ATUL N. CHOTAI

a Writer


ઝારખંડના પોટકા ગામમાં રસ્તાઓ ને સૌથી વધુ ભણેલી દીકરીઓનાં નામ અપાય છે

potka village jharkhand

potka village jharkhand

સુમિતા ભટ્ટાચાર્ય, બૈસાખી ગોપે, મણિ માલા સિકદાર, સુનીતા ગોપે જેવી છોકરીઓનાં નામ આપણે ભલે કયારેય સાંભળ્‍યાં ન હોય પરંતુ ઝારખંડના સિંઘભુમ જિલ્લાના પોટકા ગામે જાઓ તો તમને આ છોકરીઓનાં નામના રસ્તાઓ દેખાશે. ના તે કોઇ ત્યાંની મહિલા રાજકારણીઓ કે સેલિબ્રિટી નથી બલકે ત્યાંની ભણવામાં એકદમ હોશિયાર દીકરીઓ માત્ર છે. દર અસલ રાંચીથી ૧પ૦ કિલોમીટર દૂર આવેલા આ ગામમાં દીકરીઓને ભણાવવાનો જબરો મહિમા છે. ૬૦૦ પરિવાર ધરાવતા આ ગામમાં એક પણ હાઇસ્કુલ નથી અને વિદ્યાર્થીઓએ ભણવા માટે હાઇસ્કુલ માટે દરરોજ ૩ કિલોમીટર અને કોલેજ જવા માટે રોજ ૩૦ કિલોમીટર દુર જવું પડે છે. આવું થાય ત્યારે પહેલો ભોગ ગામની દીકરીઓના શિક્ષણનો લેવાઇ જાય આવું ન થાય એટલા માટે ગામના મહિલા મોરચાએ મસ્ત ઉપાય કાઢયો કે જે દીકરીઓ સૌથી વધુ ભણશે તેના નામે ગામના રસ્તાઓ ઓળખાશે. અત્યારે ર૩ વર્ષની થયેલી સુમિતા ભટ્ટાચાર્ય ગામની સૌથી વધુ ભણેલી દીકરી છે ત્યાર પછીની છોકરીઓનાં નામે હવે ગામના રસ્તાઓ ઓળખાય છે. ઇવન સિંઘભુમના ડેપ્યુટી  કમિશનરે પણ આ પગલાને આવકારીને સતાવાર રીતે નામનાં પાટિયાં બનાવવાની મંજુરી આપી દીધી છે.

