ATUL N. CHOTAI

a writer – since 2014


સમગ્ર વિશ્વમાં એકમાત્ર કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળતું વન્ય પ્રાણી એટલે ઘુડખર

ghudkhar animal

ghudkhar animal

 :: સંકલન :: 
જનક દેસાઇ
 માહીતી બ્યુરો – ગાંધીનગર

ગુજરાત વન્યપ્રાણીઓની વૈવિધ્યતામાં સમગ્ર વિશ્વમાં એક આગવું સ્થાન ધરાવે છે. વિશ્વમાં એકમાત્ર કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળતું દુર્લભ એવું વન્યપ્રાણી એટલે ઘુડખર. કચ્છના નાના રણ વિસ્તારમાં આવેલું ઘુડખર અભયારણ્ય વન્યપ્રાણી અને પક્ષીઓના રક્ષણ માટે વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. પ્રાણી પક્ષીઓના રક્ષણ માટે ગુજરાત વન્યપ્રાણી અને વન્યપક્ષી અધિનિયમ ૧૯૬૩ હેઠળ ૧૯૭૩માં અને વન્યપ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૭૨ હેઠળ ૧૯૭૮માં એમ કુલ ૪૯૫૩ ચો.કિ.મી. વિસ્તારમાં જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાતમાં વર્ષ ૧૯૬૨ માં ઘુડખરની સંખ્યા ૩૬૨ અને વર્ષ ૨૦૧૪ માં ૪૪૫૧ થી વધુ છે. જે જોતા તેની સંખ્યામાં ખુબ સારો વધારો જોવા મળ્યો છે. ઘુડખર અભયારણ્ય ગુજરાતના કચ્છ, મોરબી, સુરેન્દ્રનગર, પાટણ અને બનાસકાંઠા એમ ૫ જિલ્લાના વિસ્તારને સ્પર્શ છે.

ઘુડખર પોતાની અસાધારણ ગતિ અને જોમ માટે આ વેગવાન પ્રાણી કલાકના ૩૦ કિ.મી. કરતાં વધુ ઝડપથી સતત બે કલાક જેટલા લાંબા સમય સુધી દોડી શકે છે. એટલુ જ નહીં, રણ જેવી પ્રતિકુળ પરિસ્થિતિમાં પણ તે ટુંકા અંતર માટે ૭૦ કિ.મી. પ્રતિ કલાક્ની મહત્તમ ગતિથી દોડી શકે છે. ઉષ્ણતામાનમાં થતાં ડિગ્રી સેલ્સિયસથી માંડીને ૫૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલા ફેરફારો અને અત્યંત વિષમ વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં પણ આ પ્રાણી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. સરેરાશ ૨૧૦ સેમી. જેટલી લંબાઇ અને ૧૨૦ સેમી. જેટલી ઉંચાઇ ધરાવતા જંગલી ઘુડખર પીળાશ પડતો માટીયાળો રંગ ધરાવે છે. તીવ્ર ધ્રાણેંન્દ્રિય ધરાવતાં ઘુડખર સમુહજીવન ગાળતાં જોવા મળે છે.

કચ્છનું નાનું રણ આખા વિશ્વમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની ભૌગોલિક સંરચના ધરાવે છે. રણ વિસ્તાર, બેટ (પથ્થરવાળો વિસ્તાર) અને જળપ્લાવિત વિસ્તારો જેવી વિવિધ પ્રકારની સંરચના નાના રણમાં જોવા મળે છે. આજ રીતે દરિયાનો ખાડી વિસ્તાર પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની જૈવિક વિવિધતા ધરાવે છે. કચ્છનાં નાના રણ વિસ્તારમાં વસતાં ઘુડખરની વિશિષ્ટ પ્રકારની પ્રજાતિ વિશ્વભરમાં ફક્ત આ વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે. આ વિસ્તારમાં ઝરખ, નાર, શિયાળ, રણલોકડી, ચિંકારા, નિલગાય વગેરે તેમજ ૨૦૦ થી વધુ પ્રકારના પક્ષીઓ, જુદી જુદી પ્રજાતિના ઝીંગા, ૧૫૭ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને ૨૨ પ્રકારની માછલીઓ વગેરે પણ વસવાટ કરે છે. કચ્છની ખાડી અને ચોમાસા દરમિયાનનો રણ વિસ્તાર માછલીઓ અને ઝીંગા માટેનો આદર્શ રહેઠાણ બની રહે છે. ચોમાસાથી શરૂ થઇને શિયાળા દરમિયાન રણમાં જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં ફ્લેમિંગો અને અન્ય યાયાવર વિદેશી પક્ષીઓ વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

