ATUL N. CHOTAI

a writer – since 2014


ઋતુજન્ય રોગો સામે આયુર્વેદ ઉપચાર પધ્ધતિ રક્ષણ આપે છે..

ઋતુજન્ય રોગો સામે રક્ષણ મેળવવા તથા રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા આયુર્વેદ ઉપચાર પધ્ધતિ સર્વોત્તમ

હાલની સ્થિતિ મુજબ મિશ્ર વાતાવરણને કારણે આપણા શરીરનાં દોષોનો કોપ થવાથી આપણી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટે છે. ઋતુજન્ય રોગો સામે રક્ષણ મેળવવા તથા રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે આયુર્વેદ પધ્ધતિ સર્વોત્તમ છે તેમ જણાવીને ગુજરાત રાજ્યના આયુષ નિયામકશ્રીએ આયુર્વેદિક ઉપાયો સૂચવ્યા છે.

આયુષ નિયામકશ્રીના જણાવ્યા મુજબ ભારત વર્ષમાં છ ઋતુઓ વર્તમાન છે. આ દરેક ઋતુ એટલે ભારતીય કેલેન્ડરનો બે-બે માસનો સમયગાળો. આ દરેક ઋતુમાં આપણે આપણી આરોગ્યની જાળવણી માટે ખાન-પાન અને રહેણી – કહેણી પરિવર્તન કરવું જરૂરી છે. ઋતુ અનુસાર વાતાવરણમાં થતાં પરિવર્તનોને કારણે આપણા શરીરમાં પણ ફેરફારો થાય છે.  જયારે ઋતુ પૂર્ણ થવા જઈ રહી હોય તે સમયને બે ઋતુનો સંધિકાળ કહેવાય છે. ત્યારે થતા મિશ્ર વાતાવરણને કારણે આપણા શરીરનાં દોષો વિશેષ કરીને કફનો કોપ થવાથી આપણી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટે છે. જેના પરિણામે આપણે વારંવાર એલર્જી, એલર્જીક બ્રોન્કાઇટીસ, અસ્થમા, અને ચેપી રોગો જેવાં કે ફ્લૂ , સ્વાઈન ફ્લૂ સહિતના શ્વસન માર્ગના રોગો ઉપરાંત દાદર, ખરજવું, ઓરી, અછબડાં જેવાં ચામડીના વિવિધ ઇન્ફેક્શનનો ભોગ બનવું પડે છે.

રાજ્યના આયુષ નિયામકશ્રીએ સૂચવેલા આયુર્વેદિક ઉપાયો

તુલસીના બે ચમચી રસમાં બે મરીનો પાવડર નાખી સવાર સાંજ લેવું.
ઔષધસિધ્ધ જલ : બે ચમચી સૂંઠને ૧૦ ગ્લાસ પાણીમાં ધીમા તાપે ઉકાળી પ ગ્લાસ રહે ત્યારે ગાળવું. જરુરીયાત મુજબ નવસેકું પીવું.
ધુપન દ્રવ્ય : સલાઇ ગુગળ ૫૦ ગ્રામ, ઘોડાવજ ૧૦ ગ્રામ, સરસવ ૧૦ ગ્રામ, લીમડાના પાન ૧૦ ગ્રામ અને ગાયનું ધી ૨૦ ગ્રામ-મિશ્રણ બનાવી એક ચમચીનો ઇલેક્ટ્રીકલ ધૂપેલીયા અથવા ગાયના સૂકાયેલા છાણામાં સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે ધૂપ કરવો.
આપણા રસોડામાં રહેલી હળદર આશરે ૩ ગ્રામ ઘીમાં શેકીને મધ સાથે ચાટણ બનાવીને ઉપયોગ કરવો.
આ ઋતુમાં હરડે ચૂર્ણ-૨ ગ્રામ અને લીંડીપીપર ચૂર્ણ ૧ ગ્રામ મધ સાથે ચાટવાથી ઋતુજન્ય વિકારો સામે રક્ષણ મળે છે.
આ ઉપરાંત સરકારી આયુર્વેદ દવાખાના/હોસ્પિટલમાં મળતા વિવિધ અમૃતાપેય ઉકાળાઓનું સેવન કરવાથી પણ આ પ્રકારના ઋતુજન્ય વિકારોથી બચી શકાય છે.
તે જ રીતે આયુર્વેદમાં વર્ણિત શોધનકર્મ અને રસાયણ ચિકિત્સા દ્વારા પણ વિવિધ ઋતુજન્ય વિકારો સામે રક્ષણ મળે છે, ઋતુ અનુસાર આયુર્વેદનાં નિષ્ણાંત વૈદ્યની દેખરેખ હેઠળ શોધનકર્મ તરીકે વમન કરાવવાથી આ પ્રકારના રોગોથી બચી શકાય છે. તે જ રીતે રસાયણ ચિકિત્સાનો પ્રયોગ વૈદ્યની દેખરેખ હેઠળ કરી શકાય છે.
આ ઋતુમાં ન્હાવા ધોવા અને પીવા માટે હુંફાળા ગરમ પાણીનો જ ઉપયોગ કરવો ઠંડા પાણીનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ. આ ઋતુમાં ત્વચા શુષ્ક થવાથી ત્વચાના વિવિધ ઇફેકશન થઇ શકે છે. જે માટે લીમડાના પાન, ગરમાળાના પાન, કણજીના પાન, કેસૂડાનાં ફૂલ, વગેરેનો ન્હાવાના પાણી સાથે ઉપયોગ કરી શકાય છે.
આ ઉપરાંત આયુર્વેદના સદવૃત્ત મુજબ છીંક ખાતી વખતે , ઉધરસ ખાતી વખતે મોઢા આગળ હાથ કે રૂમાલ રાખવો જોઈએ.
સવાર-સાંજ હળદર મીઠાવાળા ગરમ પાણીથી કોગળા કરવા જોઈએ.
દહીં, છાસ, આઈસક્રીમ, શ્રીખંડ, બાસુદી જેવી ઠંડી, ગળપણ અને ચિકાશવાળી વસ્તુઓ ન ખાવી જોઈએ.
ખજૂર, ધાણી, મમરા શેકેલા ચણા જેવી હળવી વસ્તુઓ ખાવી.
સવાર સાંજ ગાયના ધી અથવા દિવેલના બે ટીંપા નાકમાં નાખવા.
હસ્તધૂનનના સ્થાને ભારતીય સંસ્કૃતિ મુજબ નમસ્કાર કરવા.
આપની નજીકનાં આયુર્વેદ દવાખાનાની મુલાકાત લઇ ઋતુચર્યા વિષે માહિતી મેળવી ઋતુજન્ય વિકારો સામે રક્ષણ તથા સારવાર મેળવવા જાહેર જનતાને અનુરોધ છે
  ઉકળતા પાણીમાં અજમો નાંખીને નાશ લેવો.
(માહિતી બ્યુરો – ગાંધીનગર)


સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છનાં ગંભીર રોગના દર્દીઓના ઇલાજ માટે રાજકોટ ખાતે કાર્યરત બનેલ સુપર સ્પેશ્યાલિટી હોસ્પિટલ..

civil hospital rajkot.

civil hospital rajkot.

આલેખન : રાધિકા વ્યાસ
(માહિતી બ્યુરો – રાજકોટ)

હેલ્થ ઇઝ વેલ્થ આ ઉક્તિ ખૂબ જ પ્રચલિત છે. આપણી પાસે બધું ભૌતિક સુખ હોય પણ તંદુરસ્તી ન હોય તો બધું જ નકામું છે. માણસ પ્રથમ સંપત્તિ માટે તંદુરસ્તીનો ભોગ આપે છે અને પછી સ્વાસ્થ્ય માટે સંપત્તિ ખર્ચે છે, પરંતુ જો તંદુરસ્તીની દરકાર પહેલેથી જ કરવામાં આવે તો બીમારીઓથી બચી શકાય છે. તેમ છતાં માણસ પર જ્યારે મહારોગ ત્રાટકે ત્યારે તે કોઈ અસરકારક સારવારની સાથે ખિસ્સાને પરવડે તેવી હોસ્પિટલની શોધમાં હોય છે. રાજકોટવાસીઓની આ શોધનો અંત આવે છે, સિવિલ હોસ્પિટલ એટલે પીડીયુ હોસ્પિટલે. કારણ કે, અહીં દર્દીઓના દર્દને મળે છે આધુનિક સુવિધાઓ સાથે શ્રેષ્ઠ સારવાર.

જન આરોગ્ય પ્રત્યે સતત જાગૃત અને સંવેદનશીલ સરકાર લોકોને કિફાયતી અને ઝડપી આરોગ્ય સુવિધા સુલભ થાય તે માટે વિવિધ યોજના હેઠળ રાજ્યના દરેક લોકોની તંદુરસ્તી જાળવવાના પ્રયાસો કરતી રહે છે. પ્રધાનમંત્રી સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા યોજનાના ભાગરૂપે રાજકોટ ખાતે રૂા. ૧૫૦ કરોડના ખર્ચે બનેલી સ્ટેટ ઓફ આર્ટ સુપર સ્પેશ્યાલિટી હોસ્પિટલ અદ્યતન સુવિધા સાથે લોકોના આરોગ્યની સુખાકારી જાળવવા નિર્માણ પામી છે. મુખ્યમંત્રીશ્રી વિજયભાઈ રૂપાણી, તેમજ કેન્દ્રના આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રીશ્રી ડૉ. હર્ષવર્ધન અને નાયબ મુખ્યમંત્રીશ્રી નીતિનભાઇ પટેલના વરદ હસ્તે આ હોસ્પિટલનું લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું છે. આ નવનિર્મિત હોસ્પિટલમાં એ,બી,સી,ડી મુજબ ચાર વિભાગો છે. જેમાં દરેક માળે ઓ.પી.ડી., મેડિકલ સ્ટુડન્ટ્સ માટે એજ્યુકેશન પર્પસ થી બનાવેલ ટ્યુટર વિભાગ તેમજ વોર્ડ સહિત આધુનિક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે.

અદ્યતન સુપર સ્પેશીયાલીટી હોસ્પીટલમાં ઉપલબ્ધ વિવિધ સુવિધાઓ :

કુલ ૧૫૦ કરોડના ખર્ચે પી.ડી.યુ. સિવિલ હોસ્પિટલના પ્રાંગણમાં જ નિર્માણ પામેલી અદ્યતન સુપર સ્પેશિયાલિસ્ટ હોસ્પિટલમાં કુલ આઠ જેટલા સુપર સ્પેશિયાલિસ્ટ વિભાગો છે, જેમાં પ્રથમ માળે નેફ્રોલોજી અને યુરોલોજી વિભાગ બીજા માળે કાર્ડિયોલોજી વિભાગ ત્રીજા માળે ન્યુરોલોજી વિભાગ ચોથા માળે બર્નસ અને પ્લાસ્ટિક સર્જરી તેમજ પીડિયાટ્રિશ્યન વિભાગ જયારે પાંચમા માળે ૪૨ જેટલા આઈ.સી.યુ., કેથલેબ તેમજ ઓપરેશન થિએટરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. સંપૂર્ણ હોસ્પિટલમાં સેન્ટ્રલી એ.સી તેમજ ફાયર સેફ્ટીના ઇક્વીપમેન્ટસ અને આર.ઓ. પ્લાન્ટની અદ્યતન સુવિધા પણ છે.

