટી, સમારંભ કે પંચતારક હોટલો દ્વારા આ પ્રયોગ અપનાવવામાં આવે તો અનેક લોકોની જઠરાગ્નિ ઠારી શકાય છે. મોટી કંપની દ્વારા તો તેમની કંપનીની નજદીક આવેલા અનાથ આશ્રમ, વૃદ્ધાશ્રમ, રસ્તા ઉપર રહેતા ગરીબ કુટુંબોમાં વહેંચી દેવામાં આવે છે. ડાયેટ મિલ્સનો નવો વિચાર મલ્ટિ નેશનલ કંપની દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો છે. જેને કારણે કર્મચારીઓ ન્યૂટ્રિશનિસ્ટ દ્વારા સૂચવવામાં આવેલ ભોજન લે છે. તેઓ તે ભોજનની માત્રા વધુ લે તેમ છતાં ભોજનનો બગાડ અટકાવવામાં ફાયદો થાય છે. વિદેશની એક જાણીતી ફૂડ સર્વિસ આપતી કંપની દ્વારા ભોજનનો બગાડ અટકાવવા માટે તેમના રસોઈયાને ખાસ ટ્રેનિંગ આપવામાં આવે છે. વળી સપ્તાહના પ્રારંભમાં કર્મચારીઓની વધુ સંખ્યા જોવા મળે છે. સપ્તાહના અંતમાં તો કર્મચારીઓ ઘરેથી કામ કરવાનું પસંદ કરે છે. જેને કારણે કેન્ટીનમાં ભોજન પકાવવાની માત્રા મયાર્દિત કરવામાં આવે છે. વળી આ કંપનીઓ દ્વારા કેન્ટીનમાંં નવો પ્રયોગ પણ અજમાવવામાં આવ્યો છે. તેમાં આગલે દિવસે બગાડ થયો, તેની માત્રાને મોટા બોર્ડ ઉપર દર્શાવવામાં આવે છે. જેની નોંધ તેમની વિદેશમાં તેમની હેડ ઓફિસમાં મોકલાવવામાં આવે છે. મોટા સાઈન બોર્ડ ઉપર દર્શાવવામાં આવેલા અન્નના બગાડની વિગતો જાણીને થાળીમાં વધારાનું ભોજન લેવાનું ટાળે છે. કર્મચારીઓની વર્તણૂકમાં પણ ફેર પડી જાય છે. ભારતમાં તેમની શાખા ધરાવતી વિદેશી કંપનીઓ દ્વારા ભારતના વિવિધ સ્થળોએ ફેલાયેલા ફૂડ નેટવર્કની સાથે સંપર્કમાં રહે છે. જેના દ્વારા ભારતના વિવિધ દુકાળગ્રસ્ત વિસ્તારની તેમને માહિતી મળે છે. વિદેશી કંપનીઓ જે તે સ્થળે ભોજન બગડી જાય તેના પહેલાં પહોંચે તે માટે પ્રયત્નો કરે છે. અનેક વખત તેમની પાસે પકાવ્યા વગરની બગડી ન જાય તેવી વિવિધ વસ્તુઓ વધે છે  તેનો ઉપયોગ પણ ગ્રામ્યવિસ્તારોમાં ઉપયોગી થાય તે પ્રમાણે ઝડપથી પહોંચાડવામાં આવે છે.

મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓ દ્વારા તો નવીન પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. જેમાં વધેલા ભોજનનો ઉપયોગ કરીને બાયોગેસ પ્લાન્ટ અને ખાતર બનાવવાનો પ્લાન્ટ જ બેસાડી દીધો છે. પંચતારક હોટલોમાં પણ બાયોગેસ પ્લાન્ટનો ઉપયોગ ભોજન પકાવવા માટે કરવામાં આવે છે. બાયોગેસ પ્લાન્ટ બેસાડવા માટે તૈયાર રસોડામાં કોઈ મોટી તોડફોડ કરવાની જરૂર નથી. રસોઈ બનાવતી વખતે શાકભાજીની છાલ, વધેલા ભોજનનો કચરો બધું જ બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં વપરાઈ જાય છે. કંપનીને એલપીજી (લિક્વિફાઈડ ગેસ) ના વપરાશથી થતા વધુ પડતા ખર્ચથી બચી જાય છે. બાયોગેસ પ્લાન્ટને બેસાડવામાં જે ખર્ચ થાય છે. તે ખર્ચ ફક્ત બે ત્રણ વર્ષના ગાળામાં જ વસૂલ થઈ જાય છે. ફૂડ ઍન્ડ એગ્રિકલ્ચરલ ઓર્ગેનાઈઝેશનના અહેવાલ પ્રમાણે ખેતરોમાંથી તૈયાર થતા અન્નનો બગાડ યોગ્ય પ્રકારની સાચવણી માટે ગોદામોના અભાવને કારણે બગડી જાય છે વળી અનેક વખત ટ્રાન્સપોર્ટમાં ચઢાવતી વખતે પણ તે યોગ્ય પ્રકારે પેકિંગ ન કરવાને કારણે ઢોળાઈ જવાને કારણે વ્યર્થ જાય છે.  તેથી નિષ્ણાતો દ્વારા એવું કહેવામાં આવે છે કે ખેતરથી થાળીમાં પીરસાતા ભોજન અનેક પ્રકારે બગાડ પણ થાય છે. સ્ટાર્ટઅપ કંપનીઓ દ્વારા પણ અન્નનો બગાડ અટકાવવા માટે યુદ્ધના ધોરણે પ્રયત્નો થઈ રહ્યા છે. જેમાં તેઓ ગ્રાહક પાસેથી પ્રથમ ઓર્ડર મંગાવી લે છે તે પ્રમાણે સ્થાનિક ખેડૂતો અને દૂધ ઉત્પાદકોનો સંપર્ક કરીને જરૂર પૂરતું અનાજ, દૂધ તથા દૂધના વિવિધ ઉત્પાદનનો ઓર્ડર મૂકવામાં આવે છે. વળી તેમ છતાં જે માલ વધ્યો હોય તેને સ્થાનિક પ્રોવિઝન સ્ટોર્સમાં કે રેસ્ટોરન્ટને વેચી દેવામાં આવે છે અનેક ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર્સ દ્વારા બગડી જાય તેવી વસ્તુઓને ગ્રાહકોને સસ્તા દરે વેચી દેવામાં આવે છે.

સેવાભાવી સંસ્થાઓ તેમના સ્વયંસેવકો દ્વારા રેસ્ટોરન્ટમાં, લગ્નસમારંભમાં કે કોર્પોરેટ કંપનીઓની ઓફિસમાં જઈને બગડી ન જાય તેવું તથા ગરીબો પણ ખાઈને અંતરના આશિષ આપે તેવું ભોજન એકઠું કરવામાં આવે છે. જે યોગ્ય જરૂરતમંદને પહોંચાડવામાં આવે છે. મોટી કંપનીઓમાં કુલ ખર્ચનો ૩૫ ટકા જેટલો ખર્ચ કર્મચારીઓને ઉત્તમ ગુણવત્તાનું ભોજન પીરસવા માટે થતો હોય છે. કર્મચારીઓને ગુણવત્તાસભર ભોજન મળે અને કોર્પોરેટ કિચનમાં અન્નનો બગાડ ન થાય તે માટે અડધા ભાણાનો વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. ભારતમાં પિઝા ડિલિવર કરતા જોઈન્ટસ દ્વારા જે પ્રમાણે સ્મૉલ, મીડિયમ, રેગ્યુલર તથા લાર્જ પિઝા મેન્યુ કાર્ડમાં દર્શાવવામાં આવે છે. તે જ પ્રમાણે રેસ્ટોરન્ટમાં પીરસાતી વાનગીઓની સામે તે કેટલી વ્યક્તિઓને પૂરી પાડી શકે તે પણ દર્શાવવામાં આવે તો બંને પક્ષે ફાયદાકારક ગણાય છે. બાકી તો અન્નનો બગાડ અટકાવવા માટે ઘરમાં ગૃહિણી, પંચતારક હોટલ કે સમારંભોમાં મુખ્ય સંચાલક દ્વારા થોડી મર્યાદિત માત્રામાં પકાવવામાં આવે તે જરૂરી છે. કારણ કે કલાકોની મહેનત દ્વારા બનાવેલું ભોજન જ્યારે ફેંકી દેવામાં આવે છે ત્યારે આપણે દરેક એક કુટુંબને ભૂખ્યા સુવાડવા માટે જવાબદાર બનીએ છીએ. (મુંબઈ સમાચાર માંથી સાભાર)

નિધિબેન ભટ્ટનો આ લેખ ખરેખર આપણે સહુએ સમજવા અને અમલ કરવા જેવો છે. તો ચાલો આપણે સહુ ભોજનનો બગાડ નહી કરી અને આપણા દેશનું કોઈ એક કુટુંબ ભુખ્યુ સુવે નહિ તેવા સત્કાર્યમાં નિમિત્ત બનીએ…

