ATUL N. CHOTAI

a writer – since 2014


બાળક મુળશંકરમાં થી મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી બનાવનારી પવિત્ર તપોભૂમિ એટલે મોરબી જિલ્લાનું ટંકારા ગામ

: સંકલન : :
જગદીશ ડી. ત્રિવેદી- સહાયક માહિતી નિયામક
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી, જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

Dayanand Sarashvati House - Tanakara

Dayanand Sarashvati House – Tanakara

મુળશંકર નામના તેજસ્વી યુવાનને મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વૂતી બનાવનારી ટંકારાની પવિત્ર તપોભુમિ આજે સમગ્ર વિશ્વને વેદો અને આર્યધર્મનો સંદેશો આપી રહી છે. એક સમયે જે સ્થળે રાજા અને રાણીના આનંદ પ્રમોદના સ્થળો હતા ત્યાંઆ આજે વિદ્યાર્થીઓ વેદોનું ગાન કરે છે. જયાં રાજવીના મનોરંજન માટેના નૃત્યો  થતા ત્યાં આજે હવનની પવિત્ર જવાળાઓ વચ્ચે મંત્રોચ્ચારનો ધ્વની ગુંજે છે.  ટંકારા સ્થિત મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટ માત્ર સ્વાંમીજીના જન્મસ્થ્ળની સ્મૃતિઓ સાચવીને જ નથી બેઠું પણ મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીની વેદો તરફ પાછા વળવાના સંદેશ, અધ્યાત્મ અને સેવાની સુવાસને વિશ્વભરમાં પ્રસરાવી રહ્યું છે. વેદોની પરંપરાની જાળવણી આજે સેવાના સ્વરૂપે વિશ્વભરમાં આ સંસ્થાના માધ્યમથી વિસ્તરી રહી છે. મોરબીથી ૨૨ કિ.મી અને રાજકોટથી માત્ર ૪૫ કિ.મી દુર આવેલું આ પવિત્ર સ્થળ ડેમી નદીના તટે સાત એકર જેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે.

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૫૯માં થઇ હતી. પોરબંદરના સખાવતી શેઠ નાનજી કાલીદાસ મહેતાએ ૧.પ0 લાખ રૂપિયાનું દાન આપ્યું અને મોરબી સ્ટેટ પાસેથી રાજા – રાણીનો આવાસ અને અન્ય પરિસર ખરીદાયા અને મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટ બનાવ્યુ રાજાનું નિવાસસ્થાન આજે ડીસ્પેન્સરી અને ૧૦ હજારથી વધુ પુસ્તકો ધરાવતી વેદદર્શન, ઉપનિષદ, બ્રાહ્મણ ગ્રંથ, સ્મૃતિઓ, સંસ્કૃત સાહિત્ય , સંસ્કૃત વ્યાકરણના પુસ્તકોથી સમૃધ્ધ પુસ્તકાલયમાં તબદીલ થયું છે. અગાઉના રાણીવાસમાં હવે વિદ્યાર્થીઓનું છાત્રાલય છે જયારે નૃત્યશાળામાં યજ્ઞશાળા બનાવાઇ હતી જેના ચારે પ્રવેશદ્વારોને ચારે વેદોના નામો અપાયા છે.

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વરતી સ્માયક ટ્રસ્ટની મહાવિદ્યાલયમાં ધોરણ ૭ થી એમ.એ સુધીનો અભ્યાસક્રમ ચલાવાય છે. જે સંપૂર્ણપણે નિઃશુલ્ક છે. હાલમાં અહી ૧૫૦ થી વધારે વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. વેદ આધારિત શિક્ષણ અને ૧૬ સંસ્કા્રોનું જ્ઞાન વિદ્યાર્થીઓને અપાય છે. યજ્ઞવિધિ,મંત્રોનું જ્ઞાન એ વિદ્યાર્થી જીવનનું અહી અભિન્ન અંગ છે. અહીંથી શિક્ષણ લઇને બહાર પડતો વિદ્યાર્થી અનુસ્નાતક કક્ષાની આચાર્યની પદવી પ્રાપ્ત  કરે છે. આ માટેની પરીક્ષા મહર્ષિ દયાનંદ વિશ્વ વિદ્યાલય રોહતક (હરિયાણા) દ્વારા લેવાય છે.  આ વિદ્યાલયમાં ગુજરાત સહિતના આશરે ૧૩ રાજયો, નેપાળ તથા મોરેશ્યસના બાળકો વેદજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા આવે છે. ગત વર્ષે મોરેશ્યસના બે વિદ્યાર્થીઓએ અહી પદવી પ્રાપ્ત કરી હતી. અહી પી.એચ.ડી.ના વિદ્યાર્થીઓ માટે પણ સમૃધ્ધ પુસ્તકાલય હોવાથી વિદ્યાર્થીઓ આવે છે. આ વિદ્યાલયમાં ચોમાસા સિવાયના સમયમાં વિદ્યાર્થીઓ પ્રકૃતિના સાન્નિ યે વૃક્ષો નીચે બેસી ગુરૂકુળ પરંપરાથી વેદોનું જ્ઞાન મેળવે છે.

આ સંસ્થાનું ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર બનાવાયું છે. આ પરિસરમાં ૧૦૦ જેટલા યાત્રિકોને એક સાથે સમાવી શકે તેવું સુંદર અતિથિગૃહ વિવિધ દાતાઓના સહયોગથી બનાવાયું છે જેમાં કેટલાક ઓરડાઓમાં રસોડાની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે. વિશાળ ભોજનાલયમાં યાત્રિકો માટે ભોજન વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ થઇ શકે છે. ટ્રસ્ટના પરિસરથી નજીક આવેલું છે મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વાતીનું જન્માસ્થળ, મુળશંકરનો જન્મ થયો તે ઘર હવે ટ્રસ્ટના હસ્તક છે. જેને આધુનિક બનાવી ત્યાં મહર્ષિના જન્મ સ્થાન પર યજ્ઞવેદી અને વાસણોને સ્મૃરતિરૂપ રાખવામાં આવ્યા છે. આ ઘરમાં હાલ ટ્રસ્ટ  દ્વારા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીના ટંકારામા જન્મ થી માંડીને તેમની સમગ્ર જીવનયાત્રા અને મહાનિર્વાણ સુધીના સમયગાળાને સુંદર ચિત્રો દ્વારા પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. અહી સ્વામીજી દ્વારા આર્ય ધર્મ અને વેદોના પ્રચાર અર્થે સમગ્ર આર્યવર્તમાં કરાયેલી યાત્રાનો સુંદર નકશો પ્રદર્શિત કરાયો છે. જબલપુરમાં ૧૮૭૪ ના વર્ષમાં આસી. કમિશ્નરશ્રી કૃષ્ણકુમારના ઘરે લેવાયેલી મહર્ષિની મૂળ તસવીર જેવી અલભ્ય તસવીર સહિતની સાત તસવીરો પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. આ પ્રદર્શન ખંડમાં ચારે વેદોનો એક જ ગ્રંથમાં સમાવેશ થયો હોય તેવું પુસ્તક તથા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વ્તીના હસ્તલિખિત પત્રોની પ્રતિકૃતિઓ પણ પ્રદર્શિત કરાયા છે.

મુળશંકરને જે શિવાલયમાં શિવલીંગ પર ઉંદરડા ફરતા જોઇ બોધ થયો હતો તે બોધશિવરાત્રી શિવમંદિર આજે પણ દર્શનાર્થે ખુલ્લુ઼ છે. આ મંદિર તેમના પિતાશ્રી કરસનભાઇએ બનાવ્યું  હતું. શ્રી કુબેરનાથ મહાદેવના આ મંદિરમાં નિયમીત પુજા અર્ચન થાય છે અને આ પવિત્ર સ્થળ બોધ શિવરાત્રી શિવમંદિર પરિસર તરીકે સુખ્યાત છે. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી સ્મારક ટ્રસ્ટ દ્વારા ટંકારામાં બોધમંદિર નજીક ગૌશાળા પણ ચલાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે વિદ્યાલય પણ ચલાવાઇ રહ્યું છે. અહીં દર વર્ષે મહાશિવરાત્રી સમયે ઋષિ બોધોત્સવ ઉજવાય છે. અત્રે એ ઉલ્લેખનીય છે કે ટંકારાને સમગ્ર વિશ્વમાં આર્યધર્મ અને વેદોનો પ્રચાર પ્રસાર કરી પવિત્ર તિર્થધામ બનાવનારા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી, પૂર્વાશ્રમના મુળશંકર (મુળજી) નો જન્મ શ્રી કરસનભાઇ ત્રિવેદીના ઘરે માતા અમૃતબાઇની કુખે તા. ૨૪ – ૦૨- ૧૮૨૪ના રોજ થયો હતો. બાળપણથી જ આધ્યાત્મિિક સંસ્કારો ધરાવતા મૂળશંકરે ૨૧ વર્ષની વયે ટંકારા છોડયા બાદ સમગ્ર ભારતમાં પ્રવાસ કર્યો અને વેદોનું જ્ઞાન મેળવી સત્યાર્થપ્રકાશ મહાગ્રંથની રચના કરી અને વિશ્વને વેદો તરફ વળવાનો સંદેશો આપ્યોે. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીનું તા.૩૦ – ૧૦ – ૧૮૮૩ ના રોજ દિવાળીના સમયે દેહાવસાન થયું હતું


સૌરાષ્ટ્રનો મોરબી જિલ્લો ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક સ્થળોનો સાંસ્કૃતિક ધરોહર સમાન ગૌરવવંતો વારસો ધરાવે છે

:: સંકલન : :
જગદીશ ડી. ત્રિવેદી- સહાયક માહિતી નિયામક
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી, જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

Morbi City

Morbi City

સૌરાષ્ટ્રનો નવરચિત મોરબી જિલ્લો તા ૧૫/૦૮/૨૦૧૩ નાં રોજ રાજકોટ જિલ્લામાંથી અલગ થઇને અસ્તિત્વમાં આવેલ છે. મોરબી, માળીયા, ટંકારા, વાંકાનેર અને હળવદ સહિત પાંચ તાલુકા ધરાવે છે. મોરબી જિલ્લો સમગ્ર વિશ્વમાં તેમનાં સીરામીક ટાઇલ્સ, મીઠા અને કવાર્ટઝ ઘડીયાળનાં ઉધોગ માટે પ્રખ્યાત છે તેવી જ રીતે જિલ્લામાં આવેલ સાંસ્કૃતિક ધરોહર સમાન ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક સ્થળો તેમના ગૌરવવંતા વારસા સમાન છે જે સ્થળોને લોકો શ્રધ્ધા અને ભાવના સાથે આવે છે આવો આપણે જિલ્લાનાં ધરોહર સમાન સ્થળો તરફ એક દ્રષ્ટિપાત કરીએ તો…

જિલ્લાનું મુખ્ય મથક મોરબી છે આ શહેરનો ઇતિહાસ જેટલો ગૌરવવંતો છે તેટલો જ આ શહેરનો વર્તમાનકાળ પ્રગતિની સાક્ષી પુરે છે આશરે ત્રણસો વર્ષ પહેલા સ્થપાયેલ આ શહેરની કલાત્મક કોતરણી સભર ઇમારતો તથા ઔધોગિક ક્રાંતિને પગલે રેલ્વે અને માર્ગ વ્યવહારો માટે સ્થપાયેલા પુલો આ શહેરનાં તત્કાલીન પ્રજાવસ્તલ રાજવીનીદીર્ધદ્રષ્ટિ છતીકરે છે મોરબી શહેર અને જિલ્લો વારંવાર કુદરતનો ભોગ પણ બનતું આવ્યુ છે જેમ કે, વાવાઝોડુ, દુષ્કાળ, મચ્છુ-૨ જળ હોનારત હોય કે ૨૦૦૧ નો ભુકંપ હોય પરંતુ આ જિલ્લાએ આફતને પણ અવસરમાંપલટાવી નાંખીને વિકાસ તરફ નિરંતરઆગળ ધપવાની પ્રવૃતિથી ધમધમે છે.

મોરબી શહેરને તેમનાં રાજવીઓ એ આપેલ ઐતિહાસિક ઇમારતો જોવો એક લહાવો સમાનછે. જેમાં દરબારગઢ, મણીમંદીર, ઝુલતો પુલ, ગ્રીન ચોક, નહેરૂ ગેઇટ, ન્યુ પેલેસ ખરેખર જોવાલાયક છે. મોરબીનો ઝૂલતો પુલ એક નજરાણું છે. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન લાકડા અને વાયર ધ્વારા આ પુલ બનાવાયો હતો આ પુલ ૧૬૫ ફૂટ લાંબો અને ૪.૫ ફુટ પહોળો છે તે મચ્છુ નદી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ઝૂલતા પુલ પરથી પસાર થવું એ મુલાકાતીઓ માટે એક આશ્ચુર્યજનક અનુભવ છે.

ઇ.સ. ૧૯૩૫માં મણિમંદિર બનાવવામાં આવ્યુ છે. સુંદર કલાત્મક આર્કિટેકચરલ નમૂનેદાર મણિમંદિરનું પ્રેમની યાદમાં નિર્માણ થયુ હતું. હાલ મણિમંદિર ભૂંકપને કારણે નુકસાન પામેલ તેની મરામતની કામગીરી હાથ ધરાઇ છે. મોરબી નજીક રફાળેશ્વર મહાદેવજીનું મંદિર પુરાણુ છે. આ મંદિર મોરબીનાં મહારાજા લખધીરસિંહજીએ ૧૯૪૬માં બંધાવ્યુ હતું. અહી પિતૃ તપર્ણની વિધિ કરવામાં આવે છે. મચ્છુ -૨ ડેમ પાંચ કીલોમીટર દૂર છે તેમજ મોરબીમાં લખધીરસિંહજી એન્જિેનિયરીંગ કોલેજ વર્ષોથી કાર્યરત છે. તેમજ અન્ય સ્થળોમાં કુબેરનાથ મંદીર અને તેમા આવેલ ઐતિહાસીક વાવ, ત્રિલોકધામ મહાદેવ મંદિર, ત્રિમંદિર આવેલ છે.

મોરબીથી ૨૦ કીલોમીટરનાં અંતરે આવેલું ટંકારા મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીનું જન્મસ્થળ છે. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીએ આર્ય સમાજની સ્થા‍પના કરી હતી. જે આજે દેશભરમાં પથરાયેલી છે. વૈદિક ધર્મનું અહીં અભ્‍યાસ કેન્દ્ર છે. સંસ્કૃત શાળા, લાઇબ્રેરી અને વૈદિક વિધિ માટેનાં ગ્રંથો અહીં ઉપલબધ્ધ છે. અહીં મહર્ષિ દયાનંદ આંતરરાષ્ટ્રિય ઉપદેશક મહાવિધાલય ચાલે છે. સંસ્થા ધ્વારા ગૌશાળા, આર્યસાહિત્ય પ્રચાર કેન્દ્ર વગેરે પણ છે.

મચ્છુ નદી અને નાની – નાની ટેકરીઓ વચ્ચે વાંકાનેર શહેર વસેલુ છે. આ નગરનો વિશાળ રણજીત વિલાસ રાજમહેલ વાંકાનેરની શોભામાં અનેરો ઉમેરો કરે છે. ઇ.સ. ૧૯૦૦માં અમરસિંહજી ધ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલ પેલેસનું ર્નિમાર્ણ ઇ.સ. ૧૯૦૭માં પૂર્ણ થયેલું તે ટેકરી પર આવેલુ છે. પેલેસ પરથી જોતા સંપૂર્ણ વાંકાનેર શહેરનો નજારો જોવા મળે છે. રણજીત વિલાસ પેલેસનું નામ જામનગરનાં શાસક જામ રણજીતસિંહજી પરથી પાડવામાં આવેલું આ મહેલ ૨૨૫ એકરમાં ફેલાયેલ છે. વાંકાનેરની આજુબાજુ જોવાલાયક સ્થળોમાં ટેકરી ઉપર ગાયત્રી માતાનું મંદીર આવેલ છે. જડેશ્વર મંદીર ડુંગર ઉપર ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં બનેલા આ મંદિરમાં સ્વયંભૂ શિવલિંગ છે. દર શ્રાવણ માસે અહી ભકતજનોનો મેળો જામે છે.  વડોદરાનાં વિઠોબા દીવાને આ મંદિર બનાવ્યુ હતું. અહી રહેવા માટે ધર્મશાળા તેમજ અન્નક્ષેત્ર પણ છે વાંકાનેર નજીકનું માટેલ એક ધાર્મિક સ્થળ છે. અહીં ખોડિયાર માતાનું મંદિર જેના દર્શનાર્થે અનેક ભાવિકો આવે છે. મંદિરે અન્નક્ષેત્ર, ગૌશાળા ઉપરાંત ધર્મશાળાની સુવિધા છે.

વાંકાનેર તાલુકામાં જ રામપરા અભ્‍યારણ આવેલ છે. સિંધાવદર ગામ નજીક રામપરા અભ્યાુરણ તરીકે જાહેર કરેલ જંગલ ખાતા હસ્તકનો ૧૫૦૧.૦૨ હેકટર વીડી વિસ્તાર આવેલ છે. જેમાં તાજેતરમાં ગીરનાં સિંહોની વસ્તી કાયમ રહે તે માટે લાયન જીન પુલ બ્રિડીંગ સેન્ટર શરૂ કરેલ છે. ભારતમાં જ નહીં પણ સમગ્ર એશિયા ખંડમાં સૌપ્રથમવાર આ જીન પુલ બ્રિડીંગ સેન્ટરમાં એક સાથે ત્રણ સિંહ બાળનો જન્મ્ થયો હતો. ૨૬૬ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષોથી આચ્છાદિત અને ૧૨૪થી વધુ જાતનાં પક્ષીઓ, સરિસૃપો અને વન્ય પ્રાણીઓ તેમજ ૧૦ થી વધુ જાતનાં કરોળીયા જેવી વન્ય સંપદા અને વન્યસૃષ્ટિ‍ થી ભરપૂર એવા આ રામપરા અભયારણની શોભા ચોમાસામાં તેની ચરમસીમાએ હોય છે. વાંકાનેર શહેરમાં અને તેની આજુ બાજુમાં શાહબાવાની દરગાહ, નાગા બાવાજીની જગ્યા, રધુનાથજીનું મંદિર, નકલંક મંદિર કેરાળા, હોલ માતાજીની જગ્યા , સ્વાામિનારાયણ મંદિર વગેરે સ્થંળો આવેલા છે.

મોરબી જિલ્લાનાં માળીયા તાલુકામાં જિલ્લાનું એક માત્ર નવલખી બંદર આવેલ છે તેમની બાજુમાં આવેલ વવાણિયા ગામ શ્રીમદ રાજચંદ્રજીનું જન્મ સ્થાન આવેલ છે મહાત્મા ગાંધીજીએ શ્રીમદ રાજચંદ્રજીને પોતાનાં આધ્યાત્મિક ગુરુ માન્યા હતા. વવાણીયા ખાતે રામબાઇ માતાજીનું મંદિર પણ આવેલ છે.

મોરબી જિલ્લાનો હળવદ તાલુકો નવા જિલ્લાઓની રચના થઇ તે પહેલા સુરેન્દ્ર્નગર જિલ્લાનો તાલુકો હતો હળવદ ઘણા વરસો સુધી ઝાલાવાડનું પાટનગર રહી ચુકેલું હળવદનાં ફરતો કિલ્લો અને ગઢ આવેલા છે આ ગઢને છ છ દરવાજાઓ આવેલા છે. હળવદ શહેર મધ્યે આવેલુ સાતસો એકરનો ફેલાવો ધરાવતું સામંતસર તળાવ શહેરની શોભામાં અભિવૃધિ કરે છે. તેમજ હળવદનાં દાંડીયામહેલ સુંદર કાષ્ટંકામ માટે પ્રખ્યાશત છે. હળવદ એટલે પાળિયાઓનું નગર આ નગરમાં વિરાંગનાઓ અને વિરોકતી ગાથાનાં સ્મારકો, ખાંભીઓ, પાળીયાઓ લગભગ ૪૦૦૦ ચોરસ ફુટ વિસ્તારમાં અંદાજે ૩૫૦ થી પણ વધારે પાળીયાઓ મોજૂદ છે. તાલુકા ખાતે ઘુડખર અભ્યાગરણ પણ આવેલ છે અને સુંદરીભવાની માતાજીનું મંદીર પણ આવેલ છે. આમ નવરચિત મોરબી જિલ્લો ખરા અર્થમાં ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક સ્થળોનો સાંસ્કૃતિક ધરોહર સમાન ગૌરવવંતો વારસો ધરાવેછે જેને આપણે અને આપણી યુવા પેઢીને આ મહામુલા વારસાને ખરેખર માણવા અને જોવા જોઇએ..