કચ્છનું નાનું રણ અનેકવિધ વિવિધ પક્ષીઓની જાતિઓનું નિવાસસ્થાન છે. જેમાંથી મોટાભાગના પક્ષીઓ આખું વર્ષ જોવા મળે છે, જ્યારે યાયાવર પક્ષીઓ શિયાળાના સમયે દ્રષ્ટિગોચર થાય છે. કચ્છના નાના રણમાં તમામ પક્ષીઓને માટે વૈવિધ્યપૂર્ણ રહેઠાણ મળી રહે છે. જેમાં બેટ અને બેટના અંતરિયાળ વિસ્તારો, જળાશયોના કાંઠા જેવા સ્થાનો દરેક જાતિના પક્ષીઓ માટે અનોખા અને અનૂકુળ આશ્રય બની રહે છે. ઘુડખર માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું આ અભયારણ્ય અન્ય સસ્તન પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ સરીસૃપો, ઉભયજીવ, મત્સ્ય અને અપૃષ્ઠવંશી જીવોનું પણ નિવાસસ્થાન છે. અહીં વિશિષ્ટ વનસ્પતિઓ પણ મળી આવે છે. કચ્છના નાના રણની મુલાકાત સમયે તમને ઘુડખર ઉપરાંત ચિંકારા (ઇંડિયન ગેઝેલ), કાળીયાર (બ્લેક બક), નીલગાય (બ્લુ બુલ), જંગલી ડુક્કર, વરૂ, શિયાળ, જંગલી બિલાડી, ઝરખ, જબાદી બિલાડી, કિડીખાઉ (પેંગોલીન), કલગીવાળી શાહુડી, જર્બિલ જેવા અસંખ્ય પ્રાણીઓ તેમના પ્રાક્રૃતિક વાતાવરણમાં નિહાળવા મળે છે. કચ્છના નાના રણની વનસ્પતિ સૃષ્ટિએ અહીંની વિષમ આબોહવામાં પણ વિકસવાનું અનૂકુલન સાધી લીધું છે. અહીંના મોટાભાગના બેટ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં કાંટાળી વનસ્પતિ પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા, વિદેશી બાવળ, ગાંડો બાવળ મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આમ છતાં અહીં પ્રોસોપિસ સિનેરારિયા, સુમેરીના (ખીજડો) વૃક્ષો પણ અહીં જોવા મળે છે. અહીંની જમીન ક્ષારયુકત હોવાથી ખારાપાટમાં વિકસી શકતી વનસ્પતિઓ જેવી કે, સાલ્વાડોરા (પીલુ), મોરડ, ઊંટમોરડ, ડોલરી ઘાસ, થેક( સાયપ્રસ) વગેરે અહીં જોવા મળે છે. બાજ, પાટ્ટાઇ અને ટિલોર (ક્લેમિડોટિસ અંડ્યુલેટ) જેવાં અલભ્ય પક્ષીઓ પણ અહીં જોવા મળે છે. આ રણમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતાં જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં આવેલાં છે. જ્યાં મોટાહંજ (ફોએનિકોપ્ટેરસ રોઝિઅસ), નાનાહંજ (ફોએનિકોપ્ટેરસ માઇનોર), સફેદપેણ (પેલેકનસ ઓનોક્રોટાલસ), રૂપેરીપેણ (પેલેકનસ ક્રિસપ્સ), કુંજ(ગ્રુસગ્રુસ), મોટી ચોટીલી ડુબકી (પોડિસેપ્સ ક્રિસ્ટાટસ), મોટી વાબગલી (હાઇડ્રોપ્રોજ્ઞ કાસ્પિયા) જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.