Advertisements


લગ્નમાં થતાં વૈભવી ખર્ચામાં હવે સ્વયં શિસ્ત લાવવી જરૂરી છે

વેવિશાળ, લગ્ન અને ત્યારબાદ યોજાતા સત્કારસમારંભમાં જે ભભકો, રોશની અને સાજસજાવટ પાછળ લખલૂંટ ખર્ચા થઇ રહ્યા છે તે જોતાં એમ લાગે છે કે લાંબા ભેગો ટુંકો જાય, મરે નહીં પણ માંદો થાય.. લગ્નમાં થતાં વૈભવી ખર્ચા હદ બહાર થઇ રહ્યા છે તે અંગે સમાજમાં ચર્ચા જરૂરી છે. લગ્ન એક સામાજિક બાબત છે, આનંદનો પ્રસંગ છે. એટલે જમણવાર થાય તે સારી બાબત છે. આવે વખતે કુટુંબીઓ, પડોશીઓ, વેપાર- વ્યવહારમાં સાથે કામ કરનારા, મિત્રો સ્નેહી સાથે જમે અને આનંદને વિસ્તારે તે વાત છે, પરંતુ અહીં હવે મર્યાદિત ખર્ચાની વાત છે. ખર્ચા નહીં કરવા તેવી દલીલ નથી પરંતુ વૈભવી ખર્ચા મર્યાદિત કરવાની વાત છે.

અગાઉના પ્રણાલિકાગત લગ્નમાં બુંદીના લાડુ, મોહનથાળ અને સાટા એ અનિવાર્યપણે રહેતા તેની જગ્યાએ બંગાળી મીઠાઇઓ, ચાટ મસાલા, પાણીપૂરી અને દક્ષિણ ભારતીય ઢોસા આવી ગયા છે. કેટરર્સ એવી રીતે ગોઠવણ કરે છે કે પહેલા તો દૂધ કોલ્ડ્રીન્ક પીરસીને વ્યક્તિની ભૂખ ભાંગી નાખે છે. બાદમાં સુકો મેવો બદામ, કાજુનું વિતરણ થાય છે. સત્કાર સમારંભમાં દૂર દૂરથી આવેલા લોકો ટ્રાફિકમાં જ અડધા થઇ ગયા હોય છે. તેઓ આ પ્રકારની આગતા સ્વાગતાથી અડધી ભૂખ ભાંગે છે. ત્યારબાદ થાળી લઇને આગળ વધે છે તેમાં જરૂરથી વધારે આઈટેમો જોઇને ભૂખ જતી રહે છે, બગાડ થાય છે અને દ્વિધા પણ થાય છે. હદ બહારનો બગાડ જોઇને કરકસરિયાનો જીવ ઊંચો થઇ જતો હોય છે. સત્કાર સમારંભમાં ભોજનની આઈટમો ઓછી થાય તો કેટરર્સનું બિલ ઓછું આવે. હાલમાં વિસ્તાર અને પાર્ટી અનુસાર એક થાળીનો ભાવ બોલાય છે. તે રકમ રૂા. ૫૦૦, ૭૦૦ કે ૯૦૦ અને વૈભવી વિસ્તારમાં રૂા. ૧૨૦૦ સુધી હોય છે. આજે મુંબઇમાં દરેકની પહોંચ અનુસાર ૬૦૦ કે ૭૦૦ અથવા ૮૦૦ સુધી આમંત્રિતોને બોલાવવાના હોય છે.

