ATUL N. CHOTAI

a writer – since 2014


મૂંગા પશુઓ માટે ખોરાક અને પાણીની વ્યવસ્થા કરાય છે

animal help

animal help

કચ્છમાં ઉનાળાના દિવસોમાં જયારે ગરમીએ પણ  ડેરા તંબુ તાણ્યાં હોય છે ત્યારે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેની આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂમિ સીમા પાસેના કચ્છના લખપત તાલુકાના માતાના મઢથી નારાયણ સરોવર વચ્ચેના ૧૫ થી ૨૦ કિલોમીટર સુધીના રણ પ્રદેશ જેવા વિસ્તારમાં જ્યાં દૂર દૂર સુધી અનાજ તો ઠીક પણ પાણીનું ટીપું શોધવું પણ મુશ્કેલ બની જાય છે. આમ તો આ રસ્તો ટ્રાફિકવાળો છે એટલે રોજની લગભગ ૧૦ જેટલી એસટી બસ અને ૪ થી ૫ લોકલ ટ્રાવેલ્સ ચાલુ હોય છે ત્યાં રહેતા વન્ય પક્ષી, કૂતરાં અને ગાયો માટે આ સ્થળે બસોવાળા રોજ પોતાના ઘરેથી પાણીના કેન અને ખોરાક લાવે છે. જેથી કરીને ત્યાં બીહડમાં વસતાં પ્રાણીઓ ભૂખ અને તરસથી મૃત્યુ ના પામે. આજના આ સમયમાં માણસ પોતે માણસનું નથી વિચારતો ત્યાં આ લોકો અબોલ જીવો માટે આટલી લાગણી ધરાવે એ જોઈને એટલું સમજાયું કે માનવતા હજી મરી નથી..

Advertisements


સૂમસામ અને વેરાન દરેક જગ્યાએ આવા મંદિરોની જરૂર છે..

water temple

water temple

ગુજરાતના કચ્છમાં રાપર તાલુકાના સુદાણા અને રવેચી વચ્ચે વનવગડા અને રણ વિસ્તારમાં એક પાણીનું પરબ આવેલું છે. પરબની ઉપર ધજા રાખેલી હોવાથી દૂરથી જોઈએ તો જાણે કોઈક મંદિર હશે તેવું લાગે પણ નજીક જઈએ ત્યારે ઘાસ-ફૂસના છાપરાં તળે પાણીના માટલાં રાખેલાં છે સાથે માતાજીના ફોટા પણ છે. જો કે પરબના દાતાનો ક્યાંય ઉલ્લેખ જોવા નથી મળતો પણ જેમણે આ બનાવ્યું છે તે કોઇ ઉચ્ચ વિચાર ધરાવતી વ્યક્તિ હશે તેવું માની શકાય..?? ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમીમાં સૂમસામ અને વેરાન જગ્યાએ  જલ સેવા એજ પ્રભુ સેવાનો અભિગમ સાર્થક કરતા આવા મંદિરોની દરેક જગ્યાએ જરૂર હોય તેવું નથી લાગતું..??


સમગ્ર વિશ્વમાં એકમાત્ર કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળતું વન્ય પ્રાણી એટલે ઘુડખર

ghudkhar animal

ghudkhar animal

 :: સંકલન :: 
જનક દેસાઇ
 માહીતી બ્યુરો – ગાંધીનગર

ગુજરાત વન્યપ્રાણીઓની વૈવિધ્યતામાં સમગ્ર વિશ્વમાં એક આગવું સ્થાન ધરાવે છે. વિશ્વમાં એકમાત્ર કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળતું દુર્લભ એવું વન્યપ્રાણી એટલે ઘુડખર. કચ્છના નાના રણ વિસ્તારમાં આવેલું ઘુડખર અભયારણ્ય વન્યપ્રાણી અને પક્ષીઓના રક્ષણ માટે વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. પ્રાણી પક્ષીઓના રક્ષણ માટે ગુજરાત વન્યપ્રાણી અને વન્યપક્ષી અધિનિયમ ૧૯૬૩ હેઠળ ૧૯૭૩માં અને વન્યપ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૭૨ હેઠળ ૧૯૭૮માં એમ કુલ ૪૯૫૩ ચો.કિ.મી. વિસ્તારમાં જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાતમાં વર્ષ ૧૯૬૨ માં ઘુડખરની સંખ્યા ૩૬૨ અને વર્ષ ૨૦૧૪ માં ૪૪૫૧ થી વધુ છે. જે જોતા તેની સંખ્યામાં ખુબ સારો વધારો જોવા મળ્યો છે. ઘુડખર અભયારણ્ય ગુજરાતના કચ્છ, મોરબી, સુરેન્દ્રનગર, પાટણ અને બનાસકાંઠા એમ ૫ જિલ્લાના વિસ્તારને સ્પર્શ છે.

ઘુડખર પોતાની અસાધારણ ગતિ અને જોમ માટે આ વેગવાન પ્રાણી કલાકના ૩૦ કિ.મી. કરતાં વધુ ઝડપથી સતત બે કલાક જેટલા લાંબા સમય સુધી દોડી શકે છે. એટલુ જ નહીં, રણ જેવી પ્રતિકુળ પરિસ્થિતિમાં પણ તે ટુંકા અંતર માટે ૭૦ કિ.મી. પ્રતિ કલાક્ની મહત્તમ ગતિથી દોડી શકે છે. ઉષ્ણતામાનમાં થતાં ડિગ્રી સેલ્સિયસથી માંડીને ૫૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલા ફેરફારો અને અત્યંત વિષમ વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ આ પ્રાણી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. સરેરાશ ૨૧૦ સેમી. જેટલી લંબાઇ અને ૧૨૦ સેમી. જેટલી ઉંચાઇ ધરાવતા જંગલી ઘુડખર પીળાશ પડતો માટીયાળો રંગ ધરાવે છે. તીવ્ર ધ્રાણેંન્દ્રિય ધરાવતાં ઘુડખર સમુહજીવન ગાળતાં જોવા મળે છે.

કચ્છનું નાનું રણ આખા વિશ્વમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની ભૌગોલિક સંરચના ધરાવે છે. રણ વિસ્તાર, બેટ (પથ્થરવાળો વિસ્તાર) અને જળપ્લાવિત વિસ્તારો જેવી વિવિધ પ્રકારની સંરચના નાના રણમાં જોવા મળે છે. આજ રીતે દરિયાનો ખાડી વિસ્તાર પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની જૈવિક વિવિધતા ધરાવે છે. કચ્છનાં નાના રણ વિસ્તારમાં વસતાં ઘુડખરની વિશિષ્ટ પ્રકારની પ્રજાતિ વિશ્વભરમાં ફક્ત આ વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે. આ વિસ્તારમાં ઝરખ, નાર, શિયાળ, રણલોકડી, ચિંકારા, નિલગાય વગેરે તેમજ ૨૦૦ થી વધુ પ્રકારના પક્ષીઓ, જુદી જુદી પ્રજાતિના ઝીંગા, ૧૫૭ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને ૨૨ પ્રકારની માછલીઓ વગેરે પણ વસવાટ કરે છે. કચ્છની ખાડી અને ચોમાસા દરમિયાનનો રણ વિસ્તાર માછલીઓ અને ઝીંગા માટેનો આદર્શ રહેઠાણ બની રહે છે. ચોમાસાથી શરૂ થઇને શિયાળા દરમિયાન રણમાં જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં ફ્લેમિંગો અને અન્ય યાયાવર વિદેશી પક્ષીઓ વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

કચ્છનું નાનું રણ અનેકવિધ વિવિધ પક્ષીઓની જાતિઓનું નિવાસસ્થાન છે. જેમાંથી મોટાભાગના પક્ષીઓ આખું વર્ષ જોવા મળે છે, જ્યારે યાયાવર પક્ષીઓ શિયાળાના સમયે દ્રષ્ટિગોચર થાય છે. કચ્છના નાના રણમાં તમામ પક્ષીઓને માટે વૈવિધ્યપૂર્ણ રહેઠાણ મળી રહે છે. જેમાં બેટ અને બેટના અંતરિયાળ વિસ્તારો, જળાશયોના કાંઠા જેવા સ્થાનો દરેક જાતિના પક્ષીઓ માટે અનોખા અને અનૂકુળ આશ્રય બની રહે છે. ઘુડખર માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું આ અભયારણ્ય અન્ય સસ્તન પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ સરીસૃપો, ઉભયજીવ, મત્સ્ય અને અપૃષ્ઠવંશી જીવોનું પણ નિવાસસ્થાન છે. અહીં વિશિષ્ટ વનસ્પતિઓ પણ મળી આવે છે. કચ્છના નાના રણની મુલાકાત સમયે તમને ઘુડખર ઉપરાંત ચિંકારા (ઇંડિયન ગેઝેલ), કાળીયાર (બ્લેક બક), નીલગાય (બ્લુ બુલ), જંગલી ડુક્કર, વરૂ, શિયાળ, જંગલી બિલાડી, ઝરખ, જબાદી બિલાડી, કિડીખાઉ (પેંગોલીન), કલગીવાળી શાહુડી, જર્બિલ જેવા અસંખ્ય પ્રાણીઓ તેમના પ્રાક્રૃતિક વાતાવરણમાં નિહાળવા મળે છે. કચ્છના નાના રણની વનસ્પતિ સૃષ્ટિએ અહીંની વિષમ આબોહવામાં પણ વિકસવાનું અનૂકુલન સાધી લીધું છે. અહીંના મોટાભાગના બેટ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં કાંટાળી વનસ્પતિ પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા, વિદેશી બાવળ, ગાંડો બાવળ મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આમ છતાં અહીં પ્રોસોપિસ સિનેરારિયા, સુમેરીના (ખીજડો) વૃક્ષો પણ અહીં જોવા મળે છે. અહીંની જમીન ક્ષારયુકત હોવાથી ખારાપાટમાં વિકસી શકતી વનસ્પતિઓ જેવી કે, સાલ્વાડોરા (પીલુ), મોરડ, ઊંટમોરડ, ડોલરી ઘાસ, થેક( સાયપ્રસ) વગેરે અહીં જોવા મળે છે. બાજ, પાટ્ટાઇ અને ટિલોર (ક્લેમિડોટિસ અંડ્યુલેટ) જેવાં અલભ્ય પક્ષીઓ પણ અહીં જોવા મળે છે. આ રણમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતાં જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં આવેલાં છે. જ્યાં મોટાહંજ (ફોએનિકોપ્ટેરસ રોઝિઅસ), નાનાહંજ (ફોએનિકોપ્ટેરસ માઇનોર), સફેદપેણ (પેલેકનસ ઓનોક્રોટાલસ), રૂપેરીપેણ (પેલેકનસ ક્રિસપ્સ), કુંજ(ગ્રુસગ્રુસ), મોટી ચોટીલી ડુબકી (પોડિસેપ્સ ક્રિસ્ટાટસ), મોટી વાબગલી (હાઇડ્રોપ્રોજ્ઞ કાસ્પિયા) જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.

એક સમયે ગુજરાત ઉપરાંત રાજ્સ્થાન, સિંધ, બલુચિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને દક્ષિણ પૂર્વ ઇરાન સુધી જોવા મળે મળતાં ઘુડખર અશ્વ પરિવાર (ઇક્વિડે)ના સભ્ય છે. ચોમાસા બાદ ઊગી નીકળતું ઘાસ અને બેટ તેમજ તેની આસપાસના વિસ્તારમાં ઉગતું મોરડ તરીકે જાણીતું ઘાસ (સ્યુએડા નુડીફ્લોરા) ઘુડખરનું મુખ્ય ભોજન બને છે. ઉનાળાના સમયગાળામાં ઘુડખર પાણી અને ઘાસચારાની શોધમાં એક બેટથી બીજા બેટ તરફ ભ્રમણ કરતાં રહે છે. બજાણા ગામથી કચ્છના નાના રણમાં સહેલાઇથી પહોંચી શકાય છે. આ ઉપરાંત દસાડા, જૈનાબાદ અને ધ્રાંગધ્રા થઇને પણ અહીં સુધી પહોંચી શકાય છે. બજાણાથી સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ અમદાવાદ(૧૩૦ કિ.મી.) જ્યારે રાજકોટ (૧૬૦ કિ.મી.) અને ભુજ (૨૪૫ કિ.મી.) ના અંતરે આવેલું છે. આ ઉપરાંત ધ્રાંગધ્રા (૨૨ કિ.મી.) તથા હળવદ અને બજાણા રેલવે સ્ટેશન નજીકના રેલવે સ્ટેશનો છે. કચ્છનું નાનું રણ પાકા માર્ગો અને હાઇવેથી સંકળાયેલુ છે. અહીં જમીન માર્ગે પહોંચવા માટે રાજ્ય પરિવહનની બસો, વિવિધ ખાનગી વાહનો દ્વારા પહોંચી શકાય છે. અમદાવાદથી વિરમગામ થઇને બજાણા કે ધ્રાંગધ્રા આવી શકાય છે. અભયારણ્યની મુલાકાતે આવતા પર્યટકોમાં ચોથા ભાગનાં પર્યટકો વિદેશી હોય છે. તેઓ રણમાં જીપ, સફારી, જળસૃષ્ટિ, પાણીના તલાવડા, અગરિયાની જીવનશૈલી, મુક્તપણે વિહરતી વન્ય જીવસૃષ્ટિ જેવા વિવિધ પ્રકારના અનુભવ લે છે. સાથે સાથે સુર્યોદય તેમજ સુર્યાસ્તનો આહલાદક અનુભવ તો ખરો જ આ જીવસૃષ્ટિ અને ઇકો સિસ્ટમ સતત સંઘર્ષ કરતી રહી છે. માણસની વિવિધ પ્રવૃતિ અને તેના દ્વારા ઉદભવતાં જોખમી પરિબળો ઇકો-સિસ્ટમને ગંભીર અસર કરે છે. લોકોના સહભાગી સહકારથી તથા પર્યાવરણ અને ઇકો સિસ્ટમના શિક્ષણ દ્વારા આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી સરળ રસ્તો કાઢવા ગુજરાત સરકાર સતત પ્રયત્નશીલ છે.


પાકિસ્તાનની સરહદને અડીને માનવી માટે લગાવેલી વાડ પણ પક્ષીઓને રોકી શકતી નથી

Pakistan Border

Pakistan Border

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદો હંમેશાં એક યા બીજા કારણોસર સમાચારમાં રહે છે પણ એક પ્રમાણમાં સારા કહી શકાય તેવા સમાચાર આ સીમાડેથી આવી રહ્યા છે. માણસો માટે ભલે આ સીમા લગભગ નો મેન્સ ઝોન હોય પણ કચ્છ અને પાકિસ્તાનના આકાશમાંથી ઉડાઉડ કરતા સાક્ષાત દેવદૂત સમા પંખીઓ માટે કોઈ સીમાડા નથી. બન્ને દેશો વચ્ચે લાગેલી સરહદરૂપી કાંટાળી વાડ ઓળંગવા આ પંખીઓને કોઇ વિઝા કે પાસપોર્ટની પણ જરૂર પડતી નથી.  અહીં ફેન્સીંગ જરૂર છે પરંતુ તેની નીચે પાણીના અવર જવર માટે જે રસ્તો બનાવ્યો છે તેમાંથી બતક અને અન્ય પક્ષીઓ આરામથી ગણતરીની સેકન્ડમાં બન્ને દેશોની વચ્ચે સફર કરે છે.

ભારત પાકિસ્તાનમાં કચ્છ અને સિંધમાં જે વિસ્તાર આવેલો છે તેમાં સિંધ તરફનો વિસ્તાર કચ્છની સરખામણીએ ઉંચો છે અને ત્યાંથી નદીઓના વહેંણ પણ આવેલા છે. મીઠા પાણીની નદીઓના વહેંણ દરીયામાં ન જતા રહે તેના માટે પાકિસ્તાને ટાઇડલ લીંક બનાવી જેને ત્યાંના સ્થાનીક લોકો અલ્લાહ બંધ તરીકે ઓળખે છે. પરંતુ કુદરતનો કહેર કહો કે ગમે તે ભૂકંપને કારણે દરિયા તરફ જતું પાકિસ્તાની નદીઓનું પાણી કચ્છ તરફથી ઉંચુ થઇ જતાં તેનો પ્રવાહ પલટાઈને પાકિસ્તાન તરફ થઇ જવા પામ્યો છે. કચ્છના ખાવડા નજીકના ઇન્ડિયા બ્રીજ પાસેની સરહદી સલામતી દળની વિઘોકોટ ચોકીથી આશરે દશેક કિલોમીટર દૂર શકુર તળાવ આવેલું છે. મોટા રણવિસ્તારમાં ફેલાયેલા આ શકુર લેકમાં પેલીકન સહિતના દેશ વિદેશના પંખીઓને કલરવ કરતાં જોવાં મળે છે.

કચ્છના જાણીતા પક્ષીવિદ શ્રી નવીન બાપટના જણાવ્યા પ્રમાણે છેલ્લા કેટલાક સમયથી શિયાળાની ઋતુ દરમ્યાન કચ્છના નખત્રાણા તાલુકાના ધીણોધર ડુંગર પાસે આવેલા છારીઢંઢ ખાતે પક્ષીઓ આવતા હોય છે પણ છેલ્લા કેટલાક સમયથી અહી પક્ષીઓની સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો છે જ્યારે સીમા પરના શકુર તળાવમાં પક્ષીનું આવાગમન વધી જવા પામ્યું છે.


કચ્છ સરહદે નંબરથી ઓળખાતી ચોકીઓને શહિદોના નામ અપાયા

Kutchh Border Post

Kutchh Border Post

કચ્છની 300 કિલોમીટર જેટલી લાંબી સરહદ પર એકથી દોઢ કિલોમીટરના અંતરે બોર્ડર આઉટપોસ્ટ એટલે કે બીઓપી બનાવવામાં આવેલી છે. આ કોમ્પોઝિટ બીઓપીને અત્યાર સુધી જે તે પીલર નંબરથી ઓળખવામાં આવતી હતી. અમુક જ ચોકીઓ એવી હતી જેની સ્થળના આધારે ઓળખ થતી હતી. કચ્છની સરહદ ઉપર અત્યાર સુધી સરદાર પોસ્ટ કહો કે વીઘાકોટ, અમુક ગણતરીની ચોકીઓને જ નામથી ઓળખવામાં આવતી હતી. બાકીની બીઓપીને પીલર નંબરથી ઓળખતા હતા, પરંતુ શહિદોની યાદમાં તેમજ તેમની કૂરબાનીને શ્રદ્ધાંજલી આપવાના આશ્રયથી ભારતના ગૃહમંત્રાલયે થોડા સમય પહેલાં સરહદની આ ચોકીઓને તેમનું નામ આપવાનું નક્કી કર્યું હતું. જેના પરિણામે કચ્છ સરહદ ઉપર આવેલી બીઓપી શહિદોના નામથી ઓળખાય છે. જે શહિદોના નામથી કચ્છ સરહદે ચોકીઓ બનાવાઇ છે તેનું નામકરણ અને ઉદઘાટન પણ શહિદોના પરીવારજનોના હાથે કરવામાં આવ્યું હતું. દેશના દૂરદરાજના વિસ્તારોમાંથી શહિદોના પરીવારજનો કચ્છની સીમાએ આવ્યા હતા અને તેમના સ્વજનના યાદમાં બનાવેલી બોર્ડર આઉસપોસ્ટનું ઉદઘાટન કર્યું હતું. ભારત–પાકિસ્તાનની આપણી બાજુની સીમાની વાત કરીએ તો અહીં સૌથી મોટું તાલુકા મથક ખાવડા અને ત્યારબાદ અંતિમ ગામ કુરન આવે છે, ત્યાર પછીનો 90થી 100 કિમીનો રણવિસ્તાર છે, જેનું કોઇ નામ નથી. તો સામે પાકિસ્તાનમાં ઇન્ટરનેશનલ બોર્ડર પછી તરત ગ્રામ્ય વિસ્તારો છે,  એટલે જ્યારે ભારતને બોર્ડર ઉપર પીલર ગોઠવી અહીં ચોકી બનાવવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે નામ આપવાની સમસ્યા થઇ હતી, જેને પરિણામે પીલર નંબરના આધારે ચોકીઓને ઓળખાતી હતી.