ATUL N. CHOTAI

a writer – since 2014


પોરબંદરના પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષકનો અનોખો સેવાયજ્ઞ..

parag joshi

parag joshi

: : સંકલન : :
જગદીશ ડી. ત્રિવેદી
સહાયક માહિતી નિયામક

પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,

રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

કવિ મકરંદ દવેની એક મશહૂર પંકિત છે. ગમતું મળે તો અલ્યા ગુંજે ન ભરીયે, ગમતાંનો કરીએ ગુલાલ. અત્યારે લોકોમાં એવી માન્યતા છે માણસને ગમતું કામ મળી જાય કે ગમતી સરકારી નોકરી મળી જાય પછી લોકો પરિવાર સાથે એશ આરામની જીંદગીના સપના જોવા લાગે છે.  પરંતુ બધે જ એવું નથી બનતું.  કવિની કૃતિ મુજબ ગમતા કાર્યને સમાજમાં વહેંચીને મદદરૂપ થનારા પણ છે. કોઇને ગમતી નોકરી મળી જાય પછી વિશેષ સમાજ સેવા કરીને પ્રેરણાનું ઝરણું બનીને સેવાનો ભેખ ધરનારા પણ છે. નોકરીની સાથે ગમતું કામ શીખીને સમાજ સેવાની એક કેડી પોરબંદર જિલ્લાના પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષકે કંડારી છે. આ શિક્ષકનું નામ છે પરાગ જોશી. શ્રી પરાગભાઇએ એવું તો શું કર્યું  કે આજે પોરબંદર જિલ્લાના શિક્ષકો અને વિધાર્થીઓમાં તેમનું નામ ગુંજતું થયું છે..??

પોરબંદર જિલ્લામાં સામાન્ય પરિવારમાં ઉછરેલા પરાગ હરિલાલ જોશીએ સાયન્સમાં સ્નાતક કર્યા પછી નકકી કર્યું હતું કે તેમને જો ગણિત- વિજ્ઞાનના શિક્ષકની નોકરી મળી જાય તો નોકરીની સાથે વિશેષ કામ કરવું છે. આ ઇચ્છા દ્રઢ મનોબળ અને મહેનતના અંતે પૂર્ણ થઇ. શ્રી પરાગભાઇને પ્રાથમિક શાળામાં સાયન્સ શિક્ષક તરીકે ગમતી નોકરી મળી ગઇ. કહેવાય છે કે જેને કામ કરવું જ છે તેને કામ મળી જાય છે. પરાગભાઇએ વિશેષ કામગીરી કરવાની પસંદગી પણ પ્રાથમિક શાળાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરી. તેમને જાણવા મળ્યું કે શાળાઓમાં કોમ્પ્યુટર બંધ પડે તો રીપેર કરવાની મંજુરીથી માંડીને ગામડામાં ટેકનીશ્યનને લઇ આવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. એટલું જ નહિં  અંતરાય પડતા બાળકોની શીખવાની અને શિક્ષકોની શિખડવવાની કામગીરીમાં વિક્ષેપ પડે છે. બસ આ જ વાતે  પરાગભાઇને વિશેષ કામગીરી કરવાનો રસ્તો કાઢયો. બે મહિનામાં જ પરાગભાઇએ કોમ્યુટર રીપેર કરવાનું જ્ઞાન મેળવી લીધું. કોમ્પ્યુટર રીપેર કરવામાં જેવી ફાવટ આવી કે તુરંત તેમણે સરકારી શાળામાં સ્વખર્ચે  જઇ એક પણ પાઇ લીધા વગર વિધાર્થીઓ માટેના બંધ પડેલા કોમ્યુટર વિનામુલ્યે રીપેર કરી આપવાનો સેવાયજ્ઞ શરૂ કરી દીધો. એવો સેવાયજ્ઞ કે જે અવિરત ચાલતો  જ રહે. કર્મના નિજાનંદ વાળો સેવાયજ્ઞ.

પોરબંદર જિલ્લાના હાથિયાણી ગામે સુખપુર પ્રાથમિક શાળામાં ફરજ બજાવતા શ્રી પરાગભાઇની આ વિશેષ કામગીરીને આજે તો નવ વર્ષ થઇ ગયા છે. પરાગભાઇ તેમને મળેલી પ્રેરણા અંગે કહે છે કે મને ગામડાના વિધાર્થીઓને સાયન્સ અને મેથ્સ શીખવડાવવાની મજા આવે છે. આ ગમતા કાર્યની સાથે સાથે શાળાનો સમય પુરો કરીને હું જે શાળામાં કોમ્યુટર બંધ થયાનો કોલ આવ્યો હોય તે શાળામાં કોમ્યુટર રિપેર કરવા પહોંચી જાઉં છું. આજ દિન સુધીમાં જિલ્લાની ૧૦૦ પ્રાથમિક શાળાના ૧૦૦૦ થી પણ વધુ કોમ્યુટર રિપેર કર્યા છે.