સૌરાષ્ટ્રની સરકારી હોસ્પિટલમાં સૌપ્રથમ આધુનિક કેથલેબની સુવિધા :

સૌરાષ્ટ્રની સરકારી હોસ્પિટલ ખાતે સૌપ્રથમ વખત આધુનિક કેથલેબ કાર્યરત થઇ છે. જેમાં હ્રદય રોગોની જટિલ સારવાર જેવી કે, એન્જિયોગ્રાફી તેમજ એન્જિયોપ્લાસ્ટીની સુવિધા રાજકોટવાસીઓને શહેરમાં જ ઉપલબ્ધ બની છે.

વર્લ્ડ ક્લાસ મોડ્યુલર ઓપરેશન થિયેટર :  પી.ડી.યુ. મેડિકલ કોલેજ અને હોસ્પિટલના પ્રાંગણમાં નવનિર્મિત સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલમાં આઠ વર્લ્ડ ક્લાસ મોડ્યુલર ઓપરેશન થિયેટર છે. જેમાં અત્યાધુનિક મશીનો દ્વારા જટિલ સારવાર ઉપલબ્ધ છે.

આધુનિક ડાયાલીસીસ સેન્ટર : કેન્દ્ર સરકાર તેમજ રાજ્ય સરકારના સંયુક્ત સહયોગથી નિર્માણ પામેલી આ સુપર સ્પેશીયાલીટી હોસ્પિટલમાં દર્દી માટે ૧૯ બેડનું અદ્યતન ડાયાલીસીસ સેન્ટર બનાવવામાં આવેલ છે. જેમાં દરરોજ ૩ શિફ્ટમાં આશરે ૫૦ થી વધુ દર્દીઓ સારવાર લઇ શકે છે.

અદ્યતન બર્નસ્ તેમજ પ્લાસ્ટીક સર્જરી વિભાગ : અંદાજે ૧૬૫૬૧ સ્ક્વેર મીટરની વિશાળ જગ્યામાં બનેલી સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલમાં આધુનિક રિસર્ચ લેબ છે. જેમાં સ્કીનના સેમ્પલ લેવાની અદ્યતન મશીનરી ઉપલબ્ધ છે. ઉપરાંત ગંભીર રીતે દાઝેલાની સારવાર અને જટિલ પ્લાસ્ટિક સર્જરીની સુવિધા રાજકોટવાસીઓને ઘર આંગણે જ ઉપલબ્ધ બની છે.

ઈકો ફ્રેન્ડલી બિલ્ડીંગ : પી.એમ.એસ.એસ.વાય. અંતર્ગત નવનિર્મિત સુપર સ્પેશિયાલીટી હોસ્પિટલનું બિલ્ડીંગ ઇકો ફ્રેન્ડલી છે. જેમાં સોલાર સિસ્ટમથી વીજળી ઉત્પન્ન થઈ દર્દીને ગરમ પાણી મળે છે. વરસાદી પાણી એકઠું કરવાની વ્યવસ્થા છે, તેમજ વોટર અને સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ છે, જેના લીધે ખરાબ પાણી પ્યુરીયાઇ થઇ અને ફ્લશિંગ તેમજ ગાર્ડનિંગમાં ફરીથી ઉપયોગમાં લઇ શકાશે. હોસ્પિટલના પ્રાંગણમાં ઓટોમેટીક સોલર સ્ટ્રીટ લાઈટ પણ છે. પ્રધાનમંત્રી આયુષ્યમાન યોજના માત્ર દેશની જ નહી વિશ્વની સૌથી મોટી યોજના છે, જેમાં ગરીબ પરિવારને વાર્ષિક રૂા.૫ લાખની સારવાર ખાનગી હોસ્પિટલમાં પ્રાપ્ત થાય છે. નાયબ મુખ્યમંત્રીશ્રી નીતિનભાઇ પટેલે જણાવ્યું હતું કે, ગુજરાતના ગતિશીલ અને મોભાના શહેર રાજકોટમાં કેન્દ્ર સરકારના સહયોગથી ૧૫૦ કરોડના ખર્ચે બનેલી સુપર સ્પેશ્યાલિટી હોસ્પિટલ તંદુરસ્ત અને સ્વસ્થ ગુજરાતનાં નિર્માણ માટે ખૂબ ઉપયોગી બની રહેશે.


ગુજરાતમાં સ્ટેમ્પ ડયુટીની ચૂકવણીની ડિજીટલ થઇ..

ગુજરાત રાજયમાં જાહેર જનતાને તેઓની સ્થાવર જંગમ મિલ્કતની તબદીલીના વ્યવહારો માટે નિયત કરેલા દરે સ્ટેમ્પ ડયુટી તથા નોંધણી ફી ભરપાઇ કરવાની રહે છે. હાલમાં સ્ટેમ્પ ડયુટીની ચૂકવણી નોન જયુડીશીયલ સ્ટેમ્પ પેપર, ફ્રેંકિગ મશીન તથા ઇ-સ્ટેમ્પીંગ દ્વારા કરવામં આવે છે. આ તમામ પધ્ધતિથી સ્ટેમ્પ ડયુટીની ચૂકવણી માટે લાયસન્સ ધરાવતી વ્યક્તિ પાસે નિયત સમયે નિયત સ્થળે રૂબરૂ જવું પડે છે. આ પ્રકિયાને વધુ સરળ બનાવવા માટે નોટીફિકેશ બહાર પાડી ઇ-પેમેન્ટની સુવિધા રાજય સરકાર દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવાઇ છે. જેમાં ગમે તે સમયે/સ્થળેથી ઓનલાઇન સ્ટેમ્પ ડયુટી ચૂકવી શકાશે. આ બાબતે વિભાગ દ્વારા તા. ૨૩/૦૧/૨૦૧૯ના રોજ પરીપત્ર વડે તમામ સબ રજીસ્ટ્રારોને નોંધણીપાત્ર દસ્તાવેજોનું ઇ-પેમેન્ટથી ચૂકવણી કરનાર પક્ષકાર દસ્તાવેજ નોંધણી સમયે ઇ-ચલન રજૂ કરે તો તે સ્વીકારવા તથા જરૂરી તમામ કાર્યવાહી કરવા જણાવાયું છે.

આ ઉપરાંત પરીપત્ર અનુસાર રાજયભરના તમામ કલેકટરશ્રીઓ, નોંધણી નિરીક્ષકશ્રીઓ તથા નાયબ કલેકટરશ્રીઓ સ્ટેમ્પ ડયુટી મૂલ્યાંકન તંત્રને સુચિત કરાયા છે. ઇ-પેમેન્ટથી સ્ટેમ્પ ડયુટીની ચુકવણી માટે પક્ષકારે garvi.gujarat.gov.in સાઇટ પર Public Data Entry લિંક પર જરૂરી વિગતો ભરીને પોતાનું લોગ-ઇન આઇ.ડી. બનાવવાનું રહેશે. ઉકત લોગ–ઇન આઇ.ડી.ની મદદથી પક્ષકારે વેંચાણ થનાર મિલ્કતની જરૂરી વિગતો ભર્યેથી ઓનલાઇ ઇ-પેમેન્ટની નવી સુવિધાથી સ્ટેમ્પ ડયુટી ઇન્ટરનેટ માધ્યમથી ઘેર બેઠા પોતાની જાતે પોતાના અનુકૂળ સમયે ચુકવી શકશે. ઇ-પેમેન્ટથી સ્ટેમ્પ ડયુટી ભર્યા અંગેના ઇ-ચલનની પ્રિન્ટ કાઢીને પક્ષકારે દસ્તાવેજ નોંધણી માટે સંબંધિત સબ-રજીસ્ટ્રારકચેરીમાં જઇને તે રજૂ કરવાનું રહેશે. આ ઇ-ચલનનું વેરીફિકેશન કરાયા બાદ તેને લોક કરવામાં આવશે. જેથી તેનો અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા દુરઉપયોગ ટાળી શકાય. સ્ટેમ્પ ડયુટીનીચૂકવણીની ઇ-પેમેન્ટ સુવિધાનો જાહેર જનતાને લાભ લેવા ગુજરાત સરકારશ્રીની યાદીમાં જણાવાયું છે. (માહિતી બ્યુરો -રાજકોટ )


પોલીસ વિભાગને લગતી ૧૬ જેટલી સેવાઓ સીટીઝન પોર્ટલ પર ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ બની

ગુજરાત સરકાર દ્વારા પોલીસ વિભાગની કાર્યદક્ષતા વધારવા માટેના પ્રયત્નોના ભાગ રૂપે સીટીઝન પોર્ટલ શરૂ કરવામાં આવેલું છે. જેમાં એક વાર રજીસ્ટ્રેશન કરાવ્યા બાદ ૧૬ જેટલી વિભાગને લગતી સેવાઓ ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ થઇ શકે છે. આ પોર્ટલ દ્વારા એફ.આઇ.આરની કોપી મેળવવી, ચોરાયેલ મિલ્કતની અરજી ગુમ થયેલ વ્યક્તિની અરજી, ઓનલાઇન આપી શકે છે. આ ઉપરાંત સીનીયર સીટીઝનની નોંધણી, ડ્રાઇવર કે ભાડુઆતની નોંધણી કરાવવી વગેરે જેવી કુલ મળીને ૧૬ જેટલી સેવાઓ ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ થશે. અરજી સબમીટ થયા બાદ મળેલા યુનીક નંબર વડે ફરીયાદને ટ્રેક પણ કરી શકાશે આથી વધુને વધુ લોકોને આ પોર્ટલ http://gujhome.gujarat.gov.in લાભ લેવા પોલીસ વિભાગ દ્વારા જણાવાયું છે. gujarat government police services for all people in onlie


ઈમરજન્સીમાં ડોકટરી મદદ મળે તે પહેલાં ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર નો રોલ અતિ મહત્વનો હોય છે..

first aid box

first aid box

:: સંકલન ::
રાજકુમાર સાપરા
પ્રાદેશીક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

કોઈ વ્યક્તિને અચાનક હદયરોગનો હુમલો આવે તો તમે શું કરો..?? દવા આપશો..?? ડોક્ટરને બોલાવશો કે એમ્બ્યુલન્સ બોલાવશો..?? અને ત્યાં સુધી આપણે માત્ર સાંત્વના કે પ્રાર્થના જ કરી શકીએ..?? અને શ્વાસોશ્વાસ બંધ થઈ જાય તો દર્દી મૃત્યુ પામેલ છે તેમ માની લેવું..?? નાં… દર્દીના ધબકારા બંધ થઈ જાય કે શ્વાસ લેતો બંધ થઈ જાય તો પણ તેને સજીવન કરી શકાય છે. આ માટે સૌ પ્રથમ ૧૦૮ એમ્બુલન્સને કોલ કરો અને દર્દી ને સી. પી. આર આપવાનું શરુ કરો. હવે સી. પી. આર એટલે કે કાર્ડિયો પરમનરી રીસસીટેશન એવી પ્રક્રિયા છે જેના થકી હદય પર સ્ટ્રોક મારવાથી હદયની સામાન્ય કામગીરી બ્લડ સર્ક્યુલેશન કૃત્રિમ રીતે કરી શકાય છે. હા.. તેના માટે વ્યવસ્થિત ટ્રેનીંગ લેવી જરૂરી છે તેમ રાજકોટ ખાતે ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર એટલે કે પ્રાથમિક મદદગારની ટ્રેનીગ આપવા માટે આવેલા ડો. જસવંત મકવાણા જણાવે છે.

