ATUL N. CHOTAI

a writer – since 2014


હિન્દીનો અધિકૃત ભાષા કરતા વિશેષ દરજ્જો..

– પ્રિયદર્શી દત્તા

14 મી સપ્ટેમ્બરને હિન્દી ડે તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. વર્ષ 1949 માં બંધારણ સભાએ આ દિવસે લાંબી જોશીલી ચર્ચા પછી હિંદીની દેવનાગરી લીપીને ભારતીય સંઘની અધિકૃત ભાષા તરીકે અપનાવી હતી. બંધારણના 17 મા ભાગના અનુચ્છેદ 343 થી 351 માં આ વિષયે વાત કરવામાં આવેલી છે. અનુચ્છેદ 341 (1) માં ઘોષણા કરવામાં આવી છે કે હવે પછી ભારતીય સંઘની અધિકૃત ભાષા દેવનાગરી લીપીમાં લખાતી ભાષા હિન્દી રહેશે પરંતુ અનુચ્છેદ (2) ને આગળ વાંચતા જણાય છે કે ભારત જેવા દેશમાં કે જ્યાં વિવિધ ભાષા બોલતા લોકો વસે છે અને તેના કાયદા, નિયમો અને નિયંત્રણો અંગ્રેજી ભાષામાં આલેખાયા છે ત્યાં અધિકૃત ભાષા નક્કી કરવાનો મુદ્દો કેટલો મુશ્કેલ અને ગૂંચવાડા ધરાવતો બની રહ્યો હશે. આ બાબતને એક સમાધાન તરીકે વર્ણવીશું તો તે ઘણું ઉત્તમ ગણાશે. સર્વોચ્ચ અદાલત, હાઈકોર્ટોની તમામ કાર્યવાહી, તમામ વિધેયકોની અધિકૃત ભાષા તથા સંસદમાં અને રાજ્યોની વિધાનસભાઓમાં રજૂ કરવામાં આવતા અને પસાર કરાતા કાયદાઓ (એક સંસ્થાનવાદી ભારત તરીકે) અંગ્રેજીમાં હોવા જોઈએ તેવુ બંધારણ (58મા) ના સુધારા ધારાનો માર્ગ મોકળો થયો ત્યાં સુધી એટલે કે તા.17 ફેબ્રુઆરી, 1987 સુધી બંધારણનું (સુધારાઓને આવરી લેતું) સુધારેલું સ્વરૂપ હિંદી ભાષામાં સુધારાઓ સહિત પ્રસિધ્ધ થઈ શક્યું ન હતું. ઘણા બધા કારણોથી હિંદી ભાષાનો અધિકૃત ભાષા તરીકેનો દેખાવ ખૂબ જ ઓછો સંતોષજનક રહ્યો છે અને આથી જ 70 વર્ષ પૂરા થયા પછી સરકારમાં અંગ્રેજી ભાષાને બદલે પણ હિંદી ભાષાને કોઈપણ રીતે, ઉપયોગમાં લઈ શકાતી નથી. આપણા બંધારણના ઘડવૈયાઓએ આ કામગીરી પૂર્ણ કરવા માટે માત્ર 15 વર્ષ આપ્યા હતા. અધિકૃત ભાષા (રાજભાષા)ને કાયદા, અધિકારીઓ, ન્યાયતંત્ર અને શસ્ત્ર દળો વગેરે જેવા સરકારના વિવિધ અંગો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આમ છતાં, સરકારી સંસ્થાઓ કરતા રાષ્ટ્ર ઘણું મોટું હોય છે. મહાત્મા ગાંધીજીએ ભારતમાં જે લોક જુવાળ ઊભો કર્યો તે આ સંસ્થાઓની બહાર રહીને ઊભો કર્યો હતો. તેમની અસહકારની ચળવળ અથવા તો ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ 1919 હેઠળ કોંગ્રેસ ચૂંટણીઓમાં સામેલ થાય તે સામેનો વિરોધ એ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે કે ગાંધીજી રાષ્ટ્ર આવી સંસ્થાઓ ઉપર આધારિત હોય તેના વિરોધમાં હતા. ગાંધીજી એ બાબતે સારી રીતે જાણકાર હતા કે સંસ્થાનવાદી ભારતમાં રાજ્યના સાધનો અને કરોડો લોકોના સમુદાયની વચ્ચે કેટલી મોટી ખાઈ છે. ગાંધીજી ઈન્ડિયાને બદલે ભારતીય રાષ્ટ્રને સંબોધવાનું વધુ પસંદ કરતા હતા. આ કારણે જ ગાંધીજીએ અંગ્રેજીના બદલે લોકોની ભાષાનો ઉપયોગ કરવાનો માર્ગ અપનાવ્યો હતો.

ગાંધીજીની સ્વરાજ માટેની ઝૂંબેશમાં ભાષાનો સવાલ તેના આંતરિક હિસ્સા જેવો હતો. તે સમજતા હતા કે લોકોને સ્વરાજના મિશનમાં માત્ર તેમની પોતાની ભાષા દ્વારા જ સામેલ કરી શકાય તેમ છે. આથી ગાંધીજી 1915 માં દક્ષિણ આફ્રિકાથી પાછા આવ્યા તે પછી તેમણે હિંદી ભાષાના વધુ ઉપયોગ (અન્ય કોઈ પ્રાદેશિક ભાષાની તુલનામાં) પર ભાર મૂક્યો હતો. પ્રતાપમાં તા.28 મે, 1917ના રોજ પ્રસિધ્ધ થયેલા તેમના લેખમાં તેમણે હિંદીને રાષ્ટ્રીય ભાષા તરીકે ઓળખવાની હિમાયત કરી હતી. આ લેખમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતના મોટા ભાગના લોકો કે જે હિંદી કે અંગ્રેજી જાણતા નથી તેમને અંગ્રેજીની તુલનામાં હિંદી શિખવાનું વધુ આસાન બની રહેશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતના લોકો તેમના નેશનલ બિઝનેસનું કામકાજ હિંદીમાં હાથ ધરતા નથી તે તેમની કાયરતા છે. જો ભારતવાસીઓ આ કાયરતા ત્યજી દે અને હિંદી ભાષામાં શ્રધ્ધા રાખે તો રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક કાઉન્સિલોની કામગીરીનું પણ તે ભાષામાં સંચાલન થઈ શકે તેમ છે. આ લેખમાં ગાંધીજીએ સૌ પ્રથમવાર દક્ષિણ ભારતમાં હિંદી ભાષાના દૂતો મોકલવા માટેનો વિચાર વહેતો મૂક્યો હતો. તેમનો આ વિચાર વર્ષ 1923માં સ્થપાયેલી દક્ષિણ ભારત હિંદી પ્રચાર સભાના સ્વરૂપે આકાર પામ્યો. તા.20 ઓક્ટોબર, 1917ના દિવસે ભરૂચમાં યોજાયેલી બીજી ગુજરાત શિક્ષણ કોન્ફરન્સમાં ગાંધીજીએ જે પ્રવચન આપ્યું હતું તે ઉત્તમ પ્રકારનું હતું. આ પ્રવચનમાં તેમણે હિંદીને લોકપ્રિય બનાવવા માટેના સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના પ્રયાસોને બિરદાવ્યા હતા.

સ્વામી દયાનંદ (1824 થી 1883) પણ ગાંધીજીની જેમ ગુજરાતમાંથી આવતા હતા. તે ધાર્મિક ચર્ચાઓ અને બોધ આપવામાં સંસ્કૃતને માધ્યમ તરીકે વાપરતા હતા. તેમણે હિમાલયમાં અને દક્ષિણ ભારતમાં દાયકાઓ સુધી જીવન પસાર કર્યું હોવા છતાં, તે દરમિયાન તેમણે હિંદી શિખવાની દરકાર રાખી ન હતી, પરંતુ વર્ષ 1873માં તેમણે જ્યારે કોલકતાની મુલાકાત લીધી ત્યારે તે બ્રહ્મોસમાજના કેશબચંદ્ર સેનના સંપર્કમાં આવ્યા હતા. સેને તેમને સંસ્કૃતના બદલે હિંદીનો ઉપયોગ કરવા અનુરોધ કર્યો હતો, જેથી મોટા લોક સમુદાય સુધી પહોંચી શકાય. રસપ્રદ બાબત એ છે કે સ્વામી દયાનંદ કે પછી કેશબ ચંદ્ર સેન બંનેમાંથી કોઈ એકની મૂળ ભાષા પણ હિંદી નહોતી. દયાનંદે આ મૈત્રીપૂર્ણ સલાહ સ્વીકારી લીધી અને ખૂબ જ ટૂંકા ગાળામાં હિંદીમાં અત્યંત પ્રભુત્વ પ્રાપ્ત કર્યું. તેમણે સત્યાર્થ પ્રકાશ (1875) નામનો મહાન ગ્રંથ હિંદીમાં લખ્યો. તેમના દ્વારા આર્ય સમાજની સ્થાપના કરવામાં આવી અને આ સંસ્થા હિંદીને લોકપ્રિય અને શક્તિશાળી ભાષા બનાવવાની કામગીરીમાં લાગી ગઈ. આ રીતે ગાંધીજીએ સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ જ્યાંથી હિંદી ભાષાની મશાલ છોડી હતી ત્યાંથી આગળ ધપાવી હતી. જો કે, દયાનંદનો ધ્યેય ધાર્મિક પ્રકારનો હતો અને ગાંધીજીનો ધ્યેય રાષ્ટ્રીય હતો. ગાંધીજીએ હિંદી ભાષા દ્વારા ભારતીય માનસને બ્રિટીશ ભાષાની નાગચૂડમાંથી છૂટવાના સાધન તરીકે જોઈ. ગાંધીજીના આ મિશનને દક્ષિણ ભારતમાંથી પણ ઘણા લોકોએ સ્વિકાર્યું.

જી. દુર્ગાબાઈ (1909 – 1981) કે જે છેલ્લા વર્ષોમાં બંધારણ સભાના સભ્ય બન્યા હતા. તે કાકીનાડા (આંધ્ર પ્રદેશ)માં બાલિકા હિંદી પાઠશાળા નામે લોકપ્રિય થયેલી સંસ્થા તરૂણ વયની કન્યાઓને શિક્ષણ આપવા માટે ચલાવતા હતા. બાલિકા હિંદી પાઠશાળાની મુલાકાત સી. આર. દાસ, કસ્તુરબા ગાંધી, મૌલાના શૌકતઅલી, જમનાલાલ બજાજ અને સી.એફ. એન્ડ્રુઝ જેવા મહાનુભવો પણ લઈ ચૂક્યા હતા. આ મહાનુભવો એ બાબત માની શકતા ન હતા કે હિંદી ભાષામાં સેંકડો લોકોને જ્ઞાન આપતી આ સંસ્થા એક તરૂણ કન્યા દ્વારા ચલાવવામાં આવતી હતી. પરંતુ આ દુર્ગાબાઈ બંધારણ સભા સુધી પહોંચ્યા તે સમય સુધીમાં તો દક્ષિણ ભારતમાં હિંદી ભાષા અંગેની પરિસ્થિતિ બદલાઈ ચૂકી હતી. તેમને એવું લાગ્યું કે હિંદીની તરફેણમાં જે ઈર્ષાયુક્ત પ્રચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે તેને કારણે અન્ય લોકો હિંદી ભાષાથી વિમુખ થઈ રહ્યા છે. ખોટા માર્ગદર્શનને કારણે દેશ સેવકોએ જે હાંસલ કર્યું હતું તેની ઉપર ઈર્ષાળુ લોકોએ પાણી ફેરવી દીધું અને જોખમી પરિસ્થિતિ સર્જી. આ રીતે તેમણે તેમના તા.14 સપ્ટેમ્બર, 1949ના પ્રવચનમાં જણાવ્યું હતું કે “આ સદીના શરૂઆતના વર્ષોમાં આપણે જે રીતે હિંદી ભાષાને ઉત્સાહપૂર્વક અપનાવી તેની સામે જે આંદોલન થઈ રહ્યું છે તેનાથી મને આઘાત લાગ્યો છે…. તો શ્રીમાન, સામે પક્ષે આવા વધુ પડતા અને ખોટા પ્રકારના પ્રચારને કારણે જે લોકો હિંદી જાણતા હતા તેમનો અને જે લોકો હિંદીના ટેકેદાર હતા તેમનો સાથ ગૂમાવવો પડ્યો તે માટે આવો પ્રચાર જવાબદાર છે.” દુર્ગાબાઈના મનમાં જે દ્વિધા પ્રવર્તતી હતી અને તેમના પ્રવચનમાં વ્યક્ત થતી હતી તેવી જ દ્વિધા 70 વર્ષ પછી પણ દૂર થઈ નથી. કાયદેસરની ભાષાનો દરજ્જો માથાપર ઠોકવાના બદલે બિન હિંદી ભાષી વક્તાઓને સ્વૈચ્છિક પ્રયાસો દ્વારા હિંદી ભાષાની તરફેણમાં વાળી શકાય તેમ છે. હિંદી અને અન્ય ભાષાઓની વચ્ચે સાહિત્યીક અને સાંસ્કૃતિક પરામર્શ થતા રહેશે તો હિંદી ભાષાનો ઉદ્દેશ હલ થશે. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના કરિશ્માને કારણે નિર્વિરોધ હિંદી ભાષા આગળ ધપી રહી છે. ઉદ્દેશ લોકો સમજે તેવી ભાષામાં મહત્તમ સમુદાય સુધી પહોંચવાનો છે. (લેખક નવી દિલ્હી સ્થિત સ્વતંત્ર સંશોધક અને કટાર લેખક છે. આ લેખમાં વ્યક્ત કરાયેલા અભિપ્રાયો તેમના અંગત છે. : પ્રેસ ઈન્ફોર્મેશન બ્યુરો – ભારત સરકાર – અમદાવાદ)


ઇસીઆઈ – ઇવીએમની સુરક્ષા સંબંધિત ખાસિયતો પર વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ઇસીઆઈ) નાં ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન (ઇવીએમ) ની સુરક્ષા સંબંધિત ખાસિયતો વિશે તાજેતરમાં સામાન્ય લોકોનાં મનમાં કેટલાંક પ્રશ્રો ઊભા થયાં છે. ચૂંટણી પંચે અવારનવાર જણાવ્યું છે કે ઇસીઆઈ-ઇવીએમ અને તેની સિસ્ટમ મજબૂત, સુરક્ષિત છે, જેની સાથે કોઈ પણ પ્રકારનાં ચેડાં થઈ શકે તેમ નથી. નીચે ઇવીએમ સાથે સંબંધિત વારંવાર પૂછાતાં પ્રશ્રો અને તેની સલામતીની ખાસિયતોનાં સંબંધમાં વિસ્તૃત માહિતી આપવામાં આવી છે, જેમાં ઇવીએમની આધુનિક ટેકનોલોજીકલ ખાસિયતો તથા તેના ઉત્પાદનથી લઈને સંગ્રહ સુધી તેના વપરાશ માટે વહીવટી સ્તરે લેવામાં આવતાં કડક પગલાં સામેલ છે.

1 .ઇવીએમ સાથે ચેડાં કરવા એટલે શું..?? : ઇવીએમ સાથે ચેડાં કરવા એટલે તેનાં કન્ટ્રોલ યુનિટ (સીયુ) ની માઇક્રોચિપ્સ પર લખેલા સોફ્ટવેર પ્રોગ્રામમાં ફેરફાર કરવો કે પછી સીયુમાં નવી માઇક્રોચિપ્સ નાંખીને બદઇરાદો ધરાવતો સોફ્ટવેર પ્રોગ્રામ સ્થાપિત કરવો તથા બેલોટ યુનિટ (બીયુ) માં કી દબાવવાથી કન્ટ્રોલ યુનિટમાં સાચું રેકોર્ડિંગ ન થાય તેવી ગોઠવણ કરવી.

2. ઇસીઆઈ – ઇવીએમ હેક કરી શકાય..?? : નાં.. ઇવીએમ મશીનોનું એમ1 (મોડલ 1) વર્ષ 2006 સુધી બનાવવામાં આવતું હતું અને કેટલાંક કાર્યકર્તાઓ દાવો કરે છે તેનાથી વિપરીત એમ1ને હેક ન કરી શકાય તેવું બનાવવા જરૂરી તમામ ટેકનિકલ ખાસિયતો તેમાં ઉમેરવામાં આવી છે. વર્ષ 2006માં ટેકનિકલ આકારણી સમિતિની ભલામણોને આધારે ઇવીએમનું એમ2 મોડલ વર્ષ 2006થી 2012 સુધી બનાવવામાં આવ્યું હતું, જેમાં કી કોડનું ડાયનેમિક કોડિંગ કરવામાં આવ્યું છે, જેથી બેલોટ યુનિટ (બીયુ)માંથી કન્ટ્રોલ યુનિટ (સીયુ)માં કી – પ્રેસ મેસેજનું હસ્તાંતરણ એન્ક્રિપ્ટેડ સ્વરૂપે થઈ શકે, જે સુરક્ષા માટે વધારાની ખાસિયત છે. તે દરેક કી પ્રેસનું રિયલ ટાઇમ સેટિંગ પણ ધરાવે છે, જેથી કી પ્રેસનાં ક્રમ સાથે કહેવાતા ચેડાં સહિત કી પ્રેસનો ક્રમ જાણી શકાય. ઉપરાંત ઇસીઆઈ-ઇવીએમ કમ્પ્યુટર નિયંત્રિત નથી, સ્વતંત્ર ધોરણે કામ કરે છે અને વળી તે ઇન્ટરનેટ અને/અથવા કોઈ પણ સમયે અન્ય કોઈ નેટવર્ક સાથે જોડાયેલ પણ નથી. એટલે દૂરનાં સ્થળે ઉપકરણો દ્વારા હેકિંગની શક્યતાં નથી. ઇસીઆઈ – ઇવીએમ અન્ય કોઈ નોન – ઇવીએમ એક્સેસરી કે ઉપકરણ સાથે જોડાણ માટે કોઈ બાહ્ય હાર્ડવેર પોર્ટ કે વાયરલેસ માટે ડેટા ડિકોડર કે કોઈ ફ્રીકવન્સી રીસિવર ધરાવતું નથી. એટલે હાર્ડવેર પોર્ટ કે વાયરલેસ, વાઇ-ફાઈ કે બ્લૂ-ટૂથ ઉપકરણ મારફતે તેની સાથે ચેડાં કરવાનું શક્ય નથી, કારણ કે બીયુમાંથી સીયુ એન્ક્રિપ્ટેડ અને ડાયનેમિકલી કોડ કરેલા ડેટાનો જ સ્વીકાર કરે છે. સીયુ અન્ય કોઈ પણ પ્રકારનો ડેટા સ્વીકારી નહીં શકે.

3. ઉત્પાદકો ઇસીઆઈ – ઇવીએમ સાથે ચેડાં કરી શકે..?? : શક્ય જ નથી… ઉત્પાદનનાં સ્તરે સોફ્ટવેરની સુરક્ષા સાથે સંબંધિત અતિ કડક નિયમોનું પાલન થાય છે. મશીનોનું નિર્માણ વર્ષ 2006થી અલગ-અલગ વર્ષોમાં થયું છે. ઉત્પાદન પછી ઇવીએમને રાજ્યને અને રાજ્યની અંદર જિલ્લાઓમાં મોકલવામાં આવે છે. ઉત્પાદકો અગાઉ કેટલાંક વર્ષ એ જાણકારી મેળવવાની સ્થિતિમાં હોતા નથી કે કયો ઉમેદવાર કોઈ ખાસ બેઠક પરથી ચૂંટણી લડશે અને બીયુ પર ઉમેદવારોનો ક્રમ કયો હશે. ઉપરાંત દરેક ઇસીઆઈ-ઇવીએમ સીરિયલ નંબર ધરાવે છે અને ઇવીએમ – ટ્રેકિંગ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને ચૂંટણી પંચ તેના ડેટાબેઝમાંથી શોધી શકે છે કે કયું મશીન કઈ જગ્યાએ સ્થિત છે. એટલે ઉત્પાદનનાં તબક્કે કોઈ પણ પ્રકારનાં ચેડા થવાની શક્યતાં નથી.

4. સીયુમાં ચિપની અંદર ટ્રોજન હોર્સ સ્થાપિત કરી શકાય..?? : ઇવીએમમાં મતદાનનો ક્રમ ઉપર ઉલ્લેખ કર્યા મુજબ ટ્રોજન હોર્સ સ્થાપિત કરવાની શક્યતાને રદ કરે છે. ઇસીઆઈ દ્વારા સુરક્ષા સંબંધિત કડક પગલાં લેવાય છે, જે ફિલ્ડમાં ટ્રોજન હોર્સ સ્થાપિત કરવાનું અશક્ય બનાવે છે. એક વખત સીયુમાં મતદાનની કી દબાવવામાં આવે છે, પછી સીયુ મતદાનની નોંધણી કરવા બીયુને સક્ષમ બનાવે છે અને બીયુમાં કી દબાય એ માટે રાહ જુએ છે. આ ગાળા દરમિયાન એ મતદાનનો સંપૂર્ણ ક્રમ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી સીયુમાં તમામ કી નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે. એક વખત બીયુમાં મતદાતા દ્વારા કોઈ પણ કી (ઉમેદવારોને મત આપવાનું બટન) દબાઈ જાય છે, પછી બીયુ તમામ મહત્ત્વપૂર્ણ માહિતી સીયુને આપે છે. સીયુ ડેટા મેળવે છે અને બીયુમાં સંબંધિત એલઇડી લેમ્પ ચાલુ કરીને તેને માન્યતા આપે છે. સીયુમાં મતદાન સક્ષમ બનાવ્યાં પછી ફર્સ્ટ કી પ્રેસ જ સંવેદનશીલ થાય છે અને સીયુ દ્વારા તેનો સ્વીકાર થાય છે. ત્યારબાદ જો કોઈ મતદાર અન્ય કોઈ બટન દબાવે તો તેનો કોઈ અર્થ સરતો નથી, કારણ કે સીયુ અને બીયુ વચ્ચે કોઈ આદાનપ્રદાન નહીં થાય કે બીયુ દબાવવામાં આવેલી અન્ય કોઈ કી નોંધશે નહીં. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો સીયુનો ઉપયોગ કરીને અનેબલ્ડ બેલોટ માટે ફક્ત એક કીની દબાવવાની કામગીરી જ માન્ય ગણાશે (ફર્સ્ટ કી પ્રેસ). એક વખત માન્ય કી દબાઈ જાય (મતદાન થઈ જાય) પછી અન્ય કોઈ કી દબાવવામાં આવશે તો સીયુ અને બીયુ વચ્ચે કોઈ એક્ટિવિટી નહીં થાય. એટલે દેશમાં ઉપયોગ થતાં ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીનમાં કથિત ‘સીક્વન્સ કી પ્રેસ’ દ્વારા કોઈ પણ બદઇરાદાપૂર્વકનો સંકેત મોકલવાનું અશક્ય છે.

5. ઇસીઆઈ – ઇવીએમનાં જૂનાં મોડલનો હજુ ઉપયોગ થાય છે..?? : ઇવીએમ મશીનોનાં એમ1 મોડલનું નિર્માણ વર્ષ 2006 સુધી થયું હતું અને છેલ્લો તેનો ઉપયોગ વર્ષ 2014ની લોકસભા ચૂંટણીમાં થયો હતો. વર્ષ 2014માં ઇવીએમ મશીનોનું 15 વર્ષનું જીવનચક્ર પૂર્ણ થયું હતું અને એમ1 વીવીપીએટી (વોટર વેરિફાઇડ પેપર ઓડિટ ટ્રેલ) સાથે સક્ષમ નહોતા એટલે ઇસીઆઈએ વર્ષ 2006 સુધી નિર્મિત તમામ એમ1 ઇવીએમનો ઉપયોગ બંધ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ઇવીએમને નિષ્ક્રિય કરવા કે તેનો નાશ કરવા ઇસીઆઈએ સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર બનાવી છે. ઇવીએમ અને તેની ચિપનો નાશ કરવાની પ્રક્રિયા ઉત્પાદકોની ફેક્ટરીની અંદર રાજ્યનાં મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી કે તેમના પ્રતિનિધિની હાજરીમાં હાથ ધરવામાં આવે છે.

6. ઇસીઆઈ – ઇવીએમ સાથે ફિઝિકલ ટેમ્પરિંગ થઈ શકે / કોઈને ધ્યાનમાં ન આવે તેમ તેનાં વિવિધ ભાગોને બદલી શકાશે..?? : ઇસીઆઈ-ઇવીએમનાં અગાઉનાં મોડલ્સ એમ1 અને એમ2માં સુરક્ષા સંબંધિત હાલની ખાસિયતો ઉપરાંત વર્ષ 2013 પછી નિર્મિત નવું એમ3 ઇવીએમ ટેમ્પર ડિટેક્શન અને સેલ્ફ ડાઇગ્નોસ્ટિક્સ જેવી વધારાની ખાસિયતો ધરાવે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ મશીન ખોલવાનો પ્રયાસ કરશે, તો એ જ ક્ષણે ટેમ્પર ડિટેક્શન ખાસિયત ઇવીએમને બંધ કરશે. સેલ્ફ ડાઇગ્નોસ્ટિક ખાસિયત હંમેશા ઇવીએમને ચકાસે છે કે તે ચાલુ છે કે કેમ. તેના હાર્ડવેર કે સોફ્ટવલેરમાં કોઈ પણ પ્રકારનો ફેરફાર જાણી શકાશે. ઉપરોક્ત ખાસિયતો સાથે નવું મોડલ એમ 3નું પ્રોટોટાઇપ ટૂંક સમયમાં તૈયાર થઈ જશે. ટેકનિકલ નિષ્ણાત સમિતિ તેની ચકાસણી કરશે અને પછી તેનું નિર્માણ શરૂ થશે. સરકારે ઉપરોક્ત વધારાની ખાસિયતો અને નવાં ટેકનોલોજીકલ પાસાં ધરાવતાં એમ3 ઇવીએમ ખરીદવા આશરે રૂ. 2,000 કરોડનાં ભંડોળની ફાળવણી કરી છે.

7. કઈ આધુનિક ટેકનોલોજીકલ ખાસિયતો ઇસીઆઈ – ઇવીએમને ચેડાંથી સલામત રાખે છે..?? : ઇસીઆઈ-ઇવીએમ કેટલીક અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીકલ ખાસિયતોનો ઉપયોગ કરે છે, જેમ કે વન ટાઇમ પ્રોગ્રામેબલ (ઓટીપી) માઇક્રોકન્ટ્રોલર્સ, કી કોડનું ડાયનેમિક કોડિંગ, દરેક અને તમામ કી પ્રેસ પર તારીખ અને સમયનું સ્ટેમ્પિંગ, આધુનિક એન્ક્રિપ્શન ટેકનોલોજી અને ઇવીએમ લોજિસ્ટિક્સનું સંચાલન કરવા ઇવીએમ-ટ્રેકિંગ સોફ્ટેવર. આ પ્રકારની ખાસિયતો મશીનને 100 ટકા ટેમ્પર પ્રૂફ બનાવે છે. આ ઉપરાંત ઇવીએમનું નવું મોડલ એમ3 વધારાની ખાસિયતો સ્વરૂપે ટેમ્પર ડિટેક્શન અને સેલ્ફ-ડાઇગ્નોસ્ટિક્સ પણ ધરાવે છે. સોફ્ટવેર ઓટીપી પર આધારિત હોવાથી પ્રોગ્રામમાં ફેરફાર નહીં થઈ શકે, તેને ફરી લખી નહીં શકાય કે તેને રી-રીડ નહીં કરી શકાય. એટલે ઇવીએમ ટેમ્પર-પ્રૂફ બને છે. જો કોઈ વ્યક્તિ તેની સાથે ચેડાં કરવાનો પ્રયાસ કરે, તો મશીન નિષ્ક્રિય કે બંધ થઈ જશે.

8. ઇસીઆઈ – ઇવીએમ વિદેશી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે..?? : આ પ્રકારનાં આરોપો કેટલાંક લોકોએ મૂક્યાં છે અને તેના વિશે ખોટી માહિતી ફેલાવી છે. પણ ભારતમાં વિદેશમાં બનેલા કોઈ ઇવીએમનો ઉપયોગ થતો નથી. ઇવીએમનું નિર્માણ સરકારી ક્ષેત્રનાં બે જાહેર સાહસો – ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ લિમિટેડ, બેંગાલુરુ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ, હૈદરાબાદ દ્વારા સ્વદેશી ધોરણે થાય છે. આ બંને કંપનીઓ સોફ્ટવેર પ્રોગ્રામ કોડ ઇન હાઉસ તૈયાર કરે છે, નહીં કે અન્ય કોઈ કંપનીઓ પાસે તૈયાર કરાવે છે, જે ઉચ્ચ સ્તરીય પારદર્શકતા અને સંકલન જાળવવા ફેક્ટરી સ્તરે સુરક્ષાનાં ધારાધોરણોમાંથી પસાર થવાને આધિન છે. પ્રોગ્રામને મશીન કોડમાં કન્વર્ટ કરવામાં આવે છે અને પછી જ વિદેશમાં ચીપ ઉત્પાદકને આપવામાં આવે છે, કારણ કે આપણે દેશની અંદર સેમિ-કન્ડક્ટર માઇક્રોચિપ્સનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ધરાવતાં નથી. દરેક માઇક્રોચિપની મેમરીમાં આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર હોય છે અને ઉત્પાદકો તેના પર તેમની ડિજિટલ સિગ્નેચર ધરાવે છે. એટલે તેને બદલવાનો પ્રશ્ર ઊભો થતો નથી, કારણ કે સોફ્ટવેરનાં સંબંધમાં માઇક્રોચિપ્સ કામગીરીનાં પરીક્ષણોને આધિન છે. માઇક્રોચિપ બદલવાનો કોઈ પણ પ્રયાસ જાણી શકાય છે અને ઇવીએમને નિષ્ક્રિય કરી શકે છે. એટલે વર્તમાન પ્રોગ્રામને બદલવાનું કે નવો પ્રોગ્રામ ઇન્સ્ટોલ કરવાની એમ બંને પ્રકારની કામગીરી જાણી શકાશે, જે ઇવીએમને નિષ્ક્રિય કરશે.

9. સંગ્રહ સ્થળે ઇવીએમ સાથે ચેડાં થવાની કોઈ શક્યતાં છે..?? : જિલ્લા હેડક્વાર્ટર્સમાં ઇવીએમને યોગ્ય સુરક્ષા હેઠળ ડબલ-લોક સિસ્ટમમાં રાખવામાં આવે છે. તેમની સલામતી નિયમિત સમયાંતરે ચકાસવામાં આવે છે. અધિકારીઓ સ્ટ્રોંગ રૂમ ખોલતાં નથી, પણ તે સંપૂર્ણપણે સલામત છે કે કેમ અને લોક યોગ્ય સ્થિતિમાં છે કે કેમ એ ચકાસે છે. કોઈ પણ સમયે બિનઅધિકૃત વ્યક્તિ ઇવીએમ સુધી પહોંચી શકતી નથી. ચૂંટણી ન હોય તેવા સમયગાળા દરમિયાન ડીઇઓ દ્વારા તમામ ઇવીએમનું વાર્ષિક ફિઝિકલ વેરિફિકેશન થાય છે અને તેનો રિપોર્ટ ઇસીઆઈને મોકલવામાં આવે છે. તાજેતરમાં ચકાસણી અને નિરીક્ષણ કામગીરી પૂરી થઈ છે.

10. સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણીમાં ઇવીએમ સાથે ચેડાં થયાનાં આક્ષેપો કેટલી હદે સાચાં છે..?? : કાર્યક્ષેત્ર વિશે જાણકારીનાં અભાવને કારણે આ સંબંધમાં ગેરસમજણ થઈ છે. મ્યુનિસિપલ સંસ્થાઓ કે પંચાયતની ચૂંટણીઓ જેવી ગ્રામીણ સંસ્થાઓની ચૂંટણીઓનાં કિસ્સાઓમાં ઉપયોગી ઇવીએમનો ભારતીય ચૂંટણી પંચ સાથે સંબંધ નથી. ઉપરોક્ત સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણી પ્રાદેશિક ચૂંટણી પંચ/પંચો (એસઇસી) નાં કાર્યક્ષેત્રમાં આવે છે, જે પોતાની રીતે મશીનોની ખરીદી કરે છે અને પોતાની રીતે વ્યવસ્થાનું સંચાલન કરે છે. ઉપરોક્ત ચૂંટણીઓમાં એસઈસી દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતાં ઇવીએમની કામગીરી માટે ઇસીઆઈ જવાબદાર નથી.

11. ઇસીઆઇ – ઇવીએમ સાથે ચેડાં ન થાય એવું સુનિશ્ચિત કરવા કયા સ્તરે કઈ કઈ બાબતોની કાળજી રાખવામાં આવી છે..??: પ્રથમ સ્તર ચકાસણીઃ બીઇએલ/ઇસીઆઇએલ એન્જિનીયર્સ રાજકીય પક્ષોનાં પ્રતિનિધિઓની હાજરીમાં દરેક ઇવીએમની ટેકનિકલ અને ફિઝિકલ ચકાસણી કર્યા પછી તેના વિવિધ ભાગોની ઓરિજિનાલિટીને પ્રમાણિત કરે છે. ખામીયુક્ત ઇવીએમને ફેક્ટરીમાં પરત મોકલવામાં આવે છે. એફએલસી હોલ સ્વચ્છ હોય છે, તેમાં પ્રવેશ પ્રતિબંધિત છે તથા કેમેરા, મોબાઇલ ફોન કે સ્પાય પેનને અંદર લઈ જવાની છૂટ નથી. રાજકીય પક્ષોનાં 5 પ્રતિનિધિતઓ દ્વારા કોઈ પણ 5 ટકા ઇવીએમ પસંદ કરીને તેના પર ઓછામાં ઓછા 1000 મતોનું મોક મતદાન થાય છે અને પછી આ પ્રતિનિધિઓને પરિણામ દર્શાવવામાં આવે છે. આ સંપૂર્ણ પ્રક્રિયાની વીડિયોગ્રાફી થાય છે.

રેન્ડમાઇઝેશન : ઇવીએમને બે વખત રેન્ડમાઇઝ કરવામાં આવે છે.એક વિધાનસભાને ફાળવતી વખતે અને પછી મતદાન બૂથને ફાળવતી વખતે, જેથી કોઈ પણ ઇવીએમની એક જ જગ્યા ફાળવણી થવાની શક્યતાં રહેતી નથી. મતદાન શરૂ થાય એ અગાઉ મતદાનનાં દિવસે ઉમેદવારોના પોલિંગ એજન્ટોની સામે મતદાન મથક પર મોક મતદાન યોજવામાં આવે છે. ચૂંટણી પછી ઇવીએમને સીલ કરવામાં આવે છે અને તેના પર પોલિંગ એજન્ટો તેમની સહી કરે છે.પોલિંગ એજન્ટો ઇવીએમ મશીનોનાં પરિવહન દરમિયાન સ્ટ્રોંગ રૂમ સુધી તેની સાથે સાથે મુસાફરી કરી શકે છે.

સ્ટ્રોંગ રૂમ : ઉમેદવારો કે તેમના પ્રતિનિધિઓ સ્ટ્રોંગ રૂમ પર તેમના પોતાના સીલ મારી શકે છે, જ્યાં મતદાન પછી તેમાં ઉપયોગ થયેલા ઇવીએમનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે અને સ્ટ્રોંગ રૂમની સામે કેમ્પ પણ કરી શકે છે.  આ સ્ટ્રોંગ રૂમ 24 x 7 બહુસ્તરીય સુરક્ષા ધરાવે છે. મતગણના કેન્દ્રોઃ મતદાનમાં ઉપયોગ થયેલા ઇવીએમને મતગણના કેન્દ્રોમાં લાવવામાં આવે છે તથા ગણતરી શરૂ કરતાં અગાઉ ઉમેદવારોનાં પ્રતિનિધિઓને સીલનાં વિશિષ્ટ આઇડી અને સીયુ દેખાડવામાં આવે છે.

12. જો કોઈ ઇસીઆઈ – ઇવીએમમાં ચેડાં થયા હોય, તો તેને કોઈને જાણ ન થાય એ રીતે મતદાન પ્રક્રિયામાં ફરી તેને સામેલ કરી શકાય..?? : ચેડાં થવાનો સવાલ જ નથી… ઇસીઆઈ દ્વારા ઇવીએમને ચેડાંથી સલામત રાખવા લેવામાં આવતાં ઉપરોક્ત શ્રેણીબદ્ધ પગલાંને ધ્યાનમાં લઈએ તો સ્પષ્ટ છે કે કોઈ મશીન સાથે ચેડાં થઈ ન શકે, કે ખામીયુક્ત મશીનનો કોઈ પણ સમયે મતદાન પ્રક્રિયામાં ફરી સામેલ ન કરી શકાય, કારણ કે ઇસીઆઈ-ઇવીએમ સિવાયનું કોઈ પણ મશીન ઉપરોક્ત પ્રક્રિયામાં ઓળખાઈ જશે તથા તેનો બીયુ અને સીયુ મળશે નહીં. વિવિધ સ્તરે કડક ચકાસણીના કારણે ઇસીઆઈ-ઇવીએમ ઇસીઆઈ સિસ્ટમને છોડી ન શકે કે બહારનું કોઈ પણ મશીન (નોન-ઇસીઆઈ-ઇવીએમ)ને સિસ્ટમમાં સામેલ ન કરી શકાય.

13.શા માટે અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયન જેવાં વિકસિત દેશોએ ઇવીએમ સ્વીકાર્યા નથી અને કેટલાંક દેશોએ તેનો ઉપયોગ બંધ કરી દીધો છે..?? : અગાઉ કેટલાંક દેશોએ ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ સાથે પ્રયોગ કર્યો હતો. આ દેશોમાં મશીનો સાથે સમસ્યા એ હતી કે તેઓ કમ્પ્યુટર દ્વારા નિયંત્રત અને નેટવર્ક સાથે જોડાયેલા હતાં, જેના પરિણામે ઇવીએમ હેક થવાનું જોખમ હતું. એટલે તેના કારણે પારદર્શક અને તટસ્થ ચૂંટણીનો ઉદ્દેશ જ માર્યો જાય તેવી શક્યતા હતી. ઉપરાંત સુરક્ષા, સલામતી અને સંરક્ષણ માટે આ દેશોમાં પર્યાપ્ત પગલાં લઈ શકાય તેવા કાયદા અને નીતિનિયમો અસ્તિત્વમાં નહોતાં. કેટલાંક દેશોમાં આ કાયદાકીય આધારે કોર્ટ દ્વારા ઇવીએમના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો છે. ભારતીય ઇવીએમ સ્વતંત્ર ધોરણે કામ કરે છે, જ્યારે અમેરિકા, નેધરલેન્ડ, આયર્લેન્ડ અને જર્મનીમાં ડાયરેક્ટ રેકોર્ડિંગ મશીનો હતાં. ભારતે આંશિક રીતે પેપર ઓડિટ કરવાની પદ્ધતિ સ્વીકારી છે. અન્ય દેશોએ આ પદ્ધતિ સ્વીકારી નહોતી. ઉપરોક્ત તમામ દેશોમાં મતદાન દરમિયાન સોર્સ કોડ બંધ થઈ જાય છે. ભારત પણ મેમરીમાં સોર્સ કોર્ડને બંધ કરે છે અને એ ઓટીપી (વન ટાઇમ પાસવર્ડ) છે. બીજી તરફ, ઇસીઆઈ-ઇવીએમ સ્વતંત્ર ધોરણે કામ કરે છે, જે કોઈ પણ નેટવર્ક સાથે જોડાયેલા ન હોવાથી ભારતમાં 1.4 મિલિયનથી વધારે મશીનો સાથે કોઈ પણ વ્યક્તિ દ્વારા ચેડાં કરવાં શક્ય નથી. ભારતમાં અગાઉ યોજાયેલી ચૂંટણીઓમાં હિંસા થતી હતી અને મતદાન દરમિયાન રિગિંગ, બૂથ કેપ્ચ્યોર વગેરે જેવી ચૂંટણીની પ્રક્રિયાને નુકસાન કરતી ઘટનાઓ જોવા મળતી હતી એટલે આપણાં દેશ માટે ઇવીએમ સૌથી વધુ યોગ્ય છે. અહીં ઉલ્લેખ કરવો યોગ્ય છે કે જર્મની, આયર્લેન્ડ અને નેધરલેન્ડ જેવા દેશોથી વિપરીત ભારતીય કાયદા અને ઇસીઆઈનાં નીતિનિયમો ઇવીએમની સુરક્ષા અને સંરક્ષણ માટે પર્યાપ્ત ઇન-બિલ્ટ જોગવાઈઓ ધરાવે છે. ઉપરાંત ભારતીય ઇવીએમ સુરક્ષિત ટેકનોલોજિકલ ખાસિયતોને કારણે અતિ શ્રેષ્ઠ છે. વળી ભારતીય ઇવીએમ સ્વતંત્ર રીતે કામ કરે છે, કારણ કે મતદારો માટે સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા પારદર્શક બનાવવા ઇવીએમમાં વીવીપીએટીનો ઉપયોગ તબક્કાવાર રીતે થાય છે.

નેધરલેન્ડના કિસ્સામાં મશીનનાં સંગ્રહ, પરિવહન અને તેની સુરક્ષા સાથે સંબંધિત નિયમોનો અભાવ હતો. નેધરલેન્ડમાં નિર્મિત મશીનોનો ઉપયોગ આયર્લેન્ડ અને જર્મનીમાં પણ થતો હતો. વર્ષ 2005માં જર્મનીની કોર્ટે જાહેર પ્રક્રિયા તરીકે ચૂંટણીના વિશેષતાધિકારો અને મૂળભૂત કાયદાના ઉલ્લંઘન થવાના આધારે મતદાન ઉપકરણ વટહુકમને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યો હતો. એટલે આ દેશોમાં નેધરલેન્ડમાં નિર્મિત મશીનોનો ઉપયોગ બંધ કરી દેવામાં આવ્યો છે. અત્યારે પણ અમેરિકા સહિત અનેક દેશો મતદાન માટે મશીનોનો ઉપયોગ કરે છે. ઇસીઆઈ-ઇવીએમ મતદાન મશીનોથી મૂળભૂત રીતે અલગ છે અને વિદેશોમાં સ્વીકૃત પ્રક્રિયા છે. કમ્પ્યુટર નિયંત્રિત, ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ આધારિત મશીનોની કોઈ પણ પ્રકારની સરખામણી કરવી ઉચિત નથી અને ઇસીઆઇ-ઇવીએમની સરખામણી ન કરી શકાય.

14.વીવીપીએટી અનેબલ્ડ મશીનની શું સ્થિતિ છે..?? ઇસીઆઈએ વોટર્સ વેરિફાઇડ પેપર ઓડિટ ટ્રેલ (વીવીપીએટી)નો ઉપયોગ કરીને વિધાનસભાની 255 બેઠકો અને લોકસભાની નવ બેઠકોમાં ચૂંટણીઓ યોજી હતી. વીવીપીએટી સાથે એમ2 અને નવી પેઢીના એમ3 ઇવીએમનો ઉપયોગ મતદારોનો આત્મવિશ્વાસ અને પારદર્શકતા વધારવાનો ભવિષ્યનો માર્ગ છે.. (પ્રેસ ઇન્ફોરમેશન બ્યુરો – ભારત સરકાર)


સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતની હરણફાળ

nivedita khandekar

nivedita khandekar

નિવેદિતા ખાંડેકર

સૌર ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતે ઘણી મોટી હોડ સ્વીકારી છે, જેનાથી તે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આબોહવા પરિવર્તનના એજન્ડા પ્રત્યેની જવાબદારીઓ નિભાવી શકાશે, એટલું જ નહીં, પરંતુ તે આ ક્ષેત્રમાં રોજગાર સર્જનની દિશામાં પણ યોગદાન આપશે.
ભારતની ઉત્તર પૂર્વે આવેલા હિમાલયાચ્છાદિત રાજ્ય અરુણાચલ પ્રદેશના તવાંગ જિલ્લાના અંતરિયાળ વિસ્તારમાં આવેલા થુમ્બ્રા ગામની રિનચિન શોતાન કોઈ સામાન્ય છોકરી નથી. તાજેતરમાં હું અરુણાચલ પ્રદેશના પ્રવાસે ગઈ હતી, ત્યારે હું તેને મળી હતી. આ રાજ્ય હંમેશા વીજળીના અભાવની સમસ્યાથી ઝૂઝતું આવ્યું છે. અધૂરેથી શાળામાંથી ઊઠી ગયેલી આ છોકરી પોતાનો મોબાઈલ ચાર્જ કરવા અને કટોકટીના સમયે બત્તી ચાલુ કરવા દરરોજ નાની પીવી પેનલ વાપરે છે. સુલભતા અને ઉપલબ્ધતાને મુકાબલે હજારો સમસ્યાઓ હોવા છતાં શોતાને ડહાપણભરી રીતે પોતાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો હતો. લગભગ 7000 ફૂટની ઊંચાઈએ આવેલા એ ઠંડા પ્રદેશમાં વરસાદ ઘણો ઓછો પડે છે અને વર્ષના મોટા ભાગના મહિનાઓમાં ભરપૂર તડકો રહે છે. દિલ્હીમાં પણ વર્ષમાં ચોમાસના ત્રણ મહિનાઓમાં કેટલાક દિવસોને બાદ કરતાં મોટા ભાગના મહિનાઓમાં ભારે તાપ રહે છે અને ખૂબ સૂર્યપ્રકાશ મળે છે. પરંતુ દિલ્હીના ટેમ્પલ રન્સ અને પોકેમોન ગો પાછળ ઘેલા બનેલા, શિક્ષિત, ઉચ્ચ શિક્ષિત એવા કેટલા જુવાનિયા છે, જેમણે પોતાના મોબાઈલ ફોનની બેટરી રિચાર્જ કરવા માટે સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કર્યો હોય..? કદાચ તમને જવાબની ખબર છે. એટલે જ હું શોતાનને અસાધારણ યુવતી કહું છું. સૂર્યપ્રકાશની ભરપૂર દેન ધરાવતા આપણા દેશમાં સૌર સ્ત્રોતોની મજબૂત સંભાવનાઓને સર કરવા માટેની ભારત સરકારની આશા માટે શોતાન આદર્શ નાગરિક તરીકેનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. ભારતમાં ઊર્જા ક્ષેત્રના પ્રવાહો બદલાયા છે. સૌર ઊર્જાના લક્ષ્યાંકો ઊંચા ગયા છે અને પ્રદૂષણ કરતી તેમજ પર્યાવરણને હાનિ પહોંચાડતી પરંપરાગત ઊર્જાનું મહત્ત્વ ઘટ્યું છે. ભારતે સૌર ઊર્જા અંગે મોટી હોડ સ્વીકારી છે, જેનાથી તે પ્રદૂષણ કરતા વાયુઓના ઉત્સર્જન ઘટાડીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આબોહવા પરિવર્તનના એજન્ડા માટેની પોતાની પર્યાવરણીય જવાબદારીઓ જ પૂરી કરી શકશે, એટલું જ નહીં, પરંતુ, આ ક્ષેત્રમાં રોજગારની ઉપલબ્ધિ વધારી શકશે અને દૂર-સુદૂર લદ્દાખ અથવા તો કચ્છના રણ જેવા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં વિકાસને વેગ આપી શકશે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રને સોંપેલા આબોહવા પરિવર્તન અંગેના પોતાના ઈન્ટેન્ડેડ નેશનલી ડિટરમાઈન્ડ કોન્ટ્રિબ્યુશન્સ (આઈએનડીસીઝ) એટલે કે રાષ્ટ્ર તરીકે પોતે કેટલું યોગદાન આપશે તે અંગેના એક્શન પ્લાનમાં ભારતે રીન્યુએબલ એનર્જી (નવિનીકરણીય ઊર્જા)નું લક્ષ્યાંક વધારીને 175 ગિગાવોટ જેટલું ઊંચું કરવાનું વચન આપ્યું છે, જેમાં સૌર ઊર્જાનું ઉત્પાદન વર્ષ 2022 સુધીમાં વધારીને 100 ગિગાવોટ કરવાનું અનુમાન છે. સૌર ઊર્જામાંથી 40 ગિગાવોટ ઊર્જાનું ઉત્પાદન છત પર સૌર પેનલો સ્થાપીને હાંસલ કરવાની ધારણા છે. સરકારી આંકડાઓ અનુસાર મે, 2016 સુધીમાં સૌર ઊર્જાની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા 7564 મેગાવોટ છે અને ચાલુ વર્ષે ગ્રિડ દ્વારા જોડાયેલી સૌર ઊર્જા માટે 10,500 મેગાવોટ ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક છે. બે વર્ષ અગાઉ ઊર્જા અંગેના અંદાજો મેળવ્યા બાદ સરકારે સોલર પાર્કસ સ્થાપવાની પણ જાહેરાત કરી હતી અને 21 રાજ્યોમાં 20,000 મેગાવોટની એકંદર ક્ષમતા ધરાવતા 34 સૌર પાર્કસને મંજૂરી આપી હતી. આ પાર્કસમાં આંધ્રપ્રદેશમાં સ્થપાયેલો 1500 મેગાવોટ ક્ષમતા ધરાવતો વિશ્વનો આ પ્રકારનો સૌથી મોટો પ્રોજેક્ટ સામેલ છે. સૌથી સારી બાબત એ છે કે સૌર ઊર્જાનું લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓ અને અધિકૃત એજન્સીઓ ઉપરાંત સરકારની અન્ય સંસ્થાઓ સૌર ઊર્જાના ઉત્પાદનો માટે મોટા પાયે ઝંપલાવી રહી છે. વર્ષ 2015માં સંપૂર્ણ પણ સૌર ઊર્જાથી સંચાલિત કોચી એરપોર્ટ આ પ્રકારનું પ્રથમ એરપોર્ટ બન્યું. અન્ય એરપોર્ટસ, દિલ્હી મેટ્રો, ભારતીય રેલવેઝ અને તમામ રાજ્ય સરકારના ભવનો તો નહીં પરંતુ કેન્દ્ર સરકારની સીપીડબલ્યુડીએ બાંધેલી તમામ ઈમારતો તેમજ સૌર ઊર્જા દ્વારા ચાલતા ટોલ પ્લાઝા – આ તમામ તેમજ હજુ ઘણા બધાં પ્રોજેક્ટો કાર્યરત થઈ ચૂક્યા છે અથવા તો કાર્યરત થવાની તૈયારીમાં છે.

સૌર ઊર્જા : સામાજિક પરિવર્તનની કાર્યવાહક

માત્ર ઊર્જા ક્ષેત્રની બાબત તરીકે આ વિકાસને ધ્યાન પર લેવાને બદલે દૂર દ્રષ્ટિએ નાંખીએ તો, ખાસ કરીને, જ્યારે સૌર ઊર્જા ગ્રિડ વિનાના સ્થળોએ – ગામડાઓમાં પહોંચી છે, ત્યારે સૌર ઊર્જાને સામાજિક પરિવર્તનની કાર્યવાહક તરીકે જોવાની જરૂર છે. નિશ્ચિત રીતે, સૌર ઊર્જાને પ્રાથમિકતાના પ્રાવધાન સાથે કેટલાક રાજ્યોએ પોતાની નીતિઓ ઘડી છે, છતાં, તેમણે આવી નીતિઓનું અસરકારક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં મહારાષ્ટ્ર સરકારે સોલર ઓફ ગ્રિડ પોલિસી (ગ્રિડ વિના સૌર ઊર્જા અંગેની નીતિ)ને મંજૂરી આપી, જેમાં આગામી પાંચ વર્ષોમાં ઓછામાં ઓછા 500 મેગાવોટ ઊર્જા બચાવવાનું લક્ષ્યાંક છે. આ નીતિના ભાગરૂપે સોલર વોટર હીટર પેનલો ધરાવતી હોય માત્ર તેવી જ ઈમારતોને બાંધકામ માટેની મંજૂરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે નગરપાલિકાઓ અને મ્યુનિસિપલ અધિકારીઓને ડેવલપમેન્ટ કન્ટ્રોલ (ડીસી) નિયમોમાં ફેરફાર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. સરકારી વસાહતો, આદિવાસી શાળાઓ અને નવી ખાનગી ઈમારતો સહિત તમામ ઈમારતોમાં આ નિર્દેશોનું અનુસરણ ફરજિયાત કરવું જોઈએ. પુષ્કળ રોકાણો સાથે સંખ્યાબંધ ખાનગી એકમો સૌર ઊર્જા વડે સંચાલિત બની ચૂક્યા છે. રાજ્યના પાટનગરથી દૂર-દૂરના વિસ્તારોમાં વીજળી ઉપલબ્ધ બનવાથી કેવા પ્રકારના પરિવર્તનો આવી શકે છે એ તમે કલ્પી શકો છો. પરંતુ જ્યારે ઓફ ગ્રિડ એટલે કે સ્થૂળ રીતે, વીજળીના તાર વિના વીજળી પહોંચાડવાની વાત આવે, ત્યારે મહારાષ્ટ્રની પૂર્વે આવેલા નાનકડા શહેરની સિરોન્ચાની વાત અરુણાચલ પ્રદેશની શોતોન કરતા જુદી નથી.

અરુણાચલ પ્રદેશ એનર્જી ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (એપીઈડીએ)એ 1058 જેટલા વીજળીના તાર વિનાના ઓફગ્રિડ ગામડાઓને વીજળી પહોંચાડવા ગ્રામીણ વિદ્યુતીકરણ માટેના 300 વોટ પીક સોલર પાવર પેક્સની પાંચ વર્ષની સર્વગ્રાહી વોરંટી અને જાળવણી સાથે તેની સ્થાપના અને તેને કાર્યરત બનાવવા અંગે ડિઝાઈન, સપ્લાય, ઈન્સ્ટોલેશન, ટેસ્ટિંગ અને કમિશનિંગ માટેની પ્રક્રિયા એપ્રિલ, 2016થી શરૂ કરી દીધી છે. અરુણાચલ પ્રદેશમાં અંતરિયાળ ટેકરીઓ પરના દૂર-સુદૂરના ગામડાઓમાં લોકોએ સોલર પીવી પેનલ્સ વાપરવાનું શરૂ કરી દીધું છે, તેમાં કેટલીક સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને નિવાસી શાળાઓ સામેલ છે, જે સોલર વોટર હીટર પેનલ્સ વાપરી રહી છે, જ્યારે સમગ્ર રાજ્યમાં સૌર ઊર્જા વડે ચાલતી શેરી-બત્તીઓ અત્યંત સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. આપણે બે રાજ્યોનાં ઉદાહરણો જોયા, જેમાં એક સમસ્યા બંનેમાં સમાન છે. ખાનગી સંસ્થાઓ અને સરકાર તરફથી કોઈ પણ રીતે સૌર ઊર્જાના પ્રવેશ અને – અથવા સ્થાપના માટે જ વધુ પ્રયત્નો થયેલા છે પરંતુ અંતરિયાળ સ્થળોએ વેચાણ પછીની સેવાઓ પર્યાપ્ત ન હોવાથી સૌર ઊર્જા શરૂ કરવા માટેનો શરૂઆતનો ઉત્સાહ લાંબા સમય સુધી ટકતો નથી. સંખ્યાબંધ શાળાઓ, જેમણે સોલર વોટર હીટર નંખાવ્યા છે, તેઓ સ્પેર પાર્ટસની અછત અને સાધનમાં કોઈ નુકસાન થયું તો તેની મરમ્મત કરનાર કારીગરની ગેરહાજરી જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહી છે. હકીકતમાં, આ બાબત સ્કિલ ઈન્ડિયા કાર્યક્રમ માટે તકમાં પરિવર્તિત કરી શકાય તેમ છે, જેમાં યુવાનોને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પણ સૌર ઊર્જાના સાધનો સ્થાપવાની તેમજ તે પછી તેની જાળવણી કરવાની તાલીમ આપી શકાય.

બીજી પણ એક વાત ધ્યાન પર લેવાની જરૂર છે, તે છે, સૂર્યમિત્ર એપનું યોગ્ય અમલીકરણ. આ એપ સૌર ઊર્જાના સાધનો માટે વપરાશકારને તેની સ્થાપના, સર્વિસ કે મરમ્મત માટે તાત્કાલિક ઉકેલની ખાતરી આપે છે. શહેરી કે અર્ધ-શહેરી વિસ્તારો માટે સ્માર્ટ ફોનના પ્રસારને કારણે આ ખરેખર ખૂબ હાથવગું સાધન છે, પરંતુ મોબાઈલના નબળા સિગ્નલ ધરાવતા અથવા તો બિલકુલ સિગ્નલ જ ન ધરાવતા હોય તેવા તેમજ જ્યાં એપ્સના સમજપૂર્વકના ઉપયોગની ક્ષમતાનો અભાવ હોય, તેવા અંતરિયાળ વિસ્તારો માટે આ વાત લાગુ પડતી નથી. જે સ્થૂળ રીતે ખરેખર ઓફ ગ્રિડ – કોઈ સ્થૂળ કે રૂપકાત્મક અર્થમાં – છે, તેમના માટે આ છેલ્લી ઘડીની સમસ્યાઓ હકીકતમાં સામાજિક પરિવર્તન માટેના સાધન તરીકે સૌર ઊર્જાની સફળતા સુનિશ્ચિત કરશે. (નિવેદિતા ખાંડેકર દિલ્હી-સ્થિત સ્વતંત્ર પત્રકાર છે. તેઓ પર્યાવરણીય, વિકાસલક્ષી તેમજ આબોહવા પરિવર્તનના મુદ્દાઓ વિશે લખે છે) (પ્રેસ ઈન્ફોર્મેશન બ્યૂરો – ભારત સરકાર – અમદાવાદ)