પરાગભાઇ કહે છે સૌ પ્રથમ તેમણે ફેઇસ બુક પર એક પોસ્ટ શેર કરી તેમાં તેમણે એક ટેગ લાઇન લખી હતી નહિં ટીએડીએ ચાર્જ, નહિં સર્વિસ ચાર્જ, માત્ર અડધો કપ ચા સાથે પીને તમારૂ કોમ્યુટર થશે ફટાફટ રીપેર. આ સમાચાર જિલ્લામાં પ્રસરી જતા એકાંતરા અને કયારેક તો રોજ રોજ હું શાળાથી છૂટયા પછી કે પહેલા મારૂ બાઇક લઇને કોમ્યુટર રિપેર કરવા પહોંચી જાવ છું. પરાગભાઇ જે શાળાની મુલાકાત લે છે તે શાળાના શિક્ષકોને કોમ્યુટરર રિપેર કરવાની સામાન્ય સમજ પણ આપી દે છે. જેથી જે તે શાળા જાતે કોમ્પ્યુટર રીપેર કરતી થઇ જાય. સરકારશ્રી દ્વારા હવે શાળાઓમાં જ્ઞાનકુંજ ઇ- લર્નીગ પ્રોજેકટર પણ આવવા લાગ્યા છે. જેથી કોમ્યુટર વગર ચાલે તેમ નથી એટલે પરાગભાઇએ જિલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ ભવનમાં તેમનો આ પ્રોજેકટ પણ મુકયો છે. જેથી અન્ય શિક્ષકો પણ આ દિશામાં કામ કરી શકે.

બપોરની શાળા અને સવારે કે રજાના દિવસે કોમ્યુટર રીપેર કરવાની સર્વિસ તો પછી તમે પરિવારજનોને  કયારે સમય  આપો છો..?? એવું પુછતા પરાગભાઇએ હસીને કહયું કે મારા માતા અરૂણાબેન, પિતા હરિભાઇ અને પત્ની પૂજાબેનના સહકારથી જ હું આ વિશેષ સેવા કરી શકું છું. સવારથી જ ટાઇમ મેનેજમેન્ટ કરી લઇ છું પણ હું આ કામ કરૂ છું તેમાં મારા પરિવારજનો પણ ખુશ છું. સેવા કરવી હોય તો ઘણી બધી બાબતોનો ત્યાગ કરવો પડે અને હવે તો શાળા અને કોમ્પ્યુટરની સર્વિસ બન્ને કરૂ તો જ મજા આવે છે તેમ હર્ષ સાથે તેઓ જણાવે છે. ચુંટણી સબબ બી.એલ.ઓ તરીકે કે સાયન્સ શિક્ષક તરીકે જે ફરજ સોંપાઇ તે પણ પુર્ણ કરીને ઘણી વખત સાંજે પણ કામ કરીને બંધ કોમ્પ્યુટર રીપેર કરી નાંખું છું તેમ પણ જણાવ્યું હતુ.

પરાગભાઇના પત્ની પૂજાબેન કહે છે કે જયારે મારી સગાઇ થઇ ત્યારે જ મને કહેવામાં આવ્યું કે હું નોકરી પછી  સેવાનું આ એક બીજું કામ કરૂ છું. મારા જીવનમાં નવરાશની પળો ઓછી છે. આ વાતથી તો હું ખુશી થઇ. હું પણ એમના કામમાં મદદ કરૂ છું. પરાગભાઇના પિતા હરિભાઇ અને માતા અરૂણાબેન કહે છે કે અમારા ૧૫૦ વ્યકિતના કુંટુંબમાં કોઇને વ્યસન નથી. નવરૂ બેસવું નહીં અને ગમતું કામ કરવું અને તે કામ સૌને શીખડાવવું એવો અમારો સિંધ્ધાંત રહયો છે.  અનેક શાળાઓમાં કોમ્યુટર રીપેર થયા છે. એ એમાની એક શાળા આદિતપરા પ્રાથમીક શાળાના આચાર્ય શ્રી મનીષભાઇ બરેજાએ કહયું કે અમારી શાળાના કોમ્યુટર બંધ થયા ત્યારે તેઓએ રજાના દિવસે આવીને કામ કરી આપ્યું હતુ. આમ પોરબંદરના પરાગ જોશીની નોકરી સાથે તેમની આ વિશિષ્ટ સેવા તેમની ઓળખ બની છે. તેમની આ કામગીરીથી વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો પણ પ્રેરીત થયા છે. (માહિતી બ્યુરો – પોરબંદર) porbandar teacher parag joshi free computer repairing service for schools social activities story by jagdish trivedi information department porbandar
Advertisements


ભારતમાં ત્‍યાગ અને સેવાથી જ નવજીવન પ્રગટ થશે – સ્‍વામી વિવેકાનંદ

Swami Vivekananda

Swami Vivekananda

:: સંકલન ::

જે. ડી. ત્રિવેદી
સહાયક માહિતી નિયામક,
પ્રાદેશીક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,

રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

યુવાશકિત એ દેશની અમોધ સંપદા છે. નિરંતર શકિતનો સ્ત્રોત એટલે યુવાન. કોઇપણ સમયે પડકારોને ઝીલી લે એ જ સાચો યુવાન છે એટલે જ કહેવાયુ છે કે જો તુફાનો સે ટકરાતે હૈ ઉસે યુવાન કહતે હૈ. આ જ યુવાનમાં અદભુત ધૈર્ય શકિત અને સ્‍થિત પ્રજ્ઞતા હોવી જોઇએ. ખંત અને અદમ્‍ય ઉત્‍સાહનો સમન્‍વય એટલે યુવાન. આવા યુવાનો પાસે રાષ્‍ટ્ર ઘણી અપેક્ષાઓ રાખે છે. સ્‍વામિ વિવેકાનંદે કહયું હતું કે આજે જરૂર છે તાકાત અને આત્‍મ વિશ્વાસની… આપણામાં હોવી જોઇએ પોલાદની તાકાત અને મનોબળ એમની એ સિંહ ગર્જનાએ કાશ્‍મીરથી કન્‍યાકુમારી સુધીના યુવકોમાં નવો જોશ અને ઉત્‍સાહ ભરી દીધો હતો. યુગદૃષ્‍ટા સ્‍વામી વિવેકાનંદે આપણા રાષ્‍ટ્ર જીવનના પ્રત્‍યેક પાસાંઓનો સૂક્ષ્મ વિચાર કર્યો હતો. એ ઉમદા વિચારોને જીવનમાં ઉતારીને દરેક માનવ ભારતવાસી સ્‍વ કલ્‍યાણ, સમાજ કલ્‍યાણ, રાષ્‍ટ્ર કલ્‍યાણ અને વિશ્વ કલ્‍યાણ કરીને પોતાને અને દેશને ઉજ્જવળ કીર્તિ અપાવી શકે છે.