ગુજરાત સરકાર તેમજ ૧૦૮ ઈમરજન્સી સર્વિસ સાથે ટાઈઅપ દ્વારા વિવિધ વિભાગના કર્મચારીઓને સોસિયલ રીસ્પ્નોન્સીબીલીટીના ભાગરૂપે કોર્પોરેટ તેમજ સરકારી વિભાગોમાં ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર અને સી.પી. આર. ની એક દિવસીય ટ્રેનીંગ આપવામાં આવી હતી. માત્ર સી. પી. આર જ નહી પરંતુ કોઈ અકસ્માત થાય ત્યારે પણ ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સ આવે તે પહેલા આપણે એવું તે શું કરી શકીએ કે વિકટીમને એટલેકે દર્દીને પ્રાથમિક સારવાર આપી શકીએ અથવા તેમની તકલીફમાં ઘટાડો કરી શકીએ..??  સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રથમ મદદગાર એટલે કે ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડરની ખાસ તાલીમ આપવામાં આવે છે જેના થકી અનેક લોકોને નવજીવન મળ્યું છે. પ્રાથમિક સારવાર આપવાની ચોક્કસ પદ્ધતિ હોય છે જો યોગ્ય રીતે ના આપવામાં આવે તો તેમની તકલીફ અથવા આજીવન નુકશાન રહી જાય છે તેમજ પ્રાથમિક સારવાર આપનારને પણ નુકશાન થવાની સંભાવના રહેતી હોવાનું ડો. મકવાણા જણાવે છે.

ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડરની ટ્રેનીગ આપતા સહાધ્યાયી ડો. ઈરફાન વોરા જણાવે છે કે વિદેશમાં પ્રથમ મદદગાર તરીકેની ટ્રેનીંગ કોમન છે. લોકોની જિંદગી મહામૂલી છે ત્યારે કોઈ પણ ઈમરજન્સીમાં યોગ્ય મદદ મળી રહે તે અતિ મહત્વનું છે તેમજ પ્રાથમિક સારવાર દરમ્યાન શું કરવા કરતા શું ના કરવું તે અતિ મહત્વનું હોય છે અને આપણા દેશમાં સાંભળેલ જ્ઞાનના આધારે પ્રાથમિક સારવાર આપવામાં આવે છે. જે ક્યારેક ગંભીર રૂપ ધારણ કરે છે. અકસ્માત અને એમ્બ્યુલન્સ આવે કે ડોક્ટરની મદદ મળે તે પહેલાનો ૧૦ મિનીટનો સમય અતિ મહત્વનો પ્લેટીનમ સમય હોય છે. જો આ સમય દરમ્યાન હતભાગીને સાચવી લેવામાં આવે તો તેમને જીવતદાન મળી શકે છે. માત્ર હાર્ટ એટેક જ નહિ પરંતુ, પેરાલીસીસનો હુમલો, ગંભીર રોડ અકસ્માત, દાઝી જવું, શ્વાસ ચડવો, ચક્કર આવવા, ગળામાં ખોરાક ફસાઈ જવો જેવી ઈમરજન્સીમાં તાલીમ મેળવેલ પ્રથમ મદદગાર આસાનીથી દર્દીને રાહત આપી શકે છે અને કેટલાક કિસ્સામાં મૃત્યુમાંથીપણ બચાવી શકાય છે.

પ્રાથમિક સારવાર આપતા પહેલા જરૂરી સજ્જતા…

ઇન્ફેકશન ના લાગે તે માટે હેન્ડ ગ્લોવ્ઝ, માસ્ક જરૂરી, જો ના હોય તો પ્લાસ્ટિકની બેગ અને રૂમાલ અથવા દુપટ્ટાનો છેડો જગ્યા સલામત છે કે નહી તે ચેક કરી લેવું સભાન છે કે મૂર્છિત અવસ્થામાં તે જાણવું મૂર્છિત અવસ્થામાં હોય તો શ્વાસ ચાલી રહ્યા છે કે નહી તે જોવું તેને શું તકલીફ થઈ રહી છે તે ખાસ જાણવું.

ઈમરજન્સીમાં શું પ્રાથમિક સારવાર આપી શકાય..??

મૂર્છિત અવસ્થામાં હોય તો માથું ઉપર તરફ તેમજ હડપચી ઉંચી કરી શ્વાસ લેવાનો રસ્તો (એર-વે) ખુલ્લો કરવો શ્વાસ ચડ્યો હોય ત્યારે પંપ આપવો તેમજ જૂની દવા આપવી, કપડા ઢીલા કરી નાખવા તેમજ બારી બારણાં ખોલી નાખવા ગળામાં કઈ ફસાઈ જાય ત્યારે પાછળથી પકડી પેટના ભાગે બંને હાથે આલિંગન કરી મુઠી દ્વારા ઉપરના ભાગે ધક્કો મારવો. નાના બાળકની પીઠ થપથપાવી નાકમાંથી લોહી નીકળે તો મોઢેથી શ્વાસ લેવડાવી નાક પર કપડું દબાવી દેવું મધમાખી કરડે ત્યારે ઇન્ફેકશન દેખાય તો તુરંત હોસ્પિટલ ખસેડવા   છાતીમાં દુ:ખાવો ઉપડે ત્યારે દર્દીને હલન ચલન કરવા ના દેવું તેમજ પેઈન કિલર કે ઈનો ના પાવુ પરંતુ તુરંત જ દવાખાને મોકલી આપવાં ♦  ખેચ કે વાય આવે ત્યારે આજુબાજુ ની વસ્તુ દુર કરી માથા નીચે ટેકો મુકવો, દર્દીને રોકવા કે દબાવવું નહી ઇજા થાય ત્યારે લોહી નીકળતા ભાગ પર સીધું દબાણ આપી લુગડું દબાવી દેવું એકબાજુ ખસેડતા સ્પાઈન કંટ્રોલમાં રહે તે રીતે માથું પકડી સપાટ વસ્તુ અથવા સ્ટ્રેચર લઈ ખસેડવા સ્ટેબિંગ થાય તે સંજોગોમાં શરીરનો કોઈ ભાગ બહાર આવી જાય તો તે ભાગને તેમજ રહેવા દઈ ભીના કપડાથી ઢાંકી દેવો કોઈ ધારદાર વસ્તુ શરીરમાં ફસાઈ જાય તો બહાર કાઢવી નહી પરંતુ તે તેજ સ્થિતિમાં રહે અને હલન ચલન નો થાય તેમ કપડાથી બાંધી દેવી અકસ્માતમાં શરીરનો કોઈ ભાગ છૂટો પડી જાય ત્યારે તે ભાગને કપડાથી ઢાંકી પ્લાસ્ટીકની બેગમાં મૂકી દેવો તેમજ તે બેગને અન્ય બેગમાં બરફ વચ્ચે રાખી દેવી બોન, જોઈન્ટ કે મસલ ઇન્જરીમાં ફ્રેકચર છે તેમ માની ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો ઇન્જરીમાં હાથ કે પગ નોર્મલ મૂવમેન્ટ નો કરી શકતો હોય ત્યારે જાડા પુંઠાથી બાંધી દેવો દાઝી ગયેલ વ્યક્તિને જે તે જગ્યા પર પાણી રેડવું, મલાઈ કે માખણ ના લગાડવું

કોઇપણ સંજોગોમાં આટલું ન કરવું જોઈએ…

બેભાન (મૂર્છિત) થયેલ વ્યક્તિને ક્યારેય મો ખોલી પાણી નો પીવડાવવું નાકમાં કોઈ વસ્તુ ફસાઈ જાય ત્યારે આંગળી કે ચીપિયાથી વસ્તુ બહાર કાઢવા પ્રયત્ન નો કરવો છાતીમાં દુ:ખાવો થાય ત્યારે પેઈન કિલર, સોડા કે ઈનો નો પીવડાવવો ખેચ કે વાય આવે ત્યારે ડુંગળી કે ચપ્પલ નો સુંઘાડવું ઘાયલ વ્યક્તિને હાથ પગ પકડી ટીંગાટોળી કરી ઉપાડવા નહી તીક્ષ્ણ વસ્તુ શરીરમાં ઘુસી જાય ત્યારે બહાર કાઢવી નહી દાઝી ગયેલ ભાગ પર ફોડલા થાય તેને જાતે ફોડવા નહી ♦  બળી ગયેલ ભાગ પર મલાઈ માખણ જેવા પદાર્થ નો લગાડવા સાપ કરડે ત્યારે તે ભાગમાં ચેકો મારવો નહી તેમજ ભીસીને બાંધી દેવો નહી મધમાખી કરડે ત્યારે સોય જેવો ભાગ જાતે કાઢવો નહી.

સી. પી. આર કેમ આપવું…??

હદય રોગનો હુમલો થાય તે સંજોગોમાં જો હદય બંધ પડી જાય તેમજ શ્વાસોશ્વાસ બંધ થઈ જાય તે સંજોગોમાં સી.પી.આર. દ્વારા કૃત્રિમ રીતે હદયને પુનઃ ધબકતું કરી શકાય છે. દર્દીને સપાટ જગ્યા પર સુવડાવી છાતી પર બે નીપલ વચ્ચેના ભાગ પર બંને હાથ અંકોડા ભેરવી હથેળી દબાવી સાયકલ મુજબ પ્રેસ કરવાનું. ૩૦-૩૦ ના સ્ટ્રોક પાંચ સાયકલમાં કરવા. પાંચ સાયકલના અંતે ગળા પાસે ધમની ચેક કરવી. જ્યાં સુધી ધબકાર શરુ નો થાય અને ફેફસા ધબકતા નો થાય ત્યાં સુધી આ પ્રક્રિયા ચાલુ રાખવી. જો આસપાસમાં એ.ડી.આર. મશીન હોય તો તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.

ગંભીર અકસ્માત સમયે કેટલીક તકેદારી રાખવામાં આવે તો દર્દીની સ્થિતિ ગંભીર થતી અટકાવી શકાય છે કે વ્યક્તિની જાન બચાવી શકાય છે. ગુજરાત સરકાર દ્વારા વધુને વધુ લોકો પ્રથમ મદદગારની ટ્રેનીગ લે તેવો અભિગમ ચલાવવામાં આવી રહ્યો છે ત્યારે ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડરની ટ્રેનીંગ દરેક પ્રબુદ્ધ નાગરિક લે અને સંકટ સમયે અન્યની જાન બચાવવા મદદ રૂપ બને તે જરૂરી છે. ઈમરજન્સી સર્વિસ આપતી ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સ દ્વારા દર્દીને સારવાર મળે તે પહેલા પ્રથમ મદદગારનો રોલ અતી મહત્વનો છે તેમ ટ્રેનીગ આપતા ડોક્ટર્સનું માનવું છે.


ગુજરાત શબ્દ મૂળ પ્રાકૃત શબ્દ ગુર્જરત્ર પરથી આવ્યો છે

Gujarat State

Gujarat State

– હિમાંશુ ઉપાધ્યાય,
સહાયક માહિતી નિયામક
સંયુક્ત માહિતી નિયામકશ્રી ની કચેરી, આંબાવાડી – અમદાવાદ

ભારતના નકશામાં ગુજરાતે ૧ લી મે, ૧૯૬૦ ના દિવસે અલગ રાજ્ય તરીકે સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું, પરંતુ આ ભૂમિને ગુજરાત નામ તો ૯૦૦ વર્ષ પહેલાં મળી ચૂકયું હતું. ગુજરાત શબ્દ સોલંકી રાજાઓના સમયથી એટલે કે દસમી સદીથી પ્રચલિત થયો હતો. ગુજરાત શબ્દ મૂળ પ્રાકૃત શબ્દ ગુર્જરત્ર પરથી આવ્યો છે. ગુજરાત એટલે ગુર્જર જાતિ. ભારતના ઉત્તર વિસ્તારમાંથી નીચે ઊતરી આવી પંજાબ, રાજસ્થાન થઈ પશ્ચિમ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં ઠરીઠામ થઈ. કાળક્રમે ગુર્જરો જ્યાં વસ્યા તે વિસ્તાર ગુજરાત તરીકે ઓળખાયો.