Advertisements


પોરબંદરના પછાત વિસ્તારની ઝુંપડપટ્ટીમાં વૃધ્ધા શકરીમાં અનોખું ઘોડિયા ઘર ચલાવે છે

Ghodiya Ghar

Ghodiya Ghar

માંની મમતા વિશે ઘણું કહેવાયું છે અને  ઘણું સાંભળવા મળે છે ત્યારે સુદામા નગરી પોરબંદરમાં આવેલ છેવાડાના પછાત વિસ્તારની ઝુંપડપટ્ટીમાં રહેતી નાના પરિવારની માં મોટી મમતા સાથે નિઃસ્વાર્થ ભાવે ઘોડિયાઘર ચલાવતી બાળકોનો ઉછેર કરે છે. મધ્યપ્રદેશમાં રહેતા સુમજીના ૬૫ વર્ષના પત્ની શકરીબેન છેલ્લા ૬ વર્ષથી પોરબંદરની સૌરાષ્ટ્ર કેમીકલ્સ ફેકટરીના દંગામાં રહેતી અને મજુરીકામ કરતી પુત્રીના ઘરે રહેવા આવી હતી અને પુત્રી સહીત પરિવારજનો ફેકટરીમાં મજુરી અર્થે જાય ત્યારે દોહીત્રી – દોહીત્રને શકરીમાં સાચવતા – ઉછેરતા હતાં તે દરમ્યાનમાં એ જ વિસ્તારમાં અ્ન્ય પણ બે ડઝન જેટલા શ્રમીક યુગલો ફેકટરીમાં મજુરી કામે જતા હતા અને પેટીયું રળતા હતા. આથી સૌ પ્રથમ તો આજુબાજુના યુગલોના બે ત્રણ બાળકોને શકરીમાં પોતાની દીકરીના દીકરા દીકરીની જેમ દેખરેખ રાખીને નિઃસ્વાર્થભાવે ઉછેરવા લાગ્યા હતાં. બાળકોનો ખુબ જ વ્યવસ્થિત ઉછેર અને  સાર સંભાળ રાખતા શકરીબેન સુમજીના હાથ નીચે આજુબાજુનાં દંગાના બાળકો પણ હેવાયા બનીને મોટા થવા લાગતાં જોતજોતામાં તો દોઢથી બે ડઝન બાળકો અહીં સુમરીમાંના આશરે આવવા લાગ્યા  રેતીના કણ ગણાય પણ માંની મમતા ગણાય નહીં તે ઉક્તિ અહી સાર્થક થતી હોય તેમ દરેક બાળકને પોતાના સંતાનની જેમ જ પ્રેમ અને હુંફથી  શકરીમાં સાચવવા લાગ્યા બાળકો માટે પણ શકરીમાંનો ખોળો એટલે દુનિયાનું સલામત સ્થળ હોય તેમ રહેવા લાગ્યા સવારે મજુરીએ જતા દંપતિઓ પોતાના દોઢ બે વર્ષના બાળકને શકરીમાંના આશરે છોડી દે છે કોઈ તેના માટે નાસ્તો લાવે, તો કોઈ કપડા લાવે, કોઈ બાળકો માટે દુધ લાવે, તેવી રીતે કુદરતના ખોળે ઝુંપડપટ્ટીમાં જ ઘોડીયાઘર બની ગયું છે અહિયાં ઘોડીયું નહીં હોવાથી વૃક્ષની ડાળી ઉપર કપડા બાંધીને ઘોડીયું તૈયાર કરી તેમાં બાળકને ઝુલાવે, રડતા બાળકને રમકડું આપીને  છાના પણ રાખી દે છે અહીંયા બાળકોને સ્વેચ્છાએ પ્રેમથી સાચવતા શકરીમાં પાસે નથી પાક્કા રૃમ, નથી ઘોડીયા કે નથી કોઈ વ્યવસ્થા છતાં પણ પોતાના ઝુંપડામાં તથા ફળીયાનાં ઓટલા ઉપર વૃક્ષ નીચે બેસીને આ વૃધ્ધ માં ના જીવનમંદિરની આરતીમાં બાળકનાં જીવનસુરોનું ગુંજન અદ્ભૂત રીતે સાંભળવા મળે છે.


ગીરના જંગલમાં મહીલાઓ ખુંખાર પ્રાણીઓ સાથે રહીને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ કરે છે

Ladies forest officer

Ladies forest officer

તાલાલા: ગીર જંગલમાં વસવાટ કરતા સિંહ, દિપડા જેવા ખુંખાર પ્રાણીઓની હાજરીમાં ફરજ બજાવવામાં ભલભલાનાં હાંજા ગગડી જતા હોય છે ત્યારે આવાં પ્રાણીઓનાં સંરક્ષણ – સંવર્ધન માટે ફરજ બજાવતી ત્રણ મહિલા વનકર્મીઓની હિંમતની ઉમદા નોંધ લેવાઇ છે. એશીયાટીક સિંહોનું અંતિમ નિવાસસ્થાન ગીર સમગ્ર દેશ – વિદેશમાં પ્રસિધ્ધ છે. આ જંગલની વન્યસૃષ્ટિ અને જૈવિક વિવિધતા પણ અન્ય જંગલ કરતા વિશેષ છે. ૨૦૦૭ ના વર્ષથી ગીર જંગલમાં નિમણૂંક પામેલી મહિલાઓ યોગ્ય તાલીમ બાદ પુરૃષ સમોવડી નથી પરંતુ ચડીયાતી સાબિત થઇ છે. હાલ ગીર જંગલ વિસ્તારમાં ૫૦ જેટલી મહિલાઓ સિંહ – દીપડા જેવા હિંસક પ્રાણીઓ સાથે રહી રાત – દિવસ ફરજ બજાવી રહી છે. આ મહિલાઓની કામગીરીથી પ્રભાવિત થઇ આંતરરાષ્ટ્રીય ચેનલ ડિસ્કવરીએ આ ”લાયન્સ કવીન ઓફ ઇન્ડીયા” શિર્ષક હેઠળ ચાર એપીસોડ બનાવ્યા છે. જે થોડા સમય પહેલા પ્રસારીત થયાં હતા  આ અંગે સાસણના ડી.સી.એફ. ડો. સંદીપ કુમારે જણાવ્યું હતું કે, મહિલા વનકર્મી કિરણબેન પિઠીયા, રસિલાબેન વાઢેર અને દર્શનાબેન કાગડા સહિત કર્મચારીની વન્યપ્રાણી સાથેની કામગીરીના ડિસ્કવરી ચેનલે ચાર એપીસોડ તૈયાર કર્યા છે  વધુમાં તેઓએ જણાવ્યું હતું કે કઠીન ગણવામાં આવતી કામગીરી મહિલાઓ આરામથી કરી રહી છે. અને તેની આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ તેમની નોંધ લેવામાં આવી છે. જે દેશ માટે ગૌરવની બાબત છે.


