ATUL N. CHOTAI

a Writer


સસ્તા અને ગૌરવવંતા ગુજરાતી સાહિત્ય‍ના પ્રેરણાદાતા ભિક્ષુ અખંડાનંદને ક્યારેય ભૂલી શકાશે નહિ

Swami Akhandanadji

Swami Akhandanadji

ગુજરાતી સામયિક અખંડ આનંદ અને સસ્તું સાહિત્ય વર્ધકના સ્થાપક ભિક્ષુ અખંડાનંદનો જન્મ તારીખ ૦૩/૦૧/૧૮૭૪ ના રોજ ગુજરાતના ચરોતરના બોરસદ ગામમાં બોરસદમાં લોહાણા પરિવારમાં થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ લલ્લુભાઈ હતું. પિતાનું નામ જગજીવનરામ ઠાકર અને માતાનું નામ હરિબા હતું. ભિક્ષુ અખંડાનંદ માત્ર પાંચ ધોરણ ભણીને તેમણે અભ્યાસ છોડી દીધો. આ લલ્લુભાઇ વાંચનના એટલા બધા શોખીન કે દુકાનમાં બેસાડો તો વેપાર કરવાને બદલે કોઇ ખૂણામાં જઇ ચોપડી લઇ બેસી જાય તથા લલ્લુભાઇને નાનપણથી જ સાધુનો સંગ પ્રિય હતો. ક્યાંય કથાકીર્તનનો ચાલતાં હોય તો એ ભાઇ વેપાર ધંધો એકબાજુ મૂકી ત્યાં જ જોવા મળે. લલ્લુભાઇએ જુદા જુદા વ્યવસાય કર્યા પરંતુ પાછળથી મન વૈરાગ્ય તફ વળતાં અમદાવાદ આવીને ઈ.સ ૧૯૦૪ માં મહા વદ તેરસને શિવરાત્રીના દિવસે સાબરમતીને કિનારે વૃદ્ધ સંન્યાસી શિવાનંદજી પાસે દીક્ષા ગ્રહણ કરી અને ત્યાર પછી તેમનું નામ અખંડાનંદ પડ્યું.

સંન્યાસ લઈને તેમણે સમગ્ર દેશમાં પરિભ્રમણ કર્યું. તેમને વાંચવાનો ખૂબ જ શોખ હોવાથી અનેક ધર્મગ્રંથો વાંચ્યા હતા. સ્વામી અખંડાનંદજી એક વખત નડીયાદ ગયા હતા ત્યાં એમના હાથમાં ભાગવત આવ્યું. એમાં લખેલા એકાદશ સ્કંધથી તેઓ તાજ્જુબ થઇ ગયા. ગીતા કરતાં પણ એ ગ્રંથ વધુ ગમ્યો પછી મનમાં વિચાર આવ્યો કે આ પુસ્તક જો ગુજરાતીમાં શ્લોક સાથે મળે તો કેટલા બધા લોકો લઇ શકે..?? એકવાર હિમાલયથી પાછા ફરેલા સંન્યાસી ભિક્ષુ અખંડાનંદ મુંબઈ આવ્યા. એક પુસ્તકની દુકાને ભજનસંગ્રહ ખરીદવા ગયા તેની કિંમત જોઈ તો ચાર પાંચ ગણી વધારેલ હતી.. જેથી એમને થયું કે સામાન્ય વ્યક્તિ પુસ્તકો કંઈ રીતે ખરીદી શકે..?? આવા સુંદર પુસ્તકનો આટલો બધો ભાવ..?? તેમણે પ્રકાશકને પૂછ્યું ભાઇ, આ પુસ્તક તો ખરેખર સુંદર છે પણ એનો ભાવ ખૂબ જ વધુ રાખેલો છે. છતાંય એકેય પુસ્તક સિલકમાં નથી રહેતું અને આ તેની ચોથી આવૃત્તિ છે. તો તમે સસ્તું ન આપી શકો..?? શા માટે..?? સસ્તું આપો, કિંમત વ્યાજબી રાખો તો સામાન્ય લોકો પણ લાભ લઇ શકે.. સ્વામીજીએ કહ્યું પ્રકાશકે વળતો જવાબ આપ્યો અમે કમાવા બેઠા છીએ, સેવા કરવા નહીં..

પ્રકાશકની વાત સાંભળીને સ્વામીજીને ખૂબ જ દુ:ખ થયું. તેઓ પુસ્તક લીધા વિના જ પાછા ફર્યા પણ તેમણે મનમાં ગાંઠ વાળી કે ભલે ગમે તે થાય મારે આવું જ પુસ્તક છાપવું.. સસ્તી કિંમત રાખવી અને લોકભોગ્ય બનાવવું તથા સમાજમાં સામાન્ય માણસ પણ લાભ લઇ શકે, વાંચી શકે, ખરીદી શકે એટલી ઓછી કિંમત જ રાખવી.. એક સારું કામ કરવાની મનમાં ધગશ લાગી. પોતાને હિમાલય તરફ જવું હતું પણ તે કાર્ય મુલત્વી રાખી એકાદશ સ્કંધનું પ્રકાશન હાથમાં લીધું. શ્રીમંતો મદદ કરવા ઘણાય આગળ આવતા હતા પણ દરેકની કંઇક ને કંઇક શરત હતી. કોઇને પોતાનું નામ છપાવવું હતું, કોઇકને પોતાનો ફોટો મુકાવવો હતો, કોઇકને પોતાને અર્પણ થાય એવી ઇચ્છા હતી. સ્વામીજીએ સોને સવિનય ના પાડી દીધી અને મહેનત કરીને પોતે એકલે હાથે એ ગ્રંથ પ્રસિદ્ધ કર્યો. જોતજોતામાં તો એની નકલો ચપોચપ ઊપડી ગઇ. સ્વામી અખંડાનંદને હવે એક ધૂન લાગી. તેમણે સારાં અને જીવનોપયોગી પુસ્તકો લોકોને સસ્તી કિંમતે આપવાનો એમણે નિર્ણય કર્યો અને તેના માટે સસ્તું સાહિત્યવર્ધકની તેઓએ સ્થાપના કરી.

ભિક્ષુ અખંડાનંદે ગુજરાતના સંસ્કારનું ઘડતર કર્યુ છે. ગીતા સહિત ધર્મ સંસ્કારના પુસ્તકોની ૫૪૦૦૦ જેટલી નકલો માત્ર સાડાત્રણ વર્ષમાં જ વેચીને વિક્રમ સજર્યો હતો તથા એમ. જે. પુસ્તકાલયને તેમણે વિવિધ ભાષાના દસ હજાર પુસ્તકો ભેટમાં આપીને ઉદાત ભાવનાનું દ્દષ્ટાંત પણ પૂરું પાડયું છે. અખંડાનંદ આર્યુવેદિક કોલેજની સ્થાપના પણ કરી. આજે તેમણે સ્થાપેલું સર્વ વિષયોને આવરી લેતું લોકભોગ્ય અખંડાનંદ સામયિક છેલ્લા પચાસ વર્ષથી અવિરતપણે પ્રગટ થાય છે. સસ્તું સાહિત્યની વિસ્તૃત લોકઉપયોગી પ્રવૃત્તિ એક વ્યક્તિના અભિયાન દ્વારા સધાયેલ મોટી ને ગરવી પ્રવૃતિનો પુરાવો છે. જ્ઞાનની પરબ માંડનાર ભિક્ષુ અખંડાનંદનું અવસાન ચોથી જાન્યુંઆરી ૧૯૪૨ના રોજ થયું હતું.  આજે પણ અમદાવાદના ભદ્ર વિસ્તારમાં સ્વામી અખંડ આનંદ માર્ગ ઉપર અખંડ આનંદ નામનો હોલ છે ત્યાં સસ્તું સાહિત્ય વર્ધકની ઓફિસ આવેલી છે..

Advertisements


ડોંગરેજી મહારાજને કથા દરમિયાન તેમના પત્નીના મૃત્યુના સમાચાર મળ્યા ત્યારે…

Dongreji Maharaj

Dongreji Maharaj

– આશુ પટેલ

ડોંગરેજી મહારાજના જીવનનો એક કિસ્સો જાણવા જેવો છે.. એક કેન્સર હૉસ્પિટલ માટે ફંડ ઊભું કરવા ડોંગરેજી મહારાજની કથા મુંબઈમાં યોજાઈ હતી. દાયકાઓ અગાઉ યોજાયેલી એ કથા થકી આશરે દોઢ કરોડ રૂપિયા જેટલી રકમ કૅન્સર હૉસ્પિટલ માટે એકઠી થઈ ગઈ હતી. એ કથાના છેલ્લા દિવસે ડોંગરેજી મહારાજ કથા સંભળાવી રહ્યા હતા ત્યારે તેમના કોઈ સ્નેહી ગંભીર ચહેરે તેમની પાસે ગયા. તેમણે ડોંગરેજી મહારાજને કાનમાં કહ્યું કે તમારા પત્ની મૃત્યુ પામ્યા છે. એ આઘાતજનક સમાચાર સાંભળ્યા પછી બીજી જ ક્ષણે ડોંગરેજીએ સ્વસ્થતા મેળવી લીધી અને દુ:ખદ સમાચાર લઈને આવેલા સ્નેહીને જવાબ આપીને ફરી કથા શરૂ કરી દીધી.. તેમણે એ દિવસે કથા પૂરી કરી. કથાના આયોજકોને ખબર પડી કે ડોંગરેજીના પત્ની મૃત્યુ પામ્યાં છે ત્યારે તેઓ ચિંતામાં મુકાઈ ગયા પણ ડોંગરેજીએ કથા યથાવત્ ચાલુ રાખી એને કારણે તેઓ ગદગદ થઈ ગયા.

એ પછી ડોંગરેજી મહારાજે પત્નીના દેહાંત પછીની વિધિઓ હાથ ધરી. તેઓ થોડા દિવસ પછી પત્નીના અસ્થિ લઈને ગોદાવરી નદીમાં અસ્થિ વિસર્જન માટે નાશિક ગયા. એ વખતે અસ્થિ વિસર્જનની વિધિ કરનારા બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપવા માટે તેમની પાસે પૈસા નહોતા જે સ્નેહીએ તેમને તેમના પત્નીના મૃત્યુના સમાચાર આપ્યા હતા એ તેમની સાથે હતા. ડોંગરેજી મહારાજે તેમને પોતાના પત્નીનું મંગળસૂત્ર આપીને કહ્યું કે આ વેચીની પૈસા લઈ આવો. બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપવા માટે મારી પાસે કંઈ નથી. પેલા સ્નેહી સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેમની આંખો છલકાઈ ગઈ. જે માણસે થોડા દિવસો અગાઉ કૅન્સર હૉસ્પિટલ માટે પોતાની કથા થકી દોઢ કરોડનું ફંડ એકઠું કરી આપ્યું હતું. તેની પાસે મામૂલી રકમ પણ નહોતી સાદગીના પર્યાય સમા ડોંગરેજી મહારાજના જીવનના આવા તો અનેક કિસ્સાઓ છે. એ વાતો ફરી ક્યારે કરીશું.. ઘણા ફાઈવસ્ટાર બાબાઓ, બાપુઓ, સ્વામીઓ અને મહારાજો કરોડો અબજો રૂપિયામાં આળોટતા હોય છે તેમની બોચી ઝાલીને નિત્ય પ્રાત:કાળે આવા કિસ્સાઓનું પઠન કરવાની તેમને ફરજ પાડવી જોઈએ.. (મુંબઈ સમાચાર માંથી સાભાર)


Parmanandbhai Tanna has done many research and study about Matushri Virbaima

parmanand tanna - rajkot

parmanand tanna – rajkot

Parmanandbhai Tanna, Re. Rajkot has done many research and study about Matushri Virbaima. Parmanandbhai Tanna, resides in Rajkot is a retired government employee.He was born in Karanchi but his native is village Aamranbela of Morvi District.He has studied till B.A. & Singeet Visharad. He has deep faith on Re.Virbaima, the wife of great saint Jalarambapa. He had studied and done much research about her. Now, in his retired life, he does pious activity to give lectures with music on Re. Virbaima’s life. Anyone can contact him on address given below to get any information about Virbaima or to arrange pious lectures on her life.

Shri Parmanandbhai Tanna
“Rushikesh”, 6 – Gayakwadi Plot,
Opp. Railway Station, Rajkot – 360 001
Mobile 75671 61808
Time to contact

(10 am to 1 pm and 5 pm to 8 pm)


ઘોંઘાટ નામની બીમારીનો ઈલાજ કરવો હવે જરૂરી બની ગયો છે

લેખન – સંકલન  : અતુલ એન. ચોટાઈ – રાજકોટ

Voice Pollution

Voice Pollution

જ્ઞાન – વિજ્ઞાનનાં આ યુગમાં કાળા માથાના માનવીએ ઘણી સફળતાઓ મેળવી છે પણ આ વિકાસની બાબતોમાં મર્યાદાનું પાલન ન થવાથી વિકાસની બાબતો સમસ્યા બની સમાજમાં વિપરીત અસર કરે છે અને જેના પરિણામો આપણે સહુએ ભોગવવા પડે છે અવાજનું પ્રદુષણ એ આપણા  સમાજનાં દરેક લોકોને અસર કરતી એક ગંભીર સમસ્યા છે. આજે જાહેર સ્થળોએ મોબાઈલમાં જોર જોર થી વાતો કરવી, ઘરમાં – ઓફીસોમાં – વાહનોમાં જોરજોર થી ગીતો વગાડવા, આપણે ત્યાં ઉજવાતા લગ્ન – સગાઇ – બર્થ ડે જેવા ઘણા પ્રસંગોમાં અવાજ નું પ્રદુષણ ફેલાવવામાં આપણે જરાપણ બાકી રાખતા નથી આપણને મજા આવે છે એટલે બીજાને મજા આવતી જ હશે એવું આપણે માની લઈએ છીએ આજે  જાહેર પ્રસંગોમાં પણ સ્ટીરીયોનો ઘોંઘાટ વધી રહ્યો છે અને આથી વધુ વાહનોમાં મોટા તેમજ મ્યુઝીકલ હોર્ન નો વપરાશ પણ વધતો જાય છે આપણા ધાર્મિક કાર્યકર્મોમાં પણ અવાજનો  ઘણોં અતિરેક થતો જોવા મળે છે કોઈના ઉપર છાપ પાડવા કે દેખાદેખી પાછળ  આપણે તમામ પ્રકારની મર્યાદાઓં ઓળંગી જઈએ છીએ સમાજમાં કાંઈક દેખાડવા પાછળ આપણું પછાતપણું અને આપણે કેટલા શિક્ષિત અને સંસ્કારી છીએ..??  તે પણ બધાને ઉડીને આંખે વળગે છે  જેનું આપણે કયારેય ધ્યાન નથી રાખતા સમાજમાં બનતી આવી બધી ઘટનાઓમાંથી આપણે બોધપાઠ લઈ સમજવાને બદલે આપણે પોતે જ આ બધી બાબતો બાબતો કરવા માંડીએ તો આને બીમારી ન કહીએ તો શું કહીએ…??

માથુ ફાડી નાખે તેવો  ઘોંઘાટ લોકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડી રહ્યો છે તથા આપણા પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓના જીવ માટે પણ તે જોખમી સાબીત થઈ શકે છે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત નોઈસ પોલ્યુશન અને પર્યાવરણના મુદ્દા ઉપર ઘણી જ ચિંતીત છે અને તેમણે દેશમા અમુક દિવસોને બાદ કરતા બાકીના દિવસોમાં રાત્રિના ૧૦ વાગ્યા પછી કોઈપણ પ્રકારના પબ્લીક સીસ્ટમ લાઉડ સ્પીકરના ઉપયોગ ઉપર પ્રતિબંધ મુક્યો છે તથા વન વિભાગ હસ્તકની જગ્યા હોય તેની ત્રિજયામાં આ સમય દરમ્યાન પણ નોઈસનું પ્રમાણ કેટલુ હોય તે અંગે પણ નિર્દેશન આપવામાં આવેલ છે આપણે ત્યાં મંગલ કે ધાર્મીક પ્રસંગોની ઉજવણી થાય તે આવકાર્ય બાબત છે પરંતુ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓની સાથે આપણા સહુના સલામત જીવન જીવવાના અધિકાર ઉપર ખલેલ પહોચાડવાનો કોઈને જરાપણ અધિકાર નથી..

અવાજનું આ પ્રદુષણ વ્યવહારિક દ્રષ્ટિએ તો અયોગ્ય છે જ પણ કાયદાની નજરે પણ અયોગ્ય છે.  બંધારણમાં આ બાબતે પગલા લેવાની જોગવાઈ પણ છે પણ સરકારી તંત્રને આ કામ કરવું નથી, પોલીસ વિભાગમાં મોટેભાગે નાક દબાવ્યા વગર કે પૈસા સિવાય કામ થતું નથી, રાજકીય પક્ષો માટે આ મુદો નથી અને મોટા ગજાના છાપાઓ – ચેનલો માટે આ સમસ્યા મહત્વની નથી, જે લોકોને કરવું છે તેને સમાજના અનિષ્ટ તત્વો કામ કરવા દેતા નથી અને સામાજિક સંસ્થાઓ આંખે થઇ સંબંધ બગડવા નથી માંગતી માટે આ બધા લોકો તરફથી આ સમસ્યાના ઈલાજની અપેક્ષા રાખવી આપણા માટે સાવ વ્યર્થ છે. ઘોંઘાટ નામની બીમારી સમાજના દરેક વ્યક્તિને અસર કરે છે અને આ સમસ્યામાં આપણે ખુદ પણ ઘણા જવાબદાર છીએ. જો આપણે બેસી રહીશું તો આનો ઈલાજ નહિ થાય માટે સહુ પ્રથમ આપણે પોતે જ થોડુક બીજા માટે વિચારીને ચાલીશું તો આ સમસ્યાનો સુખદ નિરાકરણ આવવાની શરૂઆત થશે અને બાકી જે લોકો આ બધું સમજવા નથી માંગતા તેને કાયદા –  કાનુનની ભાષાથી સમજાવવા પડશે માટે જાગ્યા ત્યાંરથી સવાર સમજી ને આ અવાજનાં પ્રદુષણની બીમારીનો ઇલાજ કરી તેને જડમુળથી નાબુદ કરી સમાજના વિકાસમાં સહભાગી બનીએ..!!


શ્રી કૃષ્ણએ ૩પ૦૦ વર્ષ પહેલા ઈરાકને તેની જ ભૂમિ પર યુધ્ધમાં હરાવ્યું હતું

જેને આપણે દાંડીયા રાસ કહીએ છીએ તે નૃત્ય કળા મૂળ અસુરોની હોવાનો પુરાતત્વવિદ્નો અભ્યાસ

–  ડો.સુરેન્દ્ર વ્યાસ

Shree Krisna

Shree Krisna

રાજકોટ : અમેરિકનો દાવો કરે છે કે યુધ્ધમાં અમે ઈરાકને હરાવ્યું છે. પુરાતત્વવિદ્ સુરેન્દ્ર વ્યાસ દાવો કરે છે કે ‘આપણા યુગપુરુષ શ્રી કૃષ્ણએ આજથી ૩પ૦૦ વર્ષ પૂર્વે ઈરાકને તેની જ ભૂમી પર હાર આપી હતી.તેમના મત અનુસાર જેને આપણે દાંડીયા રાસ કહીએ છીએ તે નૃત્ય કળા મૂળ અસુરોની છે. દાંડીયા રાસ દ્વારિકામાં પ્રચલિત થઈ ગોકુળ-મથુરા ગયો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, મારા સંશોધનના આધાર મુજબ સિંધુ સંસ્કૃતિ તેમજ યુફ્રેટીસ અને તૈગ્રીસ નદીની સંસ્કૃતિ વચ્ચે વેપાર વાણિજ્યના સંબંધો હતા. ભાગવત કથામાં ઓખાહરણની કથા પણ આવે છે આ કથામાં ઐતિહાસીક પ્રસંગ સમાયેલો છે. કથા મુજબ દ્વારિકાના શ્રીકૃષ્ણનો પૌત્ર અનિરુધ્ધ કૌટુંબિક કારણોસર રિસાઈને કુટુંબનો ત્યાગ કરી, પશ્ચિમ એશિયાના દેશો તરફ એટલે કે હાલના ઈરાક દેશ તરફ ચાલી નીકળ્યો હતો. આ પ્રદેશ યુક્રેટીસ તૈગ્રીસ નદીની સંસ્કૃતિનો વિસ્તાર છે. જ્યાં એસીરીયન પ્રજા (પુરાણોમાં અસુરો) શાસન કરતી હતી. આ પ્રજા ખૂંખાર, લડાયક અને હિંસક હતી. તેને યુધ્ધમાં કદી પરાજય ન મળતો. કારણકે સમૃધ્ધ અને શક્તિશાળી પ્રજા હતી. આ વિસ્તાર કુદરતી ગેસ, ઓઈલનો વિસ્તાર છે. બાઈબલ અનુસાર એસીરીયન રાજધાની ‘સીટી ઓફ બ્લડ’ તરીકે ઓળખાતી હતી. અસુર રાજાને કથાકારે બાણાસૂર કહ્યો છે. જે સદાય પ૦૦ અંગરક્ષકોથી રક્ષાયેલો રહેતો. કથાકારે બાણાસુરને હજાર હાથ વાળો કહ્યોછે. તેના નગરનું નામ શોણિતપુર (સિટી ઓફ બ્લડ