આ ગુર્જર ધરા ઘણી પ્રાચીન સંસ્કૃતિ ધરાવે છે. ગુજરાતમાંથી લોકજીવનના જે પ્રાચીન અવશેષો મળ્યા છે તે હડપ્પા અને મોંહેજો ડેરોની સંસ્કૃતિના સમકાલીન છે. આ અવશેષો ૪૫૦૦ વર્ષ પહેલાંના છે. આ ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો છેલ્લાં ૨ હજાર વર્ષના સમય દરમિયાન જુદા જુદા રાજ્યકર્તાઓએ શાસન કર્યું છે. સૌ પ્રથમ રાજપૂતો, મુસ્લિમો, જૈન રાજ્યકર્તાઓ, મરાઠા તથા છેલ્લે અંગ્રેજો આવ્યા. ગુજરાત રાજ્યની રચનાની પશ્ચાદ ભૂમિકા જોઈએ તો સ્વરાજ્યની સ્થાપના સાથે સૌ પ્રથમ ગુજરાતનાં રાજ્યો, ગુજરાતના પાંચ જિલ્લાઓ સાથે મુંબઈ રાજ્યમાં ભળ્યા હતા. પરિણામે સૌરાષ્ટ્રના વિસ્તારનો એક રાજકીય એકમ બન્યો અને કચ્છને કેન્દ્રના વહીવટ નીચે કમિશનરને હસ્તક મૂકવામાં આવ્યું. ૧૯૪૭માં સ્વરાજ્ય પ્રાપ્તિના પગલે ભાષાવાર પ્રાંત રચવાની માગણી પ્રબળ બની હતી. ત્યારબાદ ૧૯૫૩માં કેન્દ્ર સરકારે જસ્ટિસ ફઝલ અલીના અધ્યક્ષપદે રાજ્ય પુન:રચનાના અર્થે ફરી પંચ નીમ્યું હતું.

આ પંચની ભલામણોના આધારે નવેમ્બર-૧૯૫૬ માં મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતના ૪૩ જિલ્લાના બનેલા દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યની રચના થઈ પરંતુ ગુજરાતી ભાષા બોલનારી પ્રજાની બહુમતી ધરાવતા ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો ન મળતાં એક બાજુ અમદાવાદમાં ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિકની આગેવાની હેઠળ મહાગુજરાતની માગણી સાથે આંદોલનો શરૂ થયાં તો બીજી તરફ મહારાષ્ટ્રમાં પણ દ્વિભાષી રાજ્યમાંથી અલગ થવાની માગ ચાલુ જ હતી. અંતે તે વખતના દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યના મુખ્યપ્રધાન યશવંતરાવ ચવ્હાણના આગ્રહથી મુંબઈ રાજ્યનું  વિભાજન કરવાનો કેન્દ્ર  સરકારે  નિર્ણય  કર્યો અને  ૧ લી મે, ૧૯૬૦ ના રોજ ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર અલગ રાજયો બન્યાં. અલગ રાજ્ય બનતાં તે સમયે જિલ્લાઓની રચના, તેનું પુનર્ગઠન સતત ચાલતું આવ્યું. તે સમયે ૧૯ જિલ્લાઓમાં રાજ્ય વહેંચાયેલું હતું. પરંતુ દિન પ્રતિદિન વધતી જતી વસતિ અને લોકોની આકાંક્ષા અને અપેક્ષાઓને અનુરૂપ વહીવટમાં વધુ સરળતા લાવવા, વિકેન્દ્રીકરણની ક્રિયા વધુ વેગવાન બનાવવા ૧૯૯૭માં બીજી ઓકટોબરે જિલ્લાઓનું પુન:ગઠન થતાં બીજા નવા ૬ જિલ્લાઓની રચના થઈ અને ત્યારબાદ તેમાં વધારો થતો ગયો અને એમ હાલ ગુજરાતમાં ૩૩ જિલ્લાઓ અસ્તિત્વમાં છે.

૧,૯૬,૦૨૪ ચો.કિ.મી.નો ભૂમિ વિસ્તાર અને ૨૧,૬૬૫ ચો.કિ.મી.નો વન વિસ્તાર ધરાવતું ગુજરાત ૧૬૦૦ કિ.મી. જેટલો લાંબો દરિયાકાંઠો પણ ધરાવે છે. ૩૩ જિલ્લા, ૨૪૯ તાલુકાઓ, ૧૮૨૫૬ ગામોમાં પથરાયેલું ગુજરાત તેની આગવી વિકાસકૂચ સાથે આગળ વધી રહ્યું છે. છ કરોડથી વધુ વસતિ ધરાવતા ગુજરાતમાં ૮૭.૨૩ ટકા પુરુષ સાક્ષરતા અને ૭૦.૭૩ ટકા સ્ત્રી સાક્ષરતાનું પ્રમાણ એ રાજ્યમાં ઉઘડેલી શિક્ષણભૂખ અને તેના પગલે રાજ્ય દ્વારા તે દિશામાં લેવાતાં પગલાંની ગવાહી પૂરે છે. ભારત સરકારના આયોજન પંચ દ્વારા દસમી પંચ વર્ષીય યોજનામાં રાજ્ય માટે વિકાસ દર નકકી કરવામાં આવે છે. આ દર છેલ્લાં પાંચથી સાત વર્ષોમાં વિભન્ન રાજ્યોએ હાંસલ કરેલ વિકાસ દર અને પ્રગતિનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ અને સમીક્ષા કર્યા બાદ નિયત કરવામાં આવે છે. છેલ્લાં વર્ષોમાં ગુજરાતની આર્થિક પ્રગતિ ખૂબ જ ઝડપથી થઈ છે. આર્થિક નિષ્ણાતો દ્વારા નકકી કરાયેલ તમામ પાસાંઓમાં રાષ્ટ્રીય એવરેજ કરતાં ગુજરાત આગળ રહ્યું છે..


સમગ્ર વિશ્વમાં એકમાત્ર કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળતું વન્ય પ્રાણી એટલે ઘુડખર

ghudkhar animal

ghudkhar animal

 :: સંકલન :: 
જનક દેસાઇ
 માહીતી બ્યુરો – ગાંધીનગર

ગુજરાત વન્યપ્રાણીઓની વૈવિધ્યતામાં સમગ્ર વિશ્વમાં એક આગવું સ્થાન ધરાવે છે. વિશ્વમાં એકમાત્ર કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળતું દુર્લભ એવું વન્યપ્રાણી એટલે ઘુડખર. કચ્છના નાના રણ વિસ્તારમાં આવેલું ઘુડખર અભયારણ્ય વન્યપ્રાણી અને પક્ષીઓના રક્ષણ માટે વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. પ્રાણી પક્ષીઓના રક્ષણ માટે ગુજરાત વન્યપ્રાણી અને વન્યપક્ષી અધિનિયમ ૧૯૬૩ હેઠળ ૧૯૭૩માં અને વન્યપ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૭૨ હેઠળ ૧૯૭૮માં એમ કુલ ૪૯૫૩ ચો.કિ.મી. વિસ્તારમાં જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાતમાં વર્ષ ૧૯૬૨ માં ઘુડખરની સંખ્યા ૩૬૨ અને વર્ષ ૨૦૧૪ માં ૪૪૫૧ થી વધુ છે. જે જોતા તેની સંખ્યામાં ખુબ સારો વધારો જોવા મળ્યો છે. ઘુડખર અભયારણ્ય ગુજરાતના કચ્છ, મોરબી, સુરેન્દ્રનગર, પાટણ અને બનાસકાંઠા એમ ૫ જિલ્લાના વિસ્તારને સ્પર્શ છે.

ઘુડખર પોતાની અસાધારણ ગતિ અને જોમ માટે આ વેગવાન પ્રાણી કલાકના ૩૦ કિ.મી. કરતાં વધુ ઝડપથી સતત બે કલાક જેટલા લાંબા સમય સુધી દોડી શકે છે. એટલુ જ નહીં, રણ જેવી પ્રતિકુળ પરિસ્થિતિમાં પણ તે ટુંકા અંતર માટે ૭૦ કિ.મી. પ્રતિ કલાક્ની મહત્તમ ગતિથી દોડી શકે છે. ઉષ્ણતામાનમાં થતાં ડિગ્રી સેલ્સિયસથી માંડીને ૫૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલા ફેરફારો અને અત્યંત વિષમ વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ આ પ્રાણી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. સરેરાશ ૨૧૦ સેમી. જેટલી લંબાઇ અને ૧૨૦ સેમી. જેટલી ઉંચાઇ ધરાવતા જંગલી ઘુડખર પીળાશ પડતો માટીયાળો રંગ ધરાવે છે. તીવ્ર ધ્રાણેંન્દ્રિય ધરાવતાં ઘુડખર સમુહજીવન ગાળતાં જોવા મળે છે.

કચ્છનું નાનું રણ આખા વિશ્વમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની ભૌગોલિક સંરચના ધરાવે છે. રણ વિસ્તાર, બેટ (પથ્થરવાળો વિસ્તાર) અને જળપ્લાવિત વિસ્તારો જેવી વિવિધ પ્રકારની સંરચના નાના રણમાં જોવા મળે છે. આજ રીતે દરિયાનો ખાડી વિસ્તાર પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની જૈવિક વિવિધતા ધરાવે છે. કચ્છનાં નાના રણ વિસ્તારમાં વસતાં ઘુડખરની વિશિષ્ટ પ્રકારની પ્રજાતિ વિશ્વભરમાં ફક્ત આ વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે. આ વિસ્તારમાં ઝરખ, નાર, શિયાળ, રણલોકડી, ચિંકારા, નિલગાય વગેરે તેમજ ૨૦૦ થી વધુ પ્રકારના પક્ષીઓ, જુદી જુદી પ્રજાતિના ઝીંગા, ૧૫૭ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને ૨૨ પ્રકારની માછલીઓ વગેરે પણ વસવાટ કરે છે. કચ્છની ખાડી અને ચોમાસા દરમિયાનનો રણ વિસ્તાર માછલીઓ અને ઝીંગા માટેનો આદર્શ રહેઠાણ બની રહે છે. ચોમાસાથી શરૂ થઇને શિયાળા દરમિયાન રણમાં જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં ફ્લેમિંગો અને અન્ય યાયાવર વિદેશી પક્ષીઓ વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