રાજકોટની ૧૫ મહિલા બૂટલેગર કારીગરો બની

આર્થિક મજબૂરીના કારણે દારૂનું વેચાણ કરતી મહિલાઓને થોરાળા પોલીસે  નૈતિક મનોબળ આપી, પગભર બનાવી સમાજમાં પુનઃસ્થાપિત કરી

Rajkot Ladies in Business

Rajkot Ladies in Business

આલેખન – દર્શન ત્રિવેદી    ::: પ્રાદેશીક  માહિતી  કચેરી :::
જયુબેલી બાગ ની  અંદર  – રાજકોટ

રાજકોટ શહેરના શ્રમજીવી બાહુલ્ય ધરાવતા કુબલિયાપરા વિસ્તારમાં એક દિવસ શહેર પોલીસની ટીમે રેડ પાડી. દેશી દારૂના વેચાણ કરતી એક મહિલાના ઝૂંપડા જેવા ઘરમાં પોલીસે તપાસ કરી તો મળી આવ્યો રૂ. ૨૦૦નો દારૂ. પણ, એ ઘરની સ્થિતિ જોઇ કોઇ પણ ઋજુ હ્રદયના માનવી પીગળી જાય ! એ ઘરમાં મહિલાના ચાર બાળકો ખાવા માટે રડતા હતા, ગંભીર બિમારીથી પીડાતો મહિલાનો પતિ કણસતો ખાટલામાં પડ્યો હતો. સ્થિતિ એવી હતી કે દારૂના વેચાણમાંથી થતી આવકથી આ છ માણસનું ઘર ચાલતું હતું. આ પૂર્વેની રેડમાં પણ આ મહિલા બૂટલેગર પાસેથી રૂ.૨૦૦ – ૫૦૦ નો જ દેશી દારૂ પકડતો હતો. પોલીસ તેને પકડી કાયદેસરની કાર્યવાહી કરતી. પોલીસની કસ્ટડી દરમિયાન મહિલાના પરિવારની હાલત અતિ દારુણ બની જતી હતી. આસીસ્ટન્ટ પોલીસ કમિશનર સુશ્રી બન્નો જોશીના ધ્યાને એક વાત આવી કે આ સમસ્યાનું મૂળ ગુનેગાર નથી, એમની આર્થિક સ્થિતિ છે. એટલે, તેમણે સુરક્ષા સેતુ અને ગતિશીલ ગુજરાત અંતર્ગત નવતર કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો…. તેમણે મહિલા  બૂટલેગરોને  આર્થિક પગભર બનાવી દારુ  વેચાણની પ્રવૃત્તિ છોડાવવાનો નિર્ધાર કર્યો.

થોરાળા પોલીસ સ્ટેશનના ગુના શોધક શાખાના પોલીસ સબ ઇન્સ્પેક્ટર શ્રી હેમેન્દ્ર ધાધલ તથા કોન્‍સ્ટેબલ શ્રી નરેન્દ્રભાઇ હૂદડે પ્રથમ તો એક સર્વે કર્યો. જેમાં કેટલાક તથ્યો મળી આવ્યા. તેના પોલીસ થાણા વિસ્તારમાં જ મોટા ભાગની મહિલા  બૂટલેગરો  કાર્યરત  હતી. તે પૈકીની કેટલીક મહિલાઓ સામે તો દસથી વધુ નશાબંધીના ગુના નોંધાઇ ચૂક્યા હતા. પણ, એમની પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ બહુ જ કરુણ હતી. કેટલીક મહિલાઓને તેના પતિએ તરછોડી દીધી હતી તો કેટલાકના પતિ ગંભીર પ્રકારના ફોજદારી ગુનામાં જેલમાં હતા. કોઇના પતિ બિમાર, નિઠલ્લા અને આળસુ પ્રકૃત્તિના અને કામચોર અને બેરોજગાર હતા. એટલે, પરિવારના લાલનપાલનની જવાબદારી મહિલાના શીરે હતી. તે સમાજથી વિમુખ થઇ ગઇ હતી. પોલીસ સામે મોટો પડકાર હતો કે અશિક્ષિત અને દારૂ ગાળવા સિવાયની કોઇ આવડત ન ધરાવતી આ મહિલાઓને પગભર બનાવી સમાજમાં કેવી રીતે પુનઃસ્થાપિત કરવી ? પ્રથમ તો આ મહિલાઓને સમજાવવાનું કપરૂ કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું. પોલીસ કમિશનર શ્રી મોહન ઝા અને એસીપી શ્રી જોશી દ્વારા આ કામ પણ બખૂબી પાર પાડવામાં આવ્યું. મહિલાઓના ઘરે જઇ રૂબરૂ મુલાકાત કરવામાં આવી. તેમના મનમાં રહેલી ભયવૃત્તિને દૂર કરવામાં આવી. દારૂના દુષણથી સમાજ અને તેના પરિવારને થતી પ્રતિકૂળ અસર મનોવૈજ્ઞાનિક ઢબે તેને સમજાવવામાં આવી. આ મહિલાઓને નોકરી-વ્યવસાય અપાવી આર્થિક સમસ્યા દૂર કરવાનું આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું. પ્રત્યેક મહિલા બૂટલેગર સાથે ત્રણ-ચાર બેઠકો બાદ તેઓ આ ગુનાઇત પ્રવૃત્તિ છોડવા માટે રાજી થઇ.

