ATUL N. CHOTAI

a Writer


ગુજરાત શબ્દ મૂળ પ્રાકૃત શબ્દ ગુર્જરત્ર પરથી આવ્યો છે

Gujarat State

Gujarat State

– હિમાંશુ ઉપાધ્યાય,
સહાયક માહિતી નિયામક
સંયુક્ત માહિતી નિયામકશ્રી ની કચેરી, આંબાવાડી – અમદાવાદ

ભારતના નકશામાં ગુજરાતે ૧ લી મે, ૧૯૬૦ ના દિવસે અલગ રાજ્ય તરીકે સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું, પરંતુ આ ભૂમિને ગુજરાત નામ તો ૯૦૦ વર્ષ પહેલાં મળી ચૂકયું હતું. ગુજરાત શબ્દ સોલંકી રાજાઓના સમયથી એટલે કે દસમી સદીથી પ્રચલિત થયો હતો. ગુજરાત શબ્દ મૂળ પ્રાકૃત શબ્દ ગુર્જરત્ર પરથી આવ્યો છે. ગુજરાત એટલે ગુર્જર જાતિ. ભારતના ઉત્તર વિસ્તારમાંથી નીચે ઊતરી આવી પંજાબ, રાજસ્થાન થઈ પશ્ચિમ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં ઠરીઠામ થઈ. કાળક્રમે ગુર્જરો જ્યાં વસ્યા તે વિસ્તાર ગુજરાત તરીકે ઓળખાયો.

આ ગુર્જર ધરા ઘણી પ્રાચીન સંસ્કૃતિ ધરાવે છે. ગુજરાતમાંથી લોકજીવનના જે પ્રાચીન અવશેષો મળ્યા છે તે હડપ્પા અને મોંહેજો ડેરોની સંસ્કૃતિના સમકાલીન છે. આ અવશેષો ૪૫૦૦ વર્ષ પહેલાંના છે. આ ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો છેલ્લાં ૨ હજાર વર્ષના સમય દરમિયાન જુદા જુદા રાજ્યકર્તાઓએ શાસન કર્યું છે. સૌ પ્રથમ રાજપૂતો, મુસ્લિમો, જૈન રાજ્યકર્તાઓ, મરાઠા તથા છેલ્લે અંગ્રેજો આવ્યા. ગુજરાત રાજ્યની રચનાની પશ્ચાદ ભૂમિકા જોઈએ તો સ્વરાજ્યની સ્થાપના સાથે સૌ પ્રથમ ગુજરાતનાં રાજ્યો, ગુજરાતના પાંચ જિલ્લાઓ સાથે મુંબઈ રાજ્યમાં ભળ્યા હતા. પરિણામે સૌરાષ્ટ્રના વિસ્તારનો એક રાજકીય એકમ બન્યો અને કચ્છને કેન્દ્રના વહીવટ નીચે કમિશનરને હસ્તક મૂકવામાં આવ્યું. ૧૯૪૭માં સ્વરાજ્ય પ્રાપ્તિના પગલે ભાષાવાર પ્રાંત રચવાની માગણી પ્રબળ બની હતી. ત્યારબાદ ૧૯૫૩માં કેન્દ્ર સરકારે જસ્ટિસ ફઝલ અલીના અધ્યક્ષપદે રાજ્ય પુન:રચનાના અર્થે ફરી પંચ નીમ્યું હતું.

આ પંચની ભલામણોના આધારે નવેમ્બર-૧૯૫૬ માં મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતના ૪૩ જિલ્લાના બનેલા દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યની રચના થઈ પરંતુ ગુજરાતી ભાષા બોલનારી પ્રજાની બહુમતી ધરાવતા ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો ન મળતાં એક બાજુ અમદાવાદમાં ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિકની આગેવાની હેઠળ મહાગુજરાતની માગણી સાથે આંદોલનો શરૂ થયાં તો બીજી તરફ મહારાષ્ટ્રમાં પણ દ્વિભાષી રાજ્યમાંથી અલગ થવાની માગ ચાલુ જ હતી. અંતે તે વખતના દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યના મુખ્યપ્રધાન યશવંતરાવ ચવ્હાણના આગ્રહથી મુંબઈ રાજ્યનું  વિભાજન કરવાનો કેન્દ્ર  સરકારે  નિર્ણય  કર્યો અને  ૧ લી મે, ૧૯૬૦ ના રોજ ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર અલગ રાજયો બન્યાં. અલગ રાજ્ય બનતાં તે સમયે જિલ્લાઓની રચના, તેનું પુનર્ગઠન સતત ચાલતું આવ્યું. તે સમયે ૧૯ જિલ્લાઓમાં રાજ્ય વહેંચાયેલું હતું. પરંતુ દિન પ્રતિદિન વધતી જતી વસતિ અને લોકોની આકાંક્ષા અને અપેક્ષાઓને અનુરૂપ વહીવટમાં વધુ સરળતા લાવવા, વિકેન્દ્રીકરણની ક્રિયા વધુ વેગવાન બનાવવા ૧૯૯૭માં બીજી ઓકટોબરે જિલ્લાઓનું પુન:ગઠન થતાં બીજા નવા ૬ જિલ્લાઓની રચના થઈ અને ત્યારબાદ તેમાં વધારો થતો ગયો અને એમ હાલ ગુજરાતમાં ૩૩ જિલ્લાઓ અસ્તિત્વમાં છે.

૧,૯૬,૦૨૪ ચો.કિ.મી.નો ભૂમિ વિસ્તાર અને ૨૧,૬૬૫ ચો.કિ.મી.નો વન વિસ્તાર ધરાવતું ગુજરાત ૧૬૦૦ કિ.મી. જેટલો લાંબો દરિયાકાંઠો પણ ધરાવે છે. ૩૩ જિલ્લા, ૨૪૯ તાલુકાઓ, ૧૮૨૫૬ ગામોમાં પથરાયેલું ગુજરાત તેની આગવી વિકાસકૂચ સાથે આગળ વધી રહ્યું છે. છ કરોડથી વધુ વસતિ ધરાવતા ગુજરાતમાં ૮૭.૨૩ ટકા પુરુષ સાક્ષરતા અને ૭૦.૭૩ ટકા સ્ત્રી સાક્ષરતાનું પ્રમાણ એ રાજ્યમાં ઉઘડેલી શિક્ષણભૂખ અને તેના પગલે રાજ્ય દ્વારા તે દિશામાં લેવાતાં પગલાંની ગવાહી પૂરે છે. ભારત સરકારના આયોજન પંચ દ્વારા દસમી પંચ વર્ષીય યોજનામાં રાજ્ય માટે વિકાસ દર નકકી કરવામાં આવે છે. આ દર છેલ્લાં પાંચથી સાત વર્ષોમાં વિભન્ન રાજ્યોએ હાંસલ કરેલ વિકાસ દર અને પ્રગતિનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ અને સમીક્ષા કર્યા બાદ નિયત કરવામાં આવે છે. છેલ્લાં વર્ષોમાં ગુજરાતની આર્થિક પ્રગતિ ખૂબ જ ઝડપથી થઈ છે. આર્થિક નિષ્ણાતો દ્વારા નકકી કરાયેલ તમામ પાસાંઓમાં રાષ્ટ્રીય એવરેજ કરતાં ગુજરાત આગળ રહ્યું છે..

Advertisements