કચ્છનું નાનું રણ અનેકવિધ વિવિધ પક્ષીઓની જાતિઓનું નિવાસસ્થાન છે. જેમાંથી મોટાભાગના પક્ષીઓ આખું વર્ષ જોવા મળે છે, જ્યારે યાયાવર પક્ષીઓ શિયાળાના સમયે દ્રષ્ટિગોચર થાય છે. કચ્છના નાના રણમાં તમામ પક્ષીઓને માટે વૈવિધ્યપૂર્ણ રહેઠાણ મળી રહે છે. જેમાં બેટ અને બેટના અંતરિયાળ વિસ્તારો, જળાશયોના કાંઠા જેવા સ્થાનો દરેક જાતિના પક્ષીઓ માટે અનોખા અને અનૂકુળ આશ્રય બની રહે છે. ઘુડખર માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું આ અભયારણ્ય અન્ય સસ્તન પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ સરીસૃપો, ઉભયજીવ, મત્સ્ય અને અપૃષ્ઠવંશી જીવોનું પણ નિવાસસ્થાન છે. અહીં વિશિષ્ટ વનસ્પતિઓ પણ મળી આવે છે. કચ્છના નાના રણની મુલાકાત સમયે તમને ઘુડખર ઉપરાંત ચિંકારા (ઇંડિયન ગેઝેલ), કાળીયાર (બ્લેક બક), નીલગાય (બ્લુ બુલ), જંગલી ડુક્કર, વરૂ, શિયાળ, જંગલી બિલાડી, ઝરખ, જબાદી બિલાડી, કિડીખાઉ (પેંગોલીન), કલગીવાળી શાહુડી, જર્બિલ જેવા અસંખ્ય પ્રાણીઓ તેમના પ્રાક્રૃતિક વાતાવરણમાં નિહાળવા મળે છે. કચ્છના નાના રણની વનસ્પતિ સૃષ્ટિએ અહીંની વિષમ આબોહવામાં પણ વિકસવાનું અનૂકુલન સાધી લીધું છે. અહીંના મોટાભાગના બેટ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં કાંટાળી વનસ્પતિ પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા, વિદેશી બાવળ, ગાંડો બાવળ મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આમ છતાં અહીં પ્રોસોપિસ સિનેરારિયા, સુમેરીના (ખીજડો) વૃક્ષો પણ અહીં જોવા મળે છે. અહીંની જમીન ક્ષારયુકત હોવાથી ખારાપાટમાં વિકસી શકતી વનસ્પતિઓ જેવી કે, સાલ્વાડોરા (પીલુ), મોરડ, ઊંટમોરડ, ડોલરી ઘાસ, થેક( સાયપ્રસ) વગેરે અહીં જોવા મળે છે. બાજ, પાટ્ટાઇ અને ટિલોર (ક્લેમિડોટિસ અંડ્યુલેટ) જેવાં અલભ્ય પક્ષીઓ પણ અહીં જોવા મળે છે. આ રણમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતાં જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં આવેલાં છે. જ્યાં મોટાહંજ (ફોએનિકોપ્ટેરસ રોઝિઅસ), નાનાહંજ (ફોએનિકોપ્ટેરસ માઇનોર), સફેદપેણ (પેલેકનસ ઓનોક્રોટાલસ), રૂપેરીપેણ (પેલેકનસ ક્રિસપ્સ), કુંજ(ગ્રુસગ્રુસ), મોટી ચોટીલી ડુબકી (પોડિસેપ્સ ક્રિસ્ટાટસ), મોટી વાબગલી (હાઇડ્રોપ્રોજ્ઞ કાસ્પિયા) જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.

એક સમયે ગુજરાત ઉપરાંત રાજ્સ્થાન, સિંધ, બલુચિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને દક્ષિણ પૂર્વ ઇરાન સુધી જોવા મળે મળતાં ઘુડખર અશ્વ પરિવાર (ઇક્વિડે)ના સભ્ય છે. ચોમાસા બાદ ઊગી નીકળતું ઘાસ અને બેટ તેમજ તેની આસપાસના વિસ્તારમાં ઉગતું મોરડ તરીકે જાણીતું ઘાસ (સ્યુએડા નુડીફ્લોરા) ઘુડખરનું મુખ્ય ભોજન બને છે. ઉનાળાના સમયગાળામાં ઘુડખર પાણી અને ઘાસચારાની શોધમાં એક બેટથી બીજા બેટ તરફ ભ્રમણ કરતાં રહે છે. બજાણા ગામથી કચ્છના નાના રણમાં સહેલાઇથી પહોંચી શકાય છે. આ ઉપરાંત દસાડા, જૈનાબાદ અને ધ્રાંગધ્રા થઇને પણ અહીં સુધી પહોંચી શકાય છે. બજાણાથી સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ અમદાવાદ(૧૩૦ કિ.મી.) જ્યારે રાજકોટ (૧૬૦ કિ.મી.) અને ભુજ (૨૪૫ કિ.મી.) ના અંતરે આવેલું છે. આ ઉપરાંત ધ્રાંગધ્રા (૨૨ કિ.મી.) તથા હળવદ અને બજાણા રેલવે સ્ટેશન નજીકના રેલવે સ્ટેશનો છે. કચ્છનું નાનું રણ પાકા માર્ગો અને હાઇવેથી સંકળાયેલુ છે. અહીં જમીન માર્ગે પહોંચવા માટે રાજ્ય પરિવહનની બસો, વિવિધ ખાનગી વાહનો દ્વારા પહોંચી શકાય છે. અમદાવાદથી વિરમગામ થઇને બજાણા કે ધ્રાંગધ્રા આવી શકાય છે. અભયારણ્યની મુલાકાતે આવતા પર્યટકોમાં ચોથા ભાગનાં પર્યટકો વિદેશી હોય છે. તેઓ રણમાં જીપ, સફારી, જળસૃષ્ટિ, પાણીના તલાવડા, અગરિયાની જીવનશૈલી, મુક્તપણે વિહરતી વન્ય જીવસૃષ્ટિ જેવા વિવિધ પ્રકારના અનુભવ લે છે. સાથે સાથે સુર્યોદય તેમજ સુર્યાસ્તનો આહલાદક અનુભવ તો ખરો જ આ જીવસૃષ્ટિ અને ઇકો સિસ્ટમ સતત સંઘર્ષ કરતી રહી છે. માણસની વિવિધ પ્રવૃતિ અને તેના દ્વારા ઉદભવતાં જોખમી પરિબળો ઇકો-સિસ્ટમને ગંભીર અસર કરે છે. લોકોના સહભાગી સહકારથી તથા પર્યાવરણ અને ઇકો સિસ્ટમના શિક્ષણ દ્વારા આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી સરળ રસ્તો કાઢવા ગુજરાત સરકાર સતત પ્રયત્નશીલ છે.


સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતની હરણફાળ

nivedita khandekar

nivedita khandekar

નિવેદિતા ખાંડેકર

સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતે ઘણી મોટી હોડ સ્વીકારી છે, જેનાથી તે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આબોહવા પરિવર્તનના એજન્ડા પ્રત્યેની જવાબદારીઓ નિભાવી શકાશે, એટલું જ નહીં, પરંતુ તે આ ક્ષેત્રમાં રોજગાર સર્જનની દિશામાં પણ યોગદાન આપશે.
ભારતની ઉત્તર પૂર્વે આવેલા હિમાલયાચ્છાદિત રાજ્ય અરુણાચલ પ્રદેશના તવાંગ જિલ્લાના અંતરિયાળ વિસ્તારમાં આવેલા થુમ્બ્રા ગામની રિનચિન શોતાન કોઈ સામાન્ય છોકરી નથી. તાજેતરમાં હું અરુણાચલ પ્રદેશના પ્રવાસે ગઈ હતી, ત્યારે હું તેને મળી હતી. આ રાજ્ય હંમેશા વીજળીના અભાવની સમસ્યાથી ઝૂઝતું આવ્યું છે. અધૂરેથી શાળામાંથી ઊઠી ગયેલી આ છોકરી પોતાનો મોબાઈલ ચાર્જ કરવા અને કટોકટીના સમયે બત્તી ચાલુ કરવા દરરોજ નાની પીવી પેનલ વાપરે છે. સુલભતા અને ઉપલબ્ધતાને મુકાબલે હજારો સમસ્યાઓ હોવા છતાં શોતાને ડહાપણભરી રીતે પોતાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો હતો. લગભગ 7000 ફૂટની ઊંચાઈએ આવેલા એ ઠંડા પ્રદેશમાં વરસાદ ઘણો ઓછો પડે છે અને વર્ષના મોટા ભાગના મહિનાઓમાં ભરપૂર તડકો રહે છે. દિલ્હીમાં પણ વર્ષમાં ચોમાસના ત્રણ મહિનાઓમાં કેટલાક દિવસોને બાદ કરતાં મોટા ભાગના મહિનાઓમાં ભારે તાપ રહે છે અને ખૂબ સૂર્યપ્રકાશ મળે છે. પરંતુ દિલ્હીના ટેમ્પલ રન્સ અને પોકેમોન ગો પાછળ ઘેલા બનેલા, શિક્ષિત, ઉચ્ચ શિક્ષિત એવા કેટલા જુવાનિયા છે, જેમણે પોતાના મોબાઈલ ફોનની બેટરી રિચાર્જ કરવા માટે સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કર્યો હોય..? કદાચ તમને જવાબની ખબર છે. એટલે જ હું શોતાનને અસાધારણ યુવતી કહું છું. સૂર્યપ્રકાશની ભરપૂર દેન ધરાવતા આપણા દેશમાં સૌર સ્ત્રોતોની મજબૂત સંભાવનાઓને સર કરવા માટેની ભારત સરકારની આશા માટે શોતાન આદર્શ નાગરિક તરીકેનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. ભારતમાં ઊર્જા ક્ષેત્રના પ્રવાહો બદલાયા છે. સૌર ઊર્જાના લક્ષ્યાંકો ઊંચા ગયા છે અને પ્રદૂષણ કરતી તેમજ પર્યાવરણને હાનિ પહોંચાડતી પરંપરાગત ઊર્જાનું મહત્ત્વ ઘટ્યું છે. ભારતે સૌર ઊર્જા અંગે મોટી હોડ સ્વીકારી છે, જેનાથી તે પ્રદૂષણ કરતા વાયુઓના ઉત્સર્જન ઘટાડીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આબોહવા પરિવર્તનના એજન્ડા માટેની પોતાની પર્યાવરણીય જવાબદારીઓ જ પૂરી કરી શકશે, એટલું જ નહીં, પરંતુ, આ ક્ષેત્રમાં રોજગારની ઉપલબ્ધિ વધારી શકશે અને દૂર-સુદૂર લદ્દાખ અથવા તો કચ્છના રણ જેવા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં વિકાસને વેગ આપી શકશે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રને સોંપેલા આબોહવા પરિવર્તન અંગેના પોતાના ઈન્ટેન્ડેડ નેશનલી ડિટરમાઈન્ડ કોન્ટ્રિબ્યુશન્સ (આઈએનડીસીઝ) એટલે કે રાષ્ટ્ર તરીકે પોતે કેટલું યોગદાન આપશે તે અંગેના એક્શન પ્લાનમાં ભારતે રીન્યુએબલ એનર્જી (નવિનીકરણીય ઊર્જા)નું લક્ષ્યાંક વધારીને 175 ગિગાવોટ જેટલું ઊંચું કરવાનું વચન આપ્યું છે, જેમાં સૌર ઊર્જાનું ઉત્પાદન વર્ષ 2022 સુધીમાં વધારીને 100 ગિગાવોટ કરવાનું અનુમાન છે. સૌર ઊર્જામાંથી 40 ગિગાવોટ ઊર્જાનું ઉત્પાદન છત પર સૌર પેનલો સ્થાપીને હાંસલ કરવાની ધારણા છે. સરકારી આંકડાઓ અનુસાર મે, 2016 સુધીમાં સૌર ઊર્જાની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા 7564 મેગાવોટ છે અને ચાલુ વર્ષે ગ્રિડ દ્વારા જોડાયેલી સૌર ઊર્જા માટે 10,500 મેગાવોટ ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક છે. બે વર્ષ અગાઉ ઊર્જા અંગેના અંદાજો મેળવ્યા બાદ સરકારે સોલર પાર્કસ સ્થાપવાની પણ જાહેરાત કરી હતી અને 21 રાજ્યોમાં 20,000 મેગાવોટની એકંદર ક્ષમતા ધરાવતા 34 સૌર પાર્કસને મંજૂરી આપી હતી. આ પાર્કસમાં આંધ્રપ્રદેશમાં સ્થપાયેલો 1500 મેગાવોટ ક્ષમતા ધરાવતો વિશ્વનો આ પ્રકારનો સૌથી મોટો પ્રોજેક્ટ સામેલ છે. સૌથી સારી બાબત એ છે કે સૌર ઊર્જાનું લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓ અને અધિકૃત એજન્સીઓ ઉપરાંત સરકારની અન્ય સંસ્થાઓ સૌર ઊર્જાના ઉત્પાદનો માટે મોટા પાયે ઝંપલાવી રહી છે. વર્ષ 2015માં સંપૂર્ણ પણ સૌર ઊર્જાથી સંચાલિત કોચી એરપોર્ટ આ પ્રકારનું પ્રથમ એરપોર્ટ બન્યું. અન્ય એરપોર્ટસ, દિલ્હી મેટ્રો, ભારતીય રેલવેઝ અને તમામ રાજ્ય સરકારના ભવનો તો નહીં પરંતુ કેન્દ્ર સરકારની સીપીડબલ્યુડીએ બાંધેલી તમામ ઈમારતો તેમજ સૌર ઊર્જા દ્વારા ચાલતા ટોલ પ્લાઝા – આ તમામ તેમજ હજુ ઘણા બધાં પ્રોજેક્ટો કાર્યરત થઈ ચૂક્યા છે અથવા તો કાર્યરત થવાની તૈયારીમાં છે.