હવે પ્રશ્ન એ હતો કે તેમને આર્થિક સક્ષમ કેવી રીતે બનાવવી ? પહેલા તો કારખાનામાં કામે રાખવાનું વિચારવામાં આવ્યું. પણ, મહિલાઓ પાસે વિશેષ આવડત અને કારખાનેદારોમાં વિશ્વાસના અભાવનું વિઘ્ન આવ્યું. એથી સુરક્ષા સેતુ સોસાયટી અંતર્ગત મહિલાઓને સીલાઇ મશીન આપી દરજી કામ શીખવાડવાનું આયોજન કર્યું. પણ, એની તાલીમ લાંબી હોવાથી શક્ય નહોતું. એટલે પોલીસે એક અનુકુળ રસ્તો શોધી લીધો. થોરાળા પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારમાં ઇમિટેશન જ્વેલરીના ઘણા કારખાના કાર્યરત છે, ત્યાંથી મહિલાઓ ઘરે કાચો માલ લાવે અને તૈયાર કરી પરત દઇ આવે. તેમાં માત્ર એકાદ અઠવાડિયાની તાલીમની જરૂર હતી. પોલીસે પોતાના વાહનો દોડાવી આ ૧૫ બૂટલેગર મહિલાઓને ઘરેણા બનાવવાની તાલીમ આપી. વિશ્વાસ સંપાદનના ભાગરૂપે શરૂઆતના તબક્કે કોન્સ્ટેબલ નરેન્દ્રભાઇએ કાચા અને તૈયાર માલની હેરાફેરી કરાવી. આમ થોડાક જ મહિનાઓમાં આ મહિલાઓ ૬થી ૯ હજાર રૂપિયા પ્રતિ માસ કમાતી થઇ ગઇ. આર્થિક જરૂરિયાત સંતોષાતા જૂની પ્રવૃત્તિ ભૂલાઇ ગઇ ! મોરલ પોલીસિંગ કામ કરી ગયું…!! દારૂબંધી ભંગના અગિયાર કેસનો સામનો કરી રહેલા આ પૈકીના એક મહિલા જીલુબેન કુરેશી કહે છે, હું ક્યારેય દારૂ વેચવા માંગતી નહોતી. પણ, મારા પતિએ મને બળજબરીપૂર્વક આ ધંધામાં ધકેલી દીધી હતી. મે ઘણા સામાજિક અનિષ્ટોનો સામનો કર્યો. પણ, પોલીસના નૈતિક સહયોગથી  હું હવે એ પ્રવૃત્તિ છોડી શકી છું. ઓછા પૈસા કમાઉ છું પણ, પરિવાર અને સમાજમાં ફરી આવી શકી છું. આવા જ એક મહિલા સતિબેન બોહકિયા કહે છે, મહેનતો રોટલો ખાઇ અમે ખુશ છીએ. પોલીસનો ડર દૂર થયો છે અને કાયદાકીય ઝંઝટથી મુક્તિ મળી છે. અમને પોલીસનું નવું સ્વરૂપ જોવા મળ્યું છે. થોરાળા પોલીસ સ્ટેશનના પોલીસ અધિકારીઓ  નિયમિત પણે આ મહિલાઓની મુલાકાત લે છે અને કોઇ સમસ્યા હોય તો ઉકલી પણ આવે છે. મહિલા સશક્તિકરણની દિશામાં રાજકોટ શહેર પોલીસનો આ પ્રયાસ ખરા અર્થમાં  અભિનંદનને  પાત્ર છે.