સ્‍વામી વિવેકાનંદનો જન્‍મ ઇ.સ. ૧૮૬૩ના જાન્‍યુઆરીની ૧૨મી તારીખે સંવત ૧૯૧૯માં પોષ મહિનાની સાતમને સોમવારે મકરસંક્રાંતિના શુભ દિવસે થયો હતો. મહાદેવની કૃપાથી પ્રાપ્ત થયેલાં પુત્રનું નામ માતાએ વીરેશ્વર રાખ્‍યું હતું. અને ત્‍યાર બાદ એનુ નામ નરેન્‍દ્રનાથ રાખવામાં આવ્‍યું હતું. તેમના પિતા વિશ્વનાથજી વકીલ હતા અને માતાનું નામ ભુવનેશ્વરી હતું. શ્રી નરેદ્રના દાદા પણ નાની વયે સંન્‍યાસી બન્‍યા હતા. નરેન્‍દ્રને સાધુ સંતો પ્રત્‍યે નાનપણથી જ ખૂબ આદરભાવ હતો. માતા એ ઉત્તમ શિક્ષિકા છે. નરેદ્રને બાળપણમાં માતા પાસેથી જીવનની ઉપયોગી તાલીમ મળી હતી. માતાના ખોળામાં બેસીને તેણે રામાયણ, મહાભારત અને બીજી અનેક પૌરાણિક કથાઓ સાંભળી હતી. એ રીતે પ્રથમ ધાર્મિક શિક્ષણના બીજ માતાએ જ રોપેલા. બંગાળના સુપ્રસિધ્‍ધ પંડિત ઇશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરની મેટ્રોપોલિટન ઇન્‍સ્‍ટીટયુશન નામની શાળામાં નરેન્‍દ્રએ શિક્ષણ લીધું હતું. અને ત્‍યારબાદ પ્રેસિડન્‍સી કોલેજમાં જોડાયા હતા. તેમની અસાધારણ બુધ્‍ધિ પ્રતિભાથી શિક્ષકો અને સહાધ્‍યાથીયો આકર્ષાયા હતા તેમજ તેમનું ભરાવદાર, સ્‍નાયુબધ્‍ધ સુડોળ શરીર પ્રભાવશાળી ચહેરો અને વિશાળ આંખો જોઇને સૌ કોઇ એમના ઉપર મુગ્‍ધ બનતા. નરેન્‍દ્ર દૃઢ પણે માનતા કે ચારિત્ર્ય એ જ માનવ જીવનનો પાયો છે. બ્રહ્મચર્ય વિના આધ્‍યાત્‍મિક અનુભવ અશક્‍ય છે તેમ તેમને લાગતું. થોડો સમય તેઓ બ્રહ્મોસમાજના વાતાવરણમાં રહ્યા હતા.

સને ૧૮૮૧ માં નરેન્‍દ્રનાથ શ્રી રામકૃષ્‍ણ પરમહંસને પ્રથમવાર તેમના પાડોશમાં સુરેન્‍દ્રનાથ મિત્રને ત્‍યા મળ્‍યા હતા અને દક્ષિણેશ્વર આવવા કહ્યું હતું. આ પ્રસંગ પછી તેમણે ઘરમાં લગ્ન કરવાની અસંમતિ દર્શાવી હતી. એક દિવસ તેઓ દક્ષિણેશ્વર ગયા અને ત્‍યાં તેમના ગાયેલા ભજનો શ્રી રામકૃષ્‍ણ એ પ્રશંસા કરી હતી. એક મહિના બાદ ફરી તેઓ રામકૃષ્‍ણને ત્‍યાં પહોંચી ગયા હતા ત્‍યારે રામકૃષ્‍ણ તેમને નજીકના મદુમલ્લિકના બાગમાં લઇ ગયા થોડું ફરી ઘરે આવ્‍યા અને નરેન્‍દ્રને ધ્‍યાનમાં બેસાડયાં. નરેન્‍દ્રને સારું ધ્‍યાન લાગી ગયું. આ પ્રસંગ પછી શ્રી રામકૃષ્‍ણ અને નરેન્‍દ્રનાથ વચ્‍ચે પ્રેમનું આકર્ષણ વધવા લાગ્‍યું. શ્રી રામકૃષ્‍ણના ત્‍યાગ, પવિત્રતા, સતત ઇશ્વર ભક્‍તિથી નરેન્‍દ્રનાથ એમના પ્રત્‍યે આકર્ષાયા હતા.જ્‍યારે શ્રી રામકૃષ્‍ણ નરેન્‍દ્રનાથના નિડરતા, સ્‍વાશ્રયવૃત્તિ, સત્‍યનિષ્‍ઠા વગેરે ગુણોથી આકર્ષાયા હતા. હવે બંને ગુરુ શિષ્‍ય બની ગયા હતા. શ્રી રામકૃષ્‍ણ સ્‍વધામ પધાર્યા પછી બધાં શિષ્‍યોમાં વિવેકથી જુદા પડી આવતા નરેન્‍દ્ર વિવેકાનંદજી કહેવાયા. ગુરુભાઇઓ સાથે સન્‍યાસનો સંકલ્‍પ લઇને વરાહનગરમાં મઠ સ્‍થાપ્‍યો. કેટલાંક ગુરુભાઇઓ પરિવ્રાજક બન્‍યા. વિવેકાનંદજીએ વિચાયું હવે હું સંસારમાં મહાન કાર્યો કરીશ ગુરુજીના વિચારો વિશ્વમાં ફેલાવીશ. સ્‍વામી વિવેકાનંદે ઉત્તર ભારત, રાજસ્‍થાન, ગુજરાત, મહારાષ્‍ટ્ર, કર્ણાટક, કન્‍યાકુમારી વગેરે સ્‍થળે પર્યટન કર્યું. ગુજરાતમાં તેઓ વડોદરા, ખેડા, અમદાવાદ, લીંબડી, ભાવનગર, શિહોર, જૂનાગઢ, સોમનાથ, દ્વારકા, ભૂજ, પાલીતાણા, પોરબંદર સહિતના સ્‍થળે ફર્યા હતા.

અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે સ્‍વામી વિવેકાનંદના તિર્થાટન દરમિયાન જૂનાગઢમાં દિવાનજી હરિદાસ વિહારીદાસે સ્‍વામીજીને પોતાના મહેમાન બનાવ્‍યા હતા. અહીં તેમણે ગિરનારની ગુફાઓ અને પવહારી બાબાએ જ્‍યાં તપશ્ચર્યાં કરી હતી તે સ્‍થાન જોયું હતું. સ્‍વામીજી પોરબંદરમાં સૌથી વધુ અગીયાર માસ રોકાયા હતા. અહીં તેમણે પતંજલીના યોગશાષાનો અભ્‍યાસ અને ફ્રેન્‍ચ ભાષા પણ શીખ્‍યા. સ્‍વામી વિવેકાનંદજીએ તિર્થાટન દરમિયાન રાષ્‍ટ્ર જીવનને નજીકથી નિહાળ્‍યું હતું. દેશમાં વ્‍યાપેલા અજ્ઞાન, ગરીબાઇ અને હૃદય દુર્બળતાને દૂર કરવા સ્‍વામીજીનો આત્‍મા પોકારતા હતા અને ઇલાજ શોધી કાઢયો હતો. ત્‍યાગ અને સેવાના આદર્શથી જ ભારતવર્ષ જગદગુરુ તરીકે વિરાજતો હતો. એ ત્‍યાગ અને સેવાથી જ ભારતમાં નવજીવન પ્રગટ થશે. દુઃખી દેશ બાંધવોના દુઃખ નિવારણ કાજે તેમણે દેશભક્‍તિમાં સંન્‍યાસ જોયો અને સન્‍યાસમાં દેશભક્‍તિનું દર્શન કર્યું.

તારીખ ૩૧ મે ૧૮૯૩ના રોજ મુંબઇ ખાતેથી અમેરીકાના શિકાગો શહેરમાં વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં ભારતના પ્રતિનિધિ તરીકે હાજરી આપવા સ્‍ટીમર માર્ગે સ્‍વામીજી ગયા હતા. ધર્મ પરિષદમાં સ્‍વામી વિવેકાનંદજીએ બહેનો અને ભાઇઓ એવું સંબોધન કરીને વ્‍યાખ્‍યાન આપ્‍યું. તેમનુ વ્‍યાખ્‍યાન સર્વોત્તમ હતું અને સર્વસ્‍પશી સચ્‍ચાઇ અને તૃષ્‍ટિબિંદુની વિશાળતા તરી આવી હતી. તેથી સભા મુગ્‍ધ થઇ ગઇ હતી. અમેરીકાના ઘણાં શહેરોમાં સ્‍વામીજીના અનેક વ્‍યાખ્‍યાનો ગોઠવાતા અને લોકો એમના અદ્‌ભૂત વાકછટા, તેજસ્‍વી વ્‍યક્‍તિત્ત્વ અને વિરલ જ્ઞાન વૈભવથી અંજાઇ જતા. સ્‍વામીજીએ શ્રીલંકા, ઇંગ્‍લેન્‍ડ અને યુરોપનો પણ પ્રવાસ કર્યો હતો. સને ૧૮૯૭ માં સ્‍વામી વિવેકાનંદજીએ તેમના શિષ્‍યો સાથે શ્રી રામકૃષ્‍ણ મિશનની સ્‍થાપના કોલકત્તામાં કરી ૧૮૯૮ ની તારીખ ૯ મી ડિસેમ્‍બરે શ્રી રામકૃષ્‍ણ મઠની અને ૧૮૯૯ બેલૂર મઠની સ્‍થાપના કરી. સને ૧૯૦૨ની તારીખ ૪ જુલાઇ એ સ્‍વામી વિવેકાનંદજીએ એક સાચા યોગીને શોભે એ રીતે તેમણે મહાપ્રયાણ કર્યું. તેઓશ્રીએ ૩૯ વર્ષ, પ માસ અને ૨૪ દિવસનું આયુષ્‍ય ભોગવ્‍યું હતું. શ્રી રામકૃષ્‍ણ પરમહંસ અને સ્‍વામી વિવેકાનંદે પ્રબોધેલ સત્‍યો અને આદર્શો મુજબ તેમની સ્‍થાપેલ સંસ્‍થાઓ ભારતના તેમજ સમગ્ર વિશ્વના કલ્‍યાણ માટે વિવિધ રીતે કાર્યો કરી રહી છે. વિવિધ કાર્યો માનવમાં રહેલા ઇશ્વરની પૂજા કરવાના ભાવથી કરે છે. માત્ર ૩૯ વર્ષની વયે દુનિયાને અલવિદા કહેનાર સ્વામી વિવેકાનંદ યુવાઓ માટે હંમેશા પ્રેરણા બની રહ્યા છે. તેમના માનમાં ૧૨ જાન્યુઆરીને રાષ્ટ્રીય યુવા દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. ચાલો આવા મહાપુરુષને આપણે શત શત વંદન કરીએ…