સૌર ઊર્જા : સામાજિક પરિવર્તનની કાર્યવાહક

માત્ર ઊર્જા ક્ષેત્રની બાબત તરીકે આ વિકાસને ધ્યાન પર લેવાને બદલે દૂર દ્રષ્ટિએ નાંખીએ તો, ખાસ કરીને, જ્યારે સૌર ઊર્જા ગ્રિડ વિનાના સ્થળોએ – ગામડાઓમાં પહોંચી છે, ત્યારે સૌર ઊર્જાને સામાજિક પરિવર્તનની કાર્યવાહક તરીકે જોવાની જરૂર છે. નિશ્ચિત રીતે, સૌર ઊર્જાને પ્રાથમિકતાના પ્રાવધાન સાથે કેટલાક રાજ્યોએ પોતાની નીતિઓ ઘડી છે, છતાં, તેમણે આવી નીતિઓનું અસરકારક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં મહારાષ્ટ્ર સરકારે સોલર ઓફ ગ્રિડ પોલિસી (ગ્રિડ વિના સૌર ઊર્જા અંગેની નીતિ)ને મંજૂરી આપી, જેમાં આગામી પાંચ વર્ષોમાં ઓછામાં ઓછા 500 મેગાવોટ ઊર્જા બચાવવાનું લક્ષ્યાંક છે. આ નીતિના ભાગરૂપે સોલર વોટર હીટર પેનલો ધરાવતી હોય માત્ર તેવી જ ઈમારતોને બાંધકામ માટેની મંજૂરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે નગરપાલિકાઓ અને મ્યુનિસિપલ અધિકારીઓને ડેવલપમેન્ટ કન્ટ્રોલ (ડીસી) નિયમોમાં ફેરફાર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. સરકારી વસાહતો, આદિવાસી શાળાઓ અને નવી ખાનગી ઈમારતો સહિત તમામ ઈમારતોમાં આ નિર્દેશોનું અનુસરણ ફરજિયાત કરવું જોઈએ. પુષ્કળ રોકાણો સાથે સંખ્યાબંધ ખાનગી એકમો સૌર ઊર્જા વડે સંચાલિત બની ચૂક્યા છે. રાજ્યના પાટનગરથી દૂર-દૂરના વિસ્તારોમાં વીજળી ઉપલબ્ધ બનવાથી કેવા પ્રકારના પરિવર્તનો આવી શકે છે એ તમે કલ્પી શકો છો. પરંતુ જ્યારે ઓફ ગ્રિડ એટલે કે સ્થૂળ રીતે, વીજળીના તાર વિના વીજળી પહોંચાડવાની વાત આવે, ત્યારે મહારાષ્ટ્રની પૂર્વે આવેલા નાનકડા શહેરની સિરોન્ચાની વાત અરુણાચલ પ્રદેશની શોતોન કરતા જુદી નથી.

અરુણાચલ પ્રદેશ એનર્જી ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (એપીઈડીએ)એ 1058 જેટલા વીજળીના તાર વિનાના ઓફગ્રિડ ગામડાઓને વીજળી પહોંચાડવા ગ્રામીણ વિદ્યુતીકરણ માટેના 300 વોટ પીક સોલર પાવર પેક્સની પાંચ વર્ષની સર્વગ્રાહી વોરંટી અને જાળવણી સાથે તેની સ્થાપના અને તેને કાર્યરત બનાવવા અંગે ડિઝાઈન, સપ્લાય, ઈન્સ્ટોલેશન, ટેસ્ટિંગ અને કમિશનિંગ માટેની પ્રક્રિયા એપ્રિલ, 2016થી શરૂ કરી દીધી છે. અરુણાચલ પ્રદેશમાં અંતરિયાળ ટેકરીઓ પરના દૂર-સુદૂરના ગામડાઓમાં લોકોએ સોલર પીવી પેનલ્સ વાપરવાનું શરૂ કરી દીધું છે, તેમાં કેટલીક સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને નિવાસી શાળાઓ સામેલ છે, જે સોલર વોટર હીટર પેનલ્સ વાપરી રહી છે, જ્યારે સમગ્ર રાજ્યમાં સૌર ઊર્જા વડે ચાલતી શેરી-બત્તીઓ અત્યંત સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. આપણે બે રાજ્યોનાં ઉદાહરણો જોયા, જેમાં એક સમસ્યા બંનેમાં સમાન છે. ખાનગી સંસ્થાઓ અને સરકાર તરફથી કોઈ પણ રીતે સૌર ઊર્જાના પ્રવેશ અને – અથવા સ્થાપના માટે જ વધુ પ્રયત્નો થયેલા છે પરંતુ અંતરિયાળ સ્થળોએ વેચાણ પછીની સેવાઓ પર્યાપ્ત ન હોવાથી સૌર ઊર્જા શરૂ કરવા માટેનો શરૂઆતનો ઉત્સાહ લાંબા સમય સુધી ટકતો નથી. સંખ્યાબંધ શાળાઓ, જેમણે સોલર વોટર હીટર નંખાવ્યા છે, તેઓ સ્પેર પાર્ટસની અછત અને સાધનમાં કોઈ નુકસાન થયું તો તેની મરમ્મત કરનાર કારીગરની ગેરહાજરી જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહી છે. હકીકતમાં, આ બાબત સ્કિલ ઈન્ડિયા કાર્યક્રમ માટે તકમાં પરિવર્તિત કરી શકાય તેમ છે, જેમાં યુવાનોને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પણ સૌર ઊર્જાના સાધનો સ્થાપવાની તેમજ તે પછી તેની જાળવણી કરવાની તાલીમ આપી શકાય.

બીજી પણ એક વાત ધ્યાન પર લેવાની જરૂર છે, તે છે, સૂર્યમિત્ર એપનું યોગ્ય અમલીકરણ. આ એપ સૌર ઊર્જાના સાધનો માટે વપરાશકારને તેની સ્થાપના, સર્વિસ કે મરમ્મત માટે તાત્કાલિક ઉકેલની ખાતરી આપે છે. શહેરી કે અર્ધ-શહેરી વિસ્તારો માટે સ્માર્ટ ફોનના પ્રસારને કારણે આ ખરેખર ખૂબ હાથવગું સાધન છે, પરંતુ મોબાઈલના નબળા સિગ્નલ ધરાવતા અથવા તો બિલકુલ સિગ્નલ જ ન ધરાવતા હોય તેવા તેમજ જ્યાં એપ્સના સમજપૂર્વકના ઉપયોગની ક્ષમતાનો અભાવ હોય, તેવા અંતરિયાળ વિસ્તારો માટે આ વાત લાગુ પડતી નથી. જે સ્થૂળ રીતે ખરેખર ઓફ ગ્રિડ – કોઈ સ્થૂળ કે રૂપકાત્મક અર્થમાં – છે, તેમના માટે આ છેલ્લી ઘડીની સમસ્યાઓ હકીકતમાં સામાજિક પરિવર્તન માટેના સાધન તરીકે સૌર ઊર્જાની સફળતા સુનિશ્ચિત કરશે. (નિવેદિતા ખાંડેકર દિલ્હી-સ્થિત સ્વતંત્ર પત્રકાર છે. તેઓ પર્યાવરણીય, વિકાસલક્ષી તેમજ આબોહવા પરિવર્તનના મુદ્દાઓ વિશે લખે છે) (પ્રેસ ઈન્ફોર્મેશન બ્યૂરો – ભારત સરકાર – અમદાવાદ)


સૌરાષ્ટ્ર કચ્છની સમૃધ્ધ તથા વૈવિધ્ય સભર વન્ય પ્રાણી સૃષ્ટિ આપણા સહુની અમૂલ્ય ધરોહર છે

:: સંકલન ::
નિરાલા જોશી
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

 વેકેશનમાં ગુજરાત બહાર ફરવા જવાનો શોખ ગુજરાતીઓમાં બહુ જ પ્રચલિત થતો જાય છે. પૈસાદાર ગુજરાતીઓ તો વળી એક  ડગલું આગળ વધીને વિદેશ પ્રવાસ કરતા પણ થયા છે. દેશ અને દુનિયા જોવાનો તથા જાણવાનો આ શોખ ખૂબ જ પ્રશંસાપાત્ર છે. પરંતુ, જયાં સુધી આપણા વતનને આપણે પૂરે-પૂરૂં જોઇ ન લઇએ ત્યાં સુધી રાજય બહાર ફરવા જવાનો આ શોખ સમયની બરબાદીથી વધુ કૈં જ નથી. કુદરતપ્રેમી નાગરિકો રણથંભોર, જીમ કોર્બેટ, ભરતવન, કાન્હા પાર્ક, નંદન કાનન વગેરે જગ્યાઓએ જતા હોય છે, તેમને માટે ગુજરાતમાં પણ નેચર ડેસ્ટીનેશન્સ ઓછા નથી. રાજયના ૪ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને ૨૨ અભયારણ્યો પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે નવલું નજરાણું સમા છે. સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છનો પ્રદેશ વૈવિધ્ય સભર વન્ય પ્રાણી સૃષ્ટિથી ખુબ જ સમૃધ્ધ છે અને આ સંપદાના સંરક્ષણ માટે કેન્દ્ર અને રાજય સરકાર દ્વારા અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની રચના કરવામાં આવી છે. ગુજરાતમાં ચાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને ૨૨ (બાવીસ) અભયારણ્યો આવેલા છે, જે પૈકીના ત્રણ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને ૧૪ જેટલા અભયારણ્ય તો માત્ર સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં જ આવેલા છે. આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યની વન્ય સૃષ્ટિ સંબંધી જાણકારી અત્રે પ્રસ્તુત છે.