એક સમયે ગુજરાત ઉપરાંત રાજ્સ્થાન, સિંધ, બલુચિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને દક્ષિણ પૂર્વ ઇરાન સુધી જોવા મળે મળતાં ઘુડખર અશ્વ પરિવાર (ઇક્વિડે)ના સભ્ય છે. ચોમાસા બાદ ઊગી નીકળતું ઘાસ અને બેટ તેમજ તેની આસપાસના વિસ્તારમાં ઉગતું મોરડ તરીકે જાણીતું ઘાસ (સ્યુએડા નુડીફ્લોરા) ઘુડખરનું મુખ્ય ભોજન બને છે. ઉનાળાના સમયગાળામાં ઘુડખર પાણી અને ઘાસચારાની શોધમાં એક બેટથી બીજા બેટ તરફ ભ્રમણ કરતાં રહે છે. બજાણા ગામથી કચ્છના નાના રણમાં સહેલાઇથી પહોંચી શકાય છે. આ ઉપરાંત દસાડા, જૈનાબાદ અને ધ્રાંગધ્રા થઇને પણ અહીં સુધી પહોંચી શકાય છે. બજાણાથી સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ અમદાવાદ(૧૩૦ કિ.મી.) જ્યારે રાજકોટ (૧૬૦ કિ.મી.) અને ભુજ (૨૪૫ કિ.મી.) ના અંતરે આવેલું છે. આ ઉપરાંત ધ્રાંગધ્રા (૨૨ કિ.મી.) તથા હળવદ અને બજાણા રેલવે સ્ટેશન નજીકના રેલવે સ્ટેશનો છે. કચ્છનું નાનું રણ પાકા માર્ગો અને હાઇવેથી સંકળાયેલુ છે. અહીં જમીન માર્ગે પહોંચવા માટે રાજ્ય પરિવહનની બસો, વિવિધ ખાનગી વાહનો દ્વારા પહોંચી શકાય છે. અમદાવાદથી વિરમગામ થઇને બજાણા કે ધ્રાંગધ્રા આવી શકાય છે. અભયારણ્યની મુલાકાતે આવતા પર્યટકોમાં ચોથા ભાગનાં પર્યટકો વિદેશી હોય છે. તેઓ રણમાં જીપ, સફારી, જળસૃષ્ટિ, પાણીના તલાવડા, અગરિયાની જીવનશૈલી, મુક્તપણે વિહરતી વન્ય જીવસૃષ્ટિ જેવા વિવિધ પ્રકારના અનુભવ લે છે. સાથે સાથે સુર્યોદય તેમજ સુર્યાસ્તનો આહલાદક અનુભવ તો ખરો જ આ જીવસૃષ્ટિ અને ઇકો સિસ્ટમ સતત સંઘર્ષ કરતી રહી છે. માણસની વિવિધ પ્રવૃતિ અને તેના દ્વારા ઉદભવતાં જોખમી પરિબળો ઇકો-સિસ્ટમને ગંભીર અસર કરે છે. લોકોના સહભાગી સહકારથી તથા પર્યાવરણ અને ઇકો સિસ્ટમના શિક્ષણ દ્વારા આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી સરળ રસ્તો કાઢવા ગુજરાત સરકાર સતત પ્રયત્નશીલ છે.

Advertisements


દેશનું એકમાત્ર ભારત માતાનું મંદિર ગુજરાતમાં આવેલું છે

Bharat Mata Temple in Gujarat

Bharat Mata Temple in Gujarat

ભાવનગર જિલ્લાનાં છોટે કાશી ગણાતા સિહોરથી માત્ર 15 કિલોમીટર દૂર મઢડા ગામ આવેલું છે. જ્યાં 100 કરતાંયે વધુ વર્ષો પુરાણું ભારત માતાનું મંદિર આવેલું છે. ગામ લોકોનાં જણાવ્યા પ્રમાણે સમગ્ર ભારત દેશમાં એકમાત્ર મઢડા ગામમાંજ ભારત માતાનું મંદિર આવેલું છે. કચ્છી જૈન શિવજીભાઈ દેવશીભાઈએ આ અલૌકિક અને અલભ્ય મંદિરની સ્થાપના કરી હતી. આજે ત્રીજી – ચોથી પેઢી આ મંદિરની જાળવણી અને દેખભાળ કરી રહ્યા છે. અંગ્રેજોનાં કાર્યક્રમ દરમિયાનની રાષ્ટ્રીય ભાવનાને ઉજાગર કરતું અને દશ દશકાથી વધુ જુનું ભારત માતાનું મંદિર ભાવનગર જ નહિં ગુજરાત રાજ્ય અને ભારત દેશ માટે ગૌરવ સમાન છે. એ સમયગાળામાં વણાટશાળા ચાલતી હતી. અને તેમાં ખાસ કરીને વિધવાઓને વિશેષ સ્થાન અપાતું હતું. વિધવા મહિલાઓ માટે અત્રે 18 જેટલા રૂમની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. જેથી તેઓ ત્યાંજ રહી શકે. મંદિરની બીજી દિશામાં તે જમાનામાં હજારો પુસ્તકો ધરાવતી લાયબ્રેરી પણ ધમધમતી હતી. ભારતમાતા મંદિરનાં પરિસરમાં ધ્યાનમંદિર પણ બનાવાયું છે. જેનાં ભોંયરાની અંદર સાધકો સાધના કરતાં હતા.