સ્‍વામી વિવેકાનંદના પ્રેરણાદાયી ઉદ્‌ગારો

જે મનુષ્‍યને પોતાની જાતમાં શ્રધ્‍ધા નથી તે નાસ્‍તિક છે.
ભારતમાં ત્‍યાગ અને સેવાથી જ નવજીવન પ્રગટ થશે.
ઉઠો.. જાગો અને ધ્‍યેય પ્રાપ્તી થાય ત્‍યાં સુધી કાર્યરત રહો.
નિઃસ્‍વાર્થતા વધુ લાભદાયક છે પરંતુ તેનું આચરણ કરવા જેટલું ધૈર્ય લોકોમાં હોતું નથી.
 જેઓ બીજા માટે જીવે છે તેઓ જ ખરેખર જીવે છે.
ઇશ્વરની શોધ બીજે ક્‍યાં કરવા જશો..?? શું બધાં દિન દુઃખી અને દુર્બળ લોકો ઇશ્વરરૂપ નથી..?? તો એમની પુજા પ્રથમ શા માટે ન કરવી..??


બાળક મુળશંકરમાં થી મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી બનાવનારી પવિત્ર તપોભૂમિ એટલે મોરબી જિલ્લાનું ટંકારા ગામ

: સંકલન : :
જગદીશ ડી. ત્રિવેદી- સહાયક માહિતી નિયામક
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી, જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

Dayanand Sarashvati House - Tanakara

Dayanand Sarashvati House – Tanakara

મુળશંકર નામના તેજસ્વી યુવાનને મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વૂતી બનાવનારી ટંકારાની પવિત્ર તપોભુમિ આજે સમગ્ર વિશ્વને વેદો અને આર્યધર્મનો સંદેશો આપી રહી છે. એક સમયે જે સ્થળે રાજા અને રાણીના આનંદ પ્રમોદના સ્થળો હતા ત્યાંઆ આજે વિદ્યાર્થીઓ વેદોનું ગાન કરે છે. જયાં રાજવીના મનોરંજન માટેના નૃત્યો  થતા ત્યાં આજે હવનની પવિત્ર જવાળાઓ વચ્ચે મંત્રોચ્ચારનો ધ્વની ગુંજે છે.  ટંકારા સ્થિત મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટ માત્ર સ્વાંમીજીના જન્મસ્થ્ળની સ્મૃતિઓ સાચવીને જ નથી બેઠું પણ મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીની વેદો તરફ પાછા વળવાના સંદેશ, અધ્યાત્મ અને સેવાની સુવાસને વિશ્વભરમાં પ્રસરાવી રહ્યું છે. વેદોની પરંપરાની જાળવણી આજે સેવાના સ્વરૂપે વિશ્વભરમાં આ સંસ્થાના માધ્યમથી વિસ્તરી રહી છે. મોરબીથી ૨૨ કિ.મી અને રાજકોટથી માત્ર ૪૫ કિ.મી દુર આવેલું આ પવિત્ર સ્થળ ડેમી નદીના તટે સાત એકર જેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે.

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૫૯માં થઇ હતી. પોરબંદરના સખાવતી શેઠ નાનજી કાલીદાસ મહેતાએ ૧.પ0 લાખ રૂપિયાનું દાન આપ્યું અને મોરબી સ્ટેટ પાસેથી રાજા – રાણીનો આવાસ અને અન્ય પરિસર ખરીદાયા અને મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટ બનાવ્યુ રાજાનું નિવાસસ્થાન આજે ડીસ્પેન્સરી અને ૧૦ હજારથી વધુ પુસ્તકો ધરાવતી વેદદર્શન, ઉપનિષદ, બ્રાહ્મણ ગ્રંથ, સ્મૃતિઓ, સંસ્કૃત સાહિત્ય , સંસ્કૃત વ્યાકરણના પુસ્તકોથી સમૃધ્ધ પુસ્તકાલયમાં તબદીલ થયું છે. અગાઉના રાણીવાસમાં હવે વિદ્યાર્થીઓનું છાત્રાલય છે જયારે નૃત્યશાળામાં યજ્ઞશાળા બનાવાઇ હતી જેના ચારે પ્રવેશદ્વારોને ચારે વેદોના નામો અપાયા છે.

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વરતી સ્માયક ટ્રસ્ટની મહાવિદ્યાલયમાં ધોરણ ૭ થી એમ.એ સુધીનો અભ્યાસક્રમ ચલાવાય છે. જે સંપૂર્ણપણે નિઃશુલ્ક છે. હાલમાં અહી ૧૫૦ થી વધારે વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. વેદ આધારિત શિક્ષણ અને ૧૬ સંસ્કા્રોનું જ્ઞાન વિદ્યાર્થીઓને અપાય છે. યજ્ઞવિધિ,મંત્રોનું જ્ઞાન એ વિદ્યાર્થી જીવનનું અહી અભિન્ન અંગ છે. અહીંથી શિક્ષણ લઇને બહાર પડતો વિદ્યાર્થી અનુસ્નાતક કક્ષાની આચાર્યની પદવી પ્રાપ્ત  કરે છે. આ માટેની પરીક્ષા મહર્ષિ દયાનંદ વિશ્વ વિદ્યાલય રોહતક (હરિયાણા) દ્વારા લેવાય છે.  આ વિદ્યાલયમાં ગુજરાત સહિતના આશરે ૧૩ રાજયો, નેપાળ તથા મોરેશ્યસના બાળકો વેદજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા આવે છે. ગત વર્ષે મોરેશ્યસના બે વિદ્યાર્થીઓએ અહી પદવી પ્રાપ્ત કરી હતી. અહી પી.એચ.ડી.ના વિદ્યાર્થીઓ માટે પણ સમૃધ્ધ પુસ્તકાલય હોવાથી વિદ્યાર્થીઓ આવે છે. આ વિદ્યાલયમાં ચોમાસા સિવાયના સમયમાં વિદ્યાર્થીઓ પ્રકૃતિના સાન્નિ યે વૃક્ષો નીચે બેસી ગુરૂકુળ પરંપરાથી વેદોનું જ્ઞાન મેળવે છે.

આ સંસ્થાનું ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર બનાવાયું છે. આ પરિસરમાં ૧૦૦ જેટલા યાત્રિકોને એક સાથે સમાવી શકે તેવું સુંદર અતિથિગૃહ વિવિધ દાતાઓના સહયોગથી બનાવાયું છે જેમાં કેટલાક ઓરડાઓમાં રસોડાની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે. વિશાળ ભોજનાલયમાં યાત્રિકો માટે ભોજન વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ થઇ શકે છે. ટ્રસ્ટના પરિસરથી નજીક આવેલું છે મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વાતીનું જન્માસ્થળ, મુળશંકરનો જન્મ થયો તે ઘર હવે ટ્રસ્ટના હસ્તક છે. જેને આધુનિક બનાવી ત્યાં મહર્ષિના જન્મ સ્થાન પર યજ્ઞવેદી અને વાસણોને સ્મૃરતિરૂપ રાખવામાં આવ્યા છે. આ ઘરમાં હાલ ટ્રસ્ટ  દ્વારા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીના ટંકારામા જન્મ થી માંડીને તેમની સમગ્ર જીવનયાત્રા અને મહાનિર્વાણ સુધીના સમયગાળાને સુંદર ચિત્રો દ્વારા પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. અહી સ્વામીજી દ્વારા આર્ય ધર્મ અને વેદોના પ્રચાર અર્થે સમગ્ર આર્યવર્તમાં કરાયેલી યાત્રાનો સુંદર નકશો પ્રદર્શિત કરાયો છે. જબલપુરમાં ૧૮૭૪ ના વર્ષમાં આસી. કમિશ્નરશ્રી કૃષ્ણકુમારના ઘરે લેવાયેલી મહર્ષિની મૂળ તસવીર જેવી અલભ્ય તસવીર સહિતની સાત તસવીરો પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. આ પ્રદર્શન ખંડમાં ચારે વેદોનો એક જ ગ્રંથમાં સમાવેશ થયો હોય તેવું પુસ્તક તથા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વ્તીના હસ્તલિખિત પત્રોની પ્રતિકૃતિઓ પણ પ્રદર્શિત કરાયા છે.

મુળશંકરને જે શિવાલયમાં શિવલીંગ પર ઉંદરડા ફરતા જોઇ બોધ થયો હતો તે બોધશિવરાત્રી શિવમંદિર આજે પણ દર્શનાર્થે ખુલ્લુ઼ છે. આ મંદિર તેમના પિતાશ્રી કરસનભાઇએ બનાવ્યું  હતું. શ્રી કુબેરનાથ મહાદેવના આ મંદિરમાં નિયમીત પુજા અર્ચન થાય છે અને આ પવિત્ર સ્થળ બોધ શિવરાત્રી શિવમંદિર પરિસર તરીકે સુખ્યાત છે. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટ દ્વારા ટંકારામાં બોધમંદિર નજીક ગૌશાળા પણ ચલાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે વિદ્યાલય પણ ચલાવાઇ રહ્યું છે. અહીં દર વર્ષે મહાશિવરાત્રી સમયે ઋષિ બોધોત્સવ ઉજવાય છે. અત્રે એ ઉલ્લેખનીય છે કે ટંકારાને સમગ્ર વિશ્વમાં આર્યધર્મ અને વેદોનો પ્રચાર પ્રસાર કરી પવિત્ર તિર્થધામ બનાવનારા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી, પૂર્વાશ્રમના મુળશંકર (મુળજી) નો જન્મ શ્રી કરસનભાઇ ત્રિવેદીના ઘરે માતા અમૃતબાઇની કુખે તા. ૨૪ – ૦૨- ૧૮૨૪ના રોજ થયો હતો. બાળપણથી જ આધ્યાત્મિિક સંસ્કારો ધરાવતા મૂળશંકરે ૨૧ વર્ષની વયે ટંકારા છોડયા બાદ સમગ્ર ભારતમાં પ્રવાસ કર્યો અને વેદોનું જ્ઞાન મેળવી સત્યાર્થપ્રકાશ મહાગ્રંથની રચના કરી અને વિશ્વને વેદો તરફ વળવાનો સંદેશો આપ્યોે. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીનું તા.૩૦ – ૧૦ – ૧૮૮૩ ના રોજ દિવાળીના સમયે દેહાવસાન થયું હતું


સૌરાષ્ટ્રનો મોરબી જિલ્લો ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક સ્થળોનો સાંસ્કૃતિક ધરોહર સમાન ગૌરવવંતો વારસો ધરાવે છે

:: સંકલન : :
જગદીશ ડી. ત્રિવેદી- સહાયક માહિતી નિયામક
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી, જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

Morbi City

Morbi City

સૌરાષ્ટ્રનો નવરચિત મોરબી જિલ્લો તા ૧૫/૦૮/૨૦૧૩ નાં રોજ રાજકોટ જિલ્લામાંથી અલગ થઇને અસ્તિત્વમાં આવેલ છે. મોરબી, માળીયા, ટંકારા, વાંકાનેર અને હળવદ સહિત પાંચ તાલુકા ધરાવે છે. મોરબી જિલ્લો સમગ્ર વિશ્વમાં તેમનાં સીરામીક ટાઇલ્સ, મીઠા અને કવાર્ટઝ ઘડીયાળનાં ઉધોગ માટે પ્રખ્યાત છે તેવી જ રીતે જિલ્લામાં આવેલ સાંસ્કૃતિક ધરોહર સમાન ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક સ્થળો તેમના ગૌરવવંતા વારસા સમાન છે જે સ્થળોને લોકો શ્રધ્ધા અને ભાવના સાથે આવે છે આવો આપણે જિલ્લાનાં ધરોહર સમાન સ્થળો તરફ એક દ્રષ્ટિપાત કરીએ તો…

જિલ્લાનું મુખ્ય મથક મોરબી છે આ શહેરનો ઇતિહાસ જેટલો ગૌરવવંતો છે તેટલો જ આ શહેરનો વર્તમાનકાળ પ્રગતિની સાક્ષી પુરે છે આશરે ત્રણસો વર્ષ પહેલા સ્થપાયેલ આ શહેરની કલાત્મક કોતરણી સભર ઇમારતો તથા ઔધોગિક ક્રાંતિને પગલે રેલ્વે અને માર્ગ વ્યવહારો માટે સ્થપાયેલા પુલો આ શહેરનાં તત્કાલીન પ્રજાવસ્તલ રાજવીનીદીર્ધદ્રષ્ટિ છતીકરે છે મોરબી શહેર અને જિલ્લો વારંવાર કુદરતનો ભોગ પણ બનતું આવ્યુ છે જેમ કે, વાવાઝોડુ, દુષ્કાળ, મચ્છુ-૨ જળ હોનારત હોય કે ૨૦૦૧ નો ભુકંપ હોય પરંતુ આ જિલ્લાએ આફતને પણ અવસરમાંપલટાવી નાંખીને વિકાસ તરફ નિરંતરઆગળ ધપવાની પ્રવૃતિથી ધમધમે છે.

મોરબી શહેરને તેમનાં રાજવીઓ એ આપેલ ઐતિહાસિક ઇમારતો જોવો એક લહાવો સમાનછે. જેમાં દરબારગઢ, મણીમંદીર, ઝુલતો પુલ, ગ્રીન ચોક, નહેરૂ ગેઇટ, ન્યુ પેલેસ ખરેખર જોવાલાયક છે. મોરબીનો ઝૂલતો પુલ એક નજરાણું છે. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન લાકડા અને વાયર ધ્વારા આ પુલ બનાવાયો હતો આ પુલ ૧૬૫ ફૂટ લાંબો અને ૪.૫ ફુટ પહોળો છે તે મચ્છુ નદી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ઝૂલતા પુલ પરથી પસાર થવું એ મુલાકાતીઓ માટે એક આશ્ચુર્યજનક અનુભવ છે.

ઇ.સ. ૧૯૩૫માં મણિમંદિર બનાવવામાં આવ્યુ છે. સુંદર કલાત્મક આર્કિટેકચરલ નમૂનેદાર મણિમંદિરનું પ્રેમની યાદમાં નિર્માણ થયુ હતું. હાલ મણિમંદિર ભૂંકપને કારણે નુકસાન પામેલ તેની મરામતની કામગીરી હાથ ધરાઇ છે. મોરબી નજીક રફાળેશ્વર મહાદેવજીનું મંદિર પુરાણુ છે. આ મંદિર મોરબીનાં મહારાજા લખધીરસિંહજીએ ૧૯૪૬માં બંધાવ્યુ હતું. અહી પિતૃ તપર્ણની વિધિ કરવામાં આવે છે. મચ્છુ -૨ ડેમ પાંચ કીલોમીટર દૂર છે તેમજ મોરબીમાં લખધીરસિંહજી એન્જિેનિયરીંગ કોલેજ વર્ષોથી કાર્યરત છે. તેમજ અન્ય સ્થળોમાં કુબેરનાથ મંદીર અને તેમા આવેલ ઐતિહાસીક વાવ, ત્રિલોકધામ મહાદેવ મંદિર, ત્રિમંદિર આવેલ છે.

મોરબીથી ૨૦ કીલોમીટરનાં અંતરે આવેલું ટંકારા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીનું જન્મસ્થળ છે. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીએ આર્ય સમાજની સ્થા‍પના કરી હતી. જે આજે દેશભરમાં પથરાયેલી છે. વૈદિક ધર્મનું અહીં અભ્‍યાસ કેન્દ્ર છે. સંસ્કૃત શાળા, લાઇબ્રેરી અને વૈદિક વિધિ માટેનાં ગ્રંથો અહીં ઉપલબધ્ધ છે. અહીં મહર્ષિ દયાનંદ આંતરરાષ્ટ્રિય ઉપદેશક મહાવિધાલય ચાલે છે. સંસ્થા ધ્વારા ગૌશાળા, આર્યસાહિત્ય પ્રચાર કેન્દ્ર વગેરે પણ છે.

મચ્છુ નદી અને નાની – નાની ટેકરીઓ વચ્ચે વાંકાનેર શહેર વસેલુ છે. આ નગરનો વિશાળ રણજીત વિલાસ રાજમહેલ વાંકાનેરની શોભામાં અનેરો ઉમેરો કરે છે. ઇ.સ. ૧૯૦૦માં અમરસિંહજી ધ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલ પેલેસનું ર્નિમાર્ણ ઇ.સ. ૧૯૦૭માં પૂર્ણ થયેલું તે ટેકરી પર આવેલુ છે. પેલેસ પરથી જોતા સંપૂર્ણ વાંકાનેર શહેરનો નજારો જોવા મળે છે. રણજીત વિલાસ પેલેસનું નામ જામનગરનાં શાસક જામ રણજીતસિંહજી પરથી પાડવામાં આવેલું આ મહેલ ૨૨૫ એકરમાં ફેલાયેલ છે. વાંકાનેરની આજુબાજુ જોવાલાયક સ્થળોમાં ટેકરી ઉપર ગાયત્રી માતાનું મંદીર આવેલ છે. જડેશ્વર મંદીર ડુંગર ઉપર ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં બનેલા આ મંદિરમાં સ્વયંભૂ શિવલિંગ છે. દર શ્રાવણ માસે અહી ભકતજનોનો મેળો જામે છે.  વડોદરાનાં વિઠોબા દીવાને આ મંદિર બનાવ્યુ હતું. અહી રહેવા માટે ધર્મશાળા તેમજ અન્નક્ષેત્ર પણ છે વાંકાનેર નજીકનું માટેલ એક ધાર્મિક સ્થળ છે. અહીં ખોડિયાર માતાનું મંદિર જેના દર્શનાર્થે અનેક ભાવિકો આવે છે. મંદિરે અન્નક્ષેત્ર, ગૌશાળા ઉપરાંત ધર્મશાળાની સુવિધા છે.

વાંકાનેર તાલુકામાં જ રામપરા અભ્‍યારણ આવેલ છે. સિંધાવદર ગામ નજીક રામપરા અભ્યાુરણ તરીકે જાહેર કરેલ જંગલ ખાતા હસ્તકનો ૧૫૦૧.૦૨ હેકટર વીડી વિસ્તાર આવેલ છે. જેમાં તાજેતરમાં ગીરનાં સિંહોની વસ્તી કાયમ રહે તે માટે લાયન જીન પુલ બ્રિડીંગ સેન્ટર શરૂ કરેલ છે. ભારતમાં જ નહીં પણ સમગ્ર એશિયા ખંડમાં સૌપ્રથમવાર આ જીન પુલ બ્રિડીંગ સેન્ટરમાં એક સાથે ત્રણ સિંહ બાળનો જન્મ્ થયો હતો. ૨૬૬ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષોથી આચ્છાદિત અને ૧૨૪થી વધુ જાતનાં પક્ષીઓ, સરિસૃપો અને વન્ય પ્રાણીઓ તેમજ ૧૦ થી વધુ જાતનાં કરોળીયા જેવી વન્ય સંપદા અને વન્યસૃષ્ટિ‍ થી ભરપૂર એવા આ રામપરા અભયારણની શોભા ચોમાસામાં તેની ચરમસીમાએ હોય છે. વાંકાનેર શહેરમાં અને તેની આજુ બાજુમાં શાહબાવાની દરગાહ, નાગા બાવાજીની જગ્યા, રધુનાથજીનું મંદિર, નકલંક મંદિર કેરાળા, હોલ માતાજીની જગ્યા , સ્વાામિનારાયણ મંદિર વગેરે સ્થંળો આવેલા છે.

મોરબી જિલ્લાનાં માળીયા તાલુકામાં જિલ્લાનું એક માત્ર નવલખી બંદર આવેલ છે તેમની બાજુમાં આવેલ વવાણિયા ગામ શ્રીમદ રાજચંદ્રજીનું જન્મ સ્થાન આવેલ છે મહાત્મા ગાંધીજીએ શ્રીમદ રાજચંદ્રજીને પોતાનાં આધ્યાત્મિક ગુરુ માન્યા હતા. વવાણીયા ખાતે રામબાઇ માતાજીનું મંદિર પણ આવેલ છે.

મોરબી જિલ્લાનો હળવદ તાલુકો નવા જિલ્લાઓની રચના થઇ તે પહેલા સુરેન્દ્ર્નગર જિલ્લાનો તાલુકો હતો હળવદ ઘણા વરસો સુધી ઝાલાવાડનું પાટનગર રહી ચુકેલું હળવદનાં ફરતો કિલ્લો અને ગઢ આવેલા છે આ ગઢને છ છ દરવાજાઓ આવેલા છે. હળવદ શહેર મધ્યે આવેલુ સાતસો એકરનો ફેલાવો ધરાવતું સામંતસર તળાવ શહેરની શોભામાં અભિવૃધિ કરે છે. તેમજ હળવદનાં દાંડીયામહેલ સુંદર કાષ્ટંકામ માટે પ્રખ્યાશત છે. હળવદ એટલે પાળિયાઓનું નગર આ નગરમાં વિરાંગનાઓ અને વિરોકતી ગાથાનાં સ્મારકો, ખાંભીઓ, પાળીયાઓ લગભગ ૪૦૦૦ ચોરસ ફુટ વિસ્તારમાં અંદાજે ૩૫૦ થી પણ વધારે પાળીયાઓ મોજૂદ છે. તાલુકા ખાતે ઘુડખર અભ્યાગરણ પણ આવેલ છે અને સુંદરીભવાની માતાજીનું મંદીર પણ આવેલ છે. આમ નવરચિત મોરબી જિલ્લો ખરા અર્થમાં ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક સ્થળોનો સાંસ્કૃતિક ધરોહર સમાન ગૌરવવંતો વારસો ધરાવેછે જેને આપણે અને આપણી યુવા પેઢીને આ મહામુલા વારસાને ખરેખર માણવા અને જોવા જોઇએ..