એશીયામાં સિંહોનું એક માત્ર રહેઠાણ ગીરનું જંગલ છે, જે સૌરાષ્ટ્રના જુનાગઢ જિલ્લામાં આવેલું છે. એવી જ રીતે કચ્છના નાના રણમાં જંગલી ગધેડા અને મોટા રણમાં સુરખાબ પક્ષીઓના નિવાસસ્થાનો છે. તદઉપરાંત, અતિ અલ્પ સંખ્યામાં અને ભાગ્યે જ જોવા મળતું ‘‘ઘોરાડ’’ (ગ્રેડ ઇન્ડીયન બસ્ટર્ડ) ગુજરાતના કચ્છમાં જોવા મળે છે. જયારે વન્ય પ્રાણી અને પક્ષીઓની જાળવણી તથા સંવર્ધન માટે રાજય સરકારે સૌરાષ્ટ્રમાં ત્રણ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો તથા ૧૪ (ચૌદ) અભયારણ્યો સ્થાપ્યા છે. સૌરાષ્ટ્રમાં ઘણાં પાંખા અને નાના વન વિસ્તારોમાં ૪૦ પ્રકારના પ્રાણીઓ અને અંદાજે ૪૨૫ પ્રકારના પક્ષીઓ મળી આવે છે. આમાં એશીયાઇ સિંહ અને જંગલી ગધેડા એટલે કે ઘુડખર વિશિષ્ટ છે, અને ભારતના અન્ય કોઇ સ્થળે તેની વસતી નથી. કચ્છના મોટા રણમાં સુરખાબ પક્ષીઓ હજારોની સંખ્યામાં માળા બાંધી બચ્ચાઓને ઉછેરે છે, તેવી જ રીતે પોરબંદરમાં પણ ફલેમીંગો મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યોના સંચાલન અને કાર્યપધ્ધતિમાં થોડો તફાવત છે. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોમાં કોઇપણ વ્યકિતને પરવાના સિવાય દાખલ થવાનો કે ઢોર ચરાવવાનો અધિકાર મળતો નથી. જયારે અભયારણ્યોમાં સ્થાનિક લોકોને આવવા જવાનો તથા પશુઓને ચારવાનો હક્ક અપાય છે, સૌરાષ્ટ્રના મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો નીચે મુજબ છે.

ગીર – રાષ્ટ્રીય ઉધાન અને અભયારણ્ય

એશીયાઇ પ્રકારના સિંહોનું એક માત્ર નિવાસ સ્થાન ગીરનું જંગલ સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલું છે. આ ભવ્ય, રૂઆબદાર અને અત્યંત ઉમદા પ્રાણી અહીં વસે છે. ૧૯મી સદી પહેલાના કાળમાં ભારતનાં ઘણાં ભાગોમાં એશીયાઇ સિંહોની વસતી હતી, પરંતુ આંધળા શિકાર શોખોને કારણે સિંહોની નિર્દય રીતે કતલ થતી રહી અને ધીરે ધીરે એ પ્રાણી માંડ અલ્પ સંખ્યામાં ગીરના જંગલમાં બચવા પામ્યા છે. એક જમાનો એવો હતો કે ગીર, બરડો અને આલેક અને ગીરનાર એ બધા પ્રદેશો ગીચ જંગલોથી છવાયેલા હતા, અને વનનો રાજા સિંહ સેંકડો ચોરસ માઇલના વિસ્તારમાં મોજથી ટહેલતો હતો. જુનાગઢના નવાબે એ વખતે આ પ્રાણીની રક્ષા માટે કાયદો ઘડયો હતો. વિશેષમાં, ગીરમાં વસતા માલધારીઓ શાકાહારી હોવાથી, તેઓ સિંહના ભોજન સમા પ્રાણીઓ જેવા કે સાબર, હરણ, નીલગાય વગેરેનો શિકાર કરતા નહી. એટલે સિંહની વસતી અહીં ટકી શકી. અહીંયા ર૬૦ ચોરસ કિ.મી.માં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને આશરે ૧૧૫૫ ચો.કિ.મી.માં અભયારણ્ય રચવામાં આવ્યું છે. ૧૯૭૪ની સાલમાં સિંહની વસતી ગણતરી થઇ, ત્યારે પ૩ નર, ૭૧ માદા અને પ૦ બચ્ચા નોંધાયા હતા. ૧૯૯૦ની વસતી ગણતરી વખતે આ સંખ્યા ૯૯ નર, ૧૨૨ માદા અને ૬૩ બચ્ચા જેટલે પહોંચી હતી. જયારે ર૦૧૦માં થયેલી વસતી ગણતરી મુજબ નર, માદા અને બચ્ચા મળી કુલ ૪૧૧ની સંખ્યા નોંધાઇ હતી, જે વધીને ગત વર્ષે ર૦૧૫માં થયેલી ગણતરી મુજબ પર૩ થવા પામી છે. ગીરના જંગલના પ્રવાસે આવતા પ્રવાસીઓ માટે સાસણમાં વન વિભાગ સંચાલિત રહેવા-જમવા માટેની વ્યવસ્થા છે. જેમાં અગાઉથી આરક્ષણ કરાવવું જરૂરી છે. સિંહ સદન (૦૨૮૭૭) ૨૮૫૫૪૦ – ૪૧ પર સંપર્ક કરવાની વધુ માહિતી મળી શકે છે. આ ઉપરાંત ખાનગી-હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટ આવેલા છે ચોમાસાની ઋતુના ચાર માસના સમયગાળામાં અભયારણ્ય અને ઉદ્યાન બંધ રહે છે. અહીં સિંહ ઉપરાંત, સાબર, નીલગાય, હરણ, કાળિયાર, દીપડો,ઝરખ, ચિત્તલ, ચૌસીંગા, ચિંકારા, જંગલી ભૂંડ, ઘોરખોદિયું, શાહુડી, વગેરે જેવા અલભ્ય પ્રજાતિના પ્રાણીઓ પણ જોવા મળે છે.

રાષ્ટ્રીય સમુદ્રિ ઉદ્યાન

જામનગર નજીક મરીન નેશનલ પાર્ક આવેલું છે, જેમાં પીરોટન ટાપુ, નરારા રીફ, પોશીત્રા વગેરે  ૧૬ર ચોરસ કીલોમીટર જેટલા વિસ્તારમાં રાષ્ટ્રીય સમુદ્રિ ઉદ્યાન અને ર૯પ ચો. કિ.મી. રાષ્ટ્રીય  સમુદ્રિ અભયારણ્ય આવેલા છે. નાના મોટા ૪૨ જેટલા ટાપુઓમાં પથરાયેલા આ જળચર સૃષ્ટિનાં સંગ્રહસ્થાનની મુલાકાત પણ રસપ્રદ બને છે. એક પ્રકારની જીવાત પોતાના શરીરની આસપાસ રક્ષણ માટે એક જાતનો પદાર્થ બહાર કાઢે છે. જે જામી જતાં પરવાળા બને છે. એવા ઘણાં પરવાળા ભેગા થઇને ટાપુના વિસ્તારને વધુ મોટા બનાવે છે. અહીંયા સાચા મોતી પણ પાકે છે. અને જુદી જુદી ઓકટોપસ, જેલી ફીશ, સ્ટાર ફીશ, ડુગોગ, ડોલ્ફીન જેવી ૧૫૦૦ જેટલી જાતો મળી આવે છે. આ ઉપરાંત, જાતજાતની વનસ્પતિ, લીલ, વાદળી (સ્પોન્જ) વગેરે પણ અહીં થાય છે. અહીંની અલભ્ય દરિયાઇ જીવસૃષ્ટિની મુલાકાત એક યાદગાર સંભારણું બની જાય છે. અહીંનો દરિયાકાંઠો પણ વનરાજીથી ઢંકાયેલો છે, અને દરિયાની અંદર ઉગતી ચેર નામની વનસ્પતિ અહીં મોટા પ્રમાણમાં મળી આવે છે. જે દરિયાકાંઠાની જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે. અને આ વિસ્તારમાં રહેતા લોકોને બળતણ, ઢોરને ખોરાક વગેરે પુરો પાડે છે. આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની નવેમ્બરથી જાન્યુઆરી સુધીમાં વન વિભાગની પૂર્વ મંજુરી મેળવીને મુલાકાત યોજી શકાય છે. વધુ વિગતો માટે વન વિભાગની કચેરીના ફોન નં (૦૨૮૮) ૨૬૭૯૩૫૭ પરથી મળી રહેશે.

કાળીયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન

ભાવનગર જિલ્લાના વેળાવદર પાસે આવેલ કાળીયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અંદાજે ૩૪ થી વધુ ચોરસ કીલોમીટર વિસ્તારમાં પથરાયેલું છે. હરણના કુળનું આ કાળીયાર તેના કાળા ભૂખરા અને સફેદ રંગના કારણે તરત ઓળખાઇ જાય છે. તે આશરે ૧ર૦ સે.મી.ની લંબાઇ અને ૮૦ સે.મી. જેટલી ઉંચાઇ ધરાવે છે. કાળીયાર નરને બે શીંગડા હોય છે, જયારે માદાને શિંગડા હોતા નથી. ઘાંસીયા વિસ્તાર, પડતર જમીનો અને ખેતરો તેમને વધારે અનુકુળ આવે છે. ર૦૧૫ના વર્ષમાં થયેલી વસતી ગણતરી અનુસાર અંદાજે પ૩૦૦ થી વધુ કાળીયારની સંખ્યા રાજયમાં નોંધાઇ છે. આ ઉદ્યાનની મુલાકાતે આવનાર પ્રવાસીઓ માટે વન વિભાગ દ્વારા આવાસની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવી છે. અગાઉથી આરક્ષણ માટે ભાવનગર ખાતેની કચેરીનો ફોન નંબર (૦૨૭૮) ૨૪૨૬૪૨૫ ઘુમાવવાથી વધુ વિગતો અને આરક્ષણ અંગની જાણકારી મળી રહેશે. આ તો થઇ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની વાતો… આ ઉપરાંત સૌરાષ્ટ્રમાં ૧૪ જેટલા અન્ય અભયારણ્યો પણ આવેલા છે.

ઘુડખર અભયારણ્ય

સૌરાષ્ટ્રના સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાની ઉત્તરે અને કચ્છના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા મોટા રણમાં મળી આવતું ઘુડખર પ્રાણી તેની તેજ ગતિ અને હિંસક સ્વભાવ માટે જાણીતું છે. જંગલી ગધેડા તરીકે આ પ્રાણીને જોવુ તે એક લ્હાવો છે. ઘોડા અને ગધેડા બન્નેને મળતું આવતું ભુખરા રંગનું આ જાનવર કલાકના ૬૦ કી.મી.થી વધુ ગતિએ દોડી શકે છે. તેમજ પ૦ ડીગ્રી જેવા ઉગ્ર તાપમાનમાં તે ઘાસની શોધમાં ભટકતું રહે છે. આ પ્રાણીની રક્ષા અને વંશવૃધ્ધિ માટે સરકારે રણ કાંઠાના આશરે પાંચ હજાર ચોરસ માઇલ વિસ્તારને અભયારણ્ય તરીકે જાહેર કર્યો છે. જેમાં સુરેન્દ્રનગર, કચ્છ, મહેસાણા, બનાસકાંઠા અને મોરબી જિલ્લાના કેટલાક પ્રદેશોનો સમાવેશ થાય છે. ગત વર્ષે  ર૦૧૫માં થયેલી વસતી ગણતરીમાં આશરે ૪૫૦૦ જેટલા ઘુડખર નોંધાયા છે. આ અભયારણ્યની મુલાકાતની મંજૂરી અને જાણકારી (૦૨૭૫૪) ૨૬૦૭૧૬ નંબર પર સંપર્ક કરીને મેળવી શકાય છે. આ સિવાય કચ્છમાં ઘોરાડ અભયારણ્ય, નારાયણ સરોવર ચિંકારા અભયારણ્ય, રણ અભયારણ્ય, જામનગર જિલ્લામાં ગાગા અભયારણ્ય, ખીજડીયા અભયારણ્ય, દરિયાઇ અભયારણ્ય, પોરબંદર જિલ્લામાં પોરબંદર અભયારણ્ય, બરડા અભયારણ્ય, રાજકોટ જિલ્લામાં હિંગોળગઢ અને રામપરા અભયારણ્ય, અમરેલી જિલ્લામાં ગીર અભયારણ્ય, પાણીયા અને મીતીયાળા અને સુરેન્દ્રનગરમાં નળસરોવર અભયારણ્યનો સમાવેશ થાય છે. નાના બાળકો તેમજ વિદ્યાર્થીઓ અને પર્યાવરણ વિશે રૂચિ દાખવનારાઓ આ બાબતોનો વિશેષ અભ્યાસ કરી શકે તે માટે પ્રાકૃતિક શિક્ષણ શિબિરનું પણ આયોજન કરવામાં આવે છે,  સબંધિત જિલ્લાના વનખાતાની કચેરીનો સંપર્ક કરવાથી આ અંગેની માહિતી અને માર્ગદર્શન મળી શકશે.