કેટરર્સ, લગ્નનો હોલ અને સત્કાર સમારંભની બીજી વ્યવસ્થા આ તમામની મોનોપોલી હોય છે. બીજાને જમણવાર માટે બોલાવી શકાતા નથી આથી યજમાનને ભાગે વધારે બિલ આવે છે. કંઇ બોલી શકાતું નથી કારણ કે મોનોપોલી છે અને પ્રસંગને પાર પાડવો છે. આવી પરિસ્થિતિ સમગ્ર મુંબઇ મહાનગરમાં વત્તેે ઓછે અંશે છે. સત્કાર સમારંભ એટલે જાણે મેળાવડો જોઇ લ્યો.. દરેક પોતાના વર્તુળની સાથે ગોઠવાઇ જાય છે. અલકમલકની વાતો થતી હોય છે. યુવાનવર્ગ તો તેમના મોબાઇલ, એસએમએસ, વોટ્સએપ અને ટેબ્લેટમાં વ્યસ્ત હોય છે.. કોઇને કંઇ રસ ન હોય તેવો માહોલ હોય છે. પ્રશ્ન એ છે કે આપણે કંઇ સંસ્કૃતિ સ્વીકારી રહ્યા છીએ..?? લગ્ન સમારંભના ભોજનમાંથી ગુજરાતી વ્યંજનો લગભગ અદ્રશ્ય થઇ રહ્યાં છે. અલબત્ત હજુ ક્યાંક ઠંડીની સીઝનમાં કાઠિયાવાડી બાજરાનો રોટલો, રીંગણાનો ઓળો, દહીં હોય છે પરંતુ દરેક સ્થળે તેમ નથી. કલવો દેખાતો નથી. મહેનત પડે તેવું બનાવવામાં અને પીરસવામાં કોઇને રસ નથી.

સત્કાર સમારંભમાં વર-કન્યા હંમેશાં મોડા આવે છે. તૈયાર થવામાં વાર લાગી હતી તે એક છાપેલો જવાબ હોય છે. સમય અનુસાર કંઇ જ થતું નથી. જ્યોતિષાચાર્યએ આપેલું મુહૂર્ત ચૂકી જવાની ઘટના સામાન્ય છે. ટ્રાફિક સહિતની બાબતો તેમાં અડચણરૂપ છે તે વાત સ્વીકારીએ તો પણ તેવું યોગ્ય નથી અને વડીલોનું કોઇ સાંભળતું નથી. ઘણા કહે છે કે શ્રીમંત વર્ગના લોકો ખર્ચ કરે છે તે બીજાની આવક છે. લગ્નમાં મંડપ સર્વિસ, ઈલેક્ટ્રિક ડેકોરેશન, બેન્ડવાજા, રસોઇ બનાવનારા તમામને કમાણી થાય છે. વાત સ્વીકારીએ તો પણ હદ બહારના ખર્ચની ટીકા છે. રસોઇ જ્યાં બને છે તે સ્થળ કોઇએ જોયું હોય છે..?? ત્યાંની સ્વચ્છતા, સાફ સફાઇ કેવી હોય છે..?? કેટરર્સને પૂછવા જેવું છે. દરેક સમાજમાં લગ્ન માટે થતાં ખર્ચા પર નિયંત્રણ આવે. લેતીદેતીના વ્યવહારોમાં સ્વૈચ્છિક શિસ્ત જરૂરી છે. આવી રીતે એક લગ્નમાં ઝવેરાત, દાગીના, કિંમતી કપડા, સત્કાર સમારંભ અને કુટુંબમાં ભેટ સોગાદનો ખર્ચ જો રૂપિયા ૨૫ લાખથી બેે ત્રણ કરોડ સુધીનો હોય તો કેટલા વર્ષની બચત થઇ..?? આવી થોડી રકમ કોઇ સારી રીતે વાપરી ન શકાય..??

પ્રણાલિકાગત લગ્ન પણ ત્રણથી ચાર કલાકના યોજી શકાય છે. તેમાં લગ્ન ગીતો ગવાતાં હોય, વેવાઇઓ એકબીજાની હળવી વાતો અરસપરસ કરતા હોય, વાતાવરણમાં આનંદ અને ઉમંગ હોય, વૈદિક મંત્રો સાથે ગોધૂલિક સમયે લગ્ન થાય તે જ શ્રેષ્ઠ છે. અલબત્ત મુંબઇ જેવા મહાનગરમાં સાયં ભોજન યોજવું પડે છે પરંતુ ઉપાય શોધવા રહ્યા. સમાજના વિવિધ વર્ગમાં વેવિશાળ, લગ્ન, લેતીદેતીના ખર્ચ અંગે સ્વૈચ્છિક સમજૂતિ થાય તે જરૂરી છે. દેખાદેખી યોગ્ય નથી. વેપાર ધંધામાં આવક ઘટી છે અને વેપારી ખર્ચા અનહદ વધ્યાં છે. વારંવાર મંદી આવે છે તેનું કારણ આવક એક વર્ગ પાસેથી એવા બીજા વર્ગ પાસે જાય છે કે જેઓ ખર્ચ કરતા નથી. આથી અર્થતંત્રમાં રોકડ તરલતા ઘટે છે અને મંદી આવે છે.. (સૌજન્ય : મુંબઈ સમાચાર)