બલુંદ આધ્યાત્મિક વ્યક્તિત્વ ધરાવતાં કચ્છી જૈન શિવજી દેવશીનાં પૌત્ર જીતુભાઈ કચ્છી જૈને જણાવ્યું હતું કે મારા દાદાએ એ સમયે રાષ્ટ્રીય ભાવનાથી પ્રેરાઈને ભારત માતાનાં મંદિરની સ્થાપના કરી હતી. તેઓ એક લેખક, કલાકાર, રાષ્ટ્રભક્ત હોવા ઉપરાંત આધ્યાત્મિક અંતરને સ્પષ્ટવક્તા પણ હતા. મઢડા ગામે ગાંધીજીની મુલાકાતો અને સામાજિક-આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓથી ગ્રામજનોને એક તબક્કે એવું લાગતું હતું કે ગાંધીજી અહીં જ સાબરમતી આશ્રમ જેવો બીજો આશ્રમ બનાવશે. કચ્છી જૈન પરિવાર સાથે પણ ગાંધીજીને ઘનિષ્ઠ નાતો હતો. ભાવનગર સ્ટેટ દ્વારા અમુક વીઘા જમીન 99 વર્ષનાં લીઝ પર આપવામાં આવી હતી. જોકે ત્યારબાદ અહીં બોબીન ફેક્ટરી શરૂ કરવામાં આવેલ. અમારા વડીલો કહેતા હતા કે 100 વર્ષ પૂર્વે ભારત મંદિરની જાહોજલાલી અદ્દભૂત હતી શિવજી દેવશી એક સંત પુરૂષ હતા અને તેમનાં અનુયાયીયો દેશભરમાં હતા. તેઓ મંગળબાબા તરીકે ઓળખાતા હતા.


ગુજરાતના આ ગામમાં કોઇ પણ ગુટખા વેચતું નથી કે ખાતું નથી

Balashar Village

Balashar Village

ગુજરાત સરકારે ઓગસ્ટ ૨૦૧૩ માં ગુજરાતમાં ગુટખા બંદી લાદી હતી પણ કચ્છના રાપર તાલુકાના બાલાસર ગામમાં છેલ્લા ૧૯ વર્ષથી ગુટકાની પડીકી જેવા વ્યસનોને તિલાંજલિ અપાઇ ચૂકી છે. અહીં કોઈ પણ વ્યક્તી ગુટખા વેંચાતી પણ નથી અને ખાતી પણ નથી. મૂળ કચ્છીઓ સાથે જોડાયેલી માનવ સંસ્થા દ્વારા કરાયેલા સંકલ્પના લીધે ગામના લોકોને કૃત્રિમ રીતે આરોગ્યને થતી અસરો સામે રક્ષણ મેળવી શકાઇ રહ્યું છે. માનવ સંસ્થાના કાર્યકરો ની અથાગ મહેનત ને લીધે આજે આ સંકલ્પની સારી અસર જોવા મળી રહી છે


માંડવીના ધોકડા ગામે ૫૦૦ વર્ષથી કોઈ દૂધ વેચતું નથી

Dhokda Village - Kutchh

Dhokda Village – Kutchh

માત્ર ગુજરાતમાં જ નહીં સમગ્ર ભારતમાં દૂધના ભાવમાં અવારનવાર ઓચિંતો ભાવવધારો થાય છે ને ત્યારે મોંઘવારીથી કંટાળેલા લોકો વધુ મૂંઝાઈ જાય છે ત્યારે ડેરીઓવાળા પણ નફો રળવા ડીઝલ – પેટ્રોલની જેમ ભાવ વધારતા જ જાય છે ત્યારે કચ્છ જિલ્લાના માંડવી તાલુકામાં આવેલા ધોકડા ગામમાં ૨૫૦ જેટલા પશુઓ છે છતાં ૫૦૦ વર્ષથી અહીં કોઈ દૂધ વેચતું નથી એટલું જ નહીં જેમને ત્યાં ઢોર – ઢાંખર ન હોય એમને મફત દૂધ અપાય છે. ધોકડા ગામના ઈતિહાસમાં ડોકિયું કરતા જાણવા મળે છે કે આ ગામના પૂર્વજો સેદાણી નામના એક ઓલિયાના વચને બંધાયેલા છે તેથી ગામમાં કોઈ એમનું વચન તોડવાની હિંમત નથી કરતું કારણ કે અગાઉ જ્યારે પણ કોઈએ પૂર્વજોએ આપેલું વચન તોડવાની કોશિશ કરી છે ત્યારે નુકસાન ભોગવવું પડયું છે ૫૦૦ લોકોની વસતિ ધરાવતા આ ગામમાં ૨૫૦ જેટલાં પશુઓ છે છતાં દૂધ ન વેચવા ઉપરાંત બીજી પણ કેટલીક વિચિત્ર શરતો છે જેનું ગામ લોકો ચુસ્તપણે પાલન કરે છે. દૂધ ન વેચવા ઉપરાંત ગામની બીજી પણ ખાસિયતો છે જેમાં ડબલ માળનું કે છતવાળું મકાન કોઈ બનાવતું નથી કોઇ કયારેય પશુઓનો શિકાર કરતું નથી ઢોલિયાનો એટલે કે ખાટલાનો ઉપયોગ કોઈ કરતું નથી અને ઓલિયાના પરિવારનું પાલન પણ કર્યું. ગામના સરપંચ અને ગ્રામવાસીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે વર્ષો પૂર્વે તેમના ગામની બાજુમાં સિંધથી આવેલા એક ઓલિયા ફકીરને લોકોએ ધોકડા, વાંઢ અને અન્ય ગામોના લોકોએ પોતાના ગામમાં રહેવા માટે વિનંતી કરેલી ને તે વખતે તેમણે કહેલું કે મારી પાંચ શરતો સ્વીકારો તો ગામમાં રહું  પરંતુ ગામ લોકોએ શરતો સ્વીકારી નહીં પરંતુ ધોકડા ગામના પૂર્વજોએ શરત સ્વીકારી તેથી તે ફકીર ધોકડા ગામમાં રોકાઈ ગયા આ વાતને આજે તો વર્ષો વીતી ગયા છે હવે એ ઓલિયા પણ નથી છતાં એમને આપેલું વચન આજે પણ ધોકડા ગામના લોકો પાળે છે.


ભુજની મહિલા ગર્વથી કચ્છની પ્રખ્યાત દાબેલી વેચે છે

Bhuj Women

Bhuj Women

મહિલાઓ અત્યાર સુધી ઘરમાં રહીને જ કામ કરતી હતી. ધીમે ધીમે નોકરી કરતી થઇ  પણ જે ધંધામાં પુરુષોનો ઇજારો છે, તેમાં પોતાની આવડત હોવા છતાં ઝંપલાવવામાં મહિલાઓ શરમ અનુભવે છે, પણ હવે તેવાં ક્ષેત્રોમાં પણ મહિલાઓ કામ કરતી થઇ છે.

ભુજના જ વર્ષાબેન મહેન્દ્ર સોનેતાની વાત લઇ લ્યો, એક સારા પરિવારમાં થી આવતાં હોવા છતાં કામ કરવામાં શરમ શેની..?? તે વિચારધારા સાથે તેઓ કચ્છના પ્રથમ એવાં મહિલા હશે જે ભુજના હમીરસર કાંઠે રેકડી કાઢે છે અને તેના પર ગર્વથી કચ્છની પ્રખ્યાત દાબેલી વેચે છે.