ગુજરાત રાજયની રાજકીય તવારીખ

આલેખન:-  ડી. પી. નાકરાણી (માહિતી બ્યુરો – રાજકોટ)

૧૯૬૦માં ગુજરાત રાજયની સ્થાપના થઇ ત્યારથી ગુજરાતની રાજકીય તવારીખ જોઇએ તો કુલ – ૨૪ રાજય પાલ, ૨૮ મુખ્યમંત્રીશ્રી તેમજ ૧૯ વિધાનસભાના અધ્યક્ષશ્રીઓ રહી ચુકયા છે.

રાજયપાલશ્રીઓ.

(૧) શ્રી મહેદી નવાઝ જંગ-૧-૫-૬૦ થી ૩૧-૭-૬૫ સુધી (૨) શ્રી નિત્યાનંદ કાંનૂનગો ૧-૮-૬૫ થી ૬-૧૨-૬૭ (૩) શ્રી પી. એન. ભગવતી ૭-૧૨-૬૭ થી ૨૫-૧૨-૬૭ (કાર્યકારી) (૪) શ્રી મન્નારાયણ ૨૬-૧૨-૬૭ થી ૧૬-૩-૭૩ (૫) શ્રીપી. એન. ભગવતી (કાર્યકારી) ૧૭-૩-૭૩ થી ૩-૪-૭૩ (૬) શ્રી કે. કે. વિશ્વનાથન ૪-૪-૭૩ થી ૧૩-૮-૭૮ (૭) શ્રીમતી શારદા મુખરજી ૧૪/૮/૭૮ થી ૫/૮/૮૩ (૮) પ્રો.કે. એમ. ચાંડી ૬/૮/૮૩ થી ૨૫/૪/૮૪ (૯) શ્રી બી. કે. નહેરૂ ૨૬/૪/૮૪ થી ૨૫/૨/૮૬ (૧૦) શ્રી આર. કે. ત્રિવેદી ૨૬/૨/૮૬ થી ૨/૫/૯૦ (૧૧) શ્રી મહિપાલસિંહ શાસ્ત્રી ૨/૫/૯૦ થી ૨૦/૧૨/૯૦ (૧૨) ર્ડો. સ્વરૂપસિંહ ૨૧/૧૨/૯૦ થી ૩૦/૬/૯૫ (૧૩) શ્રીનરેશચંદ્ર સક્સેના ૧/૭/૯૫ થી ૨૯/૨/૯૬ (૧૪) શ્રી કૃષ્ણપાલ સિંધ ૧/૩/૯૬ થી ૨૪/૪/૯૮ (૧૫) શ્રીઅંશુમાન સિંધ ૨૫/૪/૯૮ થી ૧૫/૧/૯૯(૧૬) શ્રી કે. જી. બાલકૃષ્ણન (કાર્યકારી) ૧૬/૧/૯૯ થી ૧૭/૩/૯૯ (૧૭) શ્રી સુંદરસિંહ ભંડારી ૧૮/૩/૯૯ થી ૬/૫/૨૦૦૩ (૧૮) શ્રી કૈલાસપતિ મિશ્રા ૭/૫/૦૩ થી ૨/૭/૨૦૦૪ (૧૯) શ્રી બલરામ જાખડ (કાર્યકારી) ૩/૭/૦૪ થી ૨૩/૭/૨૦૦૪ (૨૦) શ્રી નવલકિશોર શર્મા ૨૪/૭/૦૪ થી ૨૯/૭/૨૦૦૯ (૨૧) શ્રી એસ. સી. ઝમીર (કાર્યકારી) ૩૦/૭/૦૯ થી ૨૬/૧૧/૨૦૦૯ (૨૨) ર્ડો. શ્રીમતી કમલાજી ૨૭/૧૧/૦૯ થી ૭/૭/૨૦૧૪ (૨૩) શ્રીમતી માર્ગારેટ આલ્વા (કાર્યકારી) ૭/૭/૧૪ થી ૧૬/૭/૨૦૧૪ (૨૪) શ્રી ઓમપ્રકાશ કોહલીજી ૧૬/૭/૧૪ થી …

મુખ્યમંત્રીશ્રીઓ

(૧) ર્ડો. જીવરાજ મહેતા ૧/૫/૬૦ થી ૧૮/૯/૬૩ (૨) શ્રી બળવંતરાય મહેતા ૧૯/૯/૬૩ થી ૨૦/૯/૬૫ (૩) શ્રી હિતેન્દ્ર દેસાઇ ૨૦/૯/૬૫ થી ૧૨/૫/૭૧ રાષ્ટ્રપતિ શાસન ૧૨/૫/૭૧ થી ૧૭/૩/૭૨ (૫) શ્રી ઘનશ્યામ ઓઝા ૧૭/૩/૭૨ થી ૧૭/૭/૭૩ (૬) શ્રી ચીમનભાઇ પટેલ ૧૮/૭/૭૩ થી ૯/૨/૭૪ (૭) રાષ્ટ્રપતિ શાસન ૯/૨/૭૪ થી ૧૮/૬/૭૫ (૮) શ્રી બાબુભાઇ પટેલ ૧૮/૬/૭૫ થી ૧૨/૩/૭૬ (૯) રાષ્ટ્રપતિ શાસન ૧૨/૩/૭૬ થી ૨૪/૧૨/૭૬ (૧૦) શ્રી માધવસિંહ સોલંકી ૨૪/૧૨/૭૬ થી ૧૦/૪/૭૭ (૧૧) શ્રી બાબુભાઇ પટેલ ૧૧/૪/૭૭ થી ૧૭/૨/૮૦ (૧૨) રાષ્ટ્રપતિ શાસન ૧૭/૨/૮૦ થી ૬/૬/૮૦ (૧૩) શ્રી માધવસિંહ સોલંકી ૭/૬/૮૦ થી ૬/૭/૮૫ (૧૪) અમરસિંહ ચૌધરી ૬/૭/૮૫ થી ૯/૧૨/૮૯ (૧૫) શ્રી માધવસિંહ સોલંકી ૧૦/૧૨/૮૯ થી ૪/૩/૯૦ (૧૬) શ્રી ચીમનભાઇ પટેલ ૪/૩/૯૦ થી ૧૭/૨/૯૪ (૧૭) શ્રી છબીલદાસ મહેતા ૧૭/૨/૯૪ થી ૧૪/૩/૯૫ (૧૮) શ્રી કેશુભાઇ પટેલ ૧૪/૩/૯૫ થી ૨૧/૧૦/૯૫ (૧૯) શ્રી સુરેશચંદ્ર પટેલ ૨૧/૧૦/૯૫ થી ૧૯/૯/૯૬ (૨૦) રાષ્ટ્રપતિ શાસન ૧૯/૯/૯૬ થી ૨૩/૧૦/૯૬ (૨૧) શ્રી શંકરસિંહ વાધેલા ૨૩/૧૦/૯૬ થી ૨૭/૧૦/૯૭ (૨૨) શ્રી દિલીપભાઇ પરીખ ૨૮/૧૦/૯૭ થી ૪/૩/૯૮ (૨૩) શ્રી કેશુભાઇ પટેલ ૪/૩/૯૮ થી ૭/૧૦/૨૦૦૧ (૨૪) શ્રી નરેન્દ્રભાઇ મોદી ૭/૧૦/૦૧ થી ૨૧/૧૨/૨૦૦૨ (૨૫) શ્રી નરેન્દ્રભાઇ મોદી ૨૨/૧૨/૦૨ થી ૨૪/૧૨/૨૦૦૭ (૨૬) શ્રી નરેન્દ્રભાઇ મોદી ૨૫/૧૨/૦૭ થી ૨૬/૧૨/૨૦૧૨ (૨૭) શ્રી નરેન્દ્રભાઇ મોદી ૨૬/૧૨/૧૨ થી ૨૧/૫/૨૦૧૪ (૨૮) શ્રીમતી આનંદીબેન પટેલ ૨૨/૫/૧૪ થી…..

વિધાનસભાના અધ્યક્ષશ્રીઓ

(૧) શ્રી કલ્યાણજી મહેતા ૧/૫/૬૦ થી ૧૯/૮/૬૦ (૨) શ્રી માનસિંહ રાણા ૧૮/૮/૬૦ થી ૧૯/૩/૬૨ (૩) શ્રી ફતેહઅલી પાલેજવાળા ૧૯/૩/૬૨ થી ૧૭/૩/૬૭ (૪) રાધવજી લેઉઆ ૧૭/૩/૬૭ થી ૨૮/૬/૭૫ (૫) શ્રી કુંદનલાલ ધોળકીયા ૨૮/૬/૭૫ થી ૨૮/૩/૭૭ અને ૨૧/૪/૭૭ થી ૨૦/૬/૮૦ (૬) શ્રી નટવરલાલ શાહ ૨૦/૬/૮૦ થી ૮/૧/૯૦ (૭) શ્રી બરજોરજી પારડીવાલા ૧૯/૧/૯૦ થી ૧૬/૩/૯૦ (૮) શ્રી શશીકાંત લાખાણી ૧૬/૩/૯૦ થી ૧૨/૧૧/૯૦ (૯) શ્રી હિમતલાલ મુલાણી ૧૧/૨/૯૧ થી ૨૧/૩/૯૫  (૧૦) શ્રી હરિશચંદ્ર પટેલ ૨૧/૩/૯૫ થી ૧૬/૯/૯૬ (૧૧) શ્રી ગુમાનસિંહ વાધેલા ૨૯/૧૦/૯૬ થી ૧૯/૩/૯૮ (૧૨) શ્રી ધીરૂભાઇ શાહ ૧૯/૩/૯૮ થી ૨૭/૧૨/૨૦૦૨ (૧૩) પ્રો. મંગળભાઇ પટેલ ૨૭/૧૨/૨૦૦૨ થી ૧૭/૧/૨૦૦૮ (૧૪) શ્રી અશોકભાઇ ભટ્ટ ૧૮/૧/૨૦૦૮ થી ૨૯/૯/૨૦૧૦ (૧૫) પ્રો. મંગળભાઇ પટેલ (કાર્યકારી) ૩૦/૯/૨૦૧૦ થી ૨૪/૨/૨૦૧૧ (૧૬) શ્રી ગણપતસિંહ વસાવા ૨૪/૨/૨૦૧૧ થી ૨૬/૧૨/૨૦૧૨ (૧૭) શ્રી વજુભાઇ વાળા ૨૬/૧૨/૨૦૧૨ થી ૩૦/૮/૨૦૧૪ (૧૮) શ્રી મંગુભાઇ પટેલ (કાર્યકારી) ૩૦/૮/૨૦૧૪ થી ૧૦/૧૧/૨૦૧૪ (૧૯) શ્રી ગણપતસિંહ વસાવા ૧૦/૧૧/૨૦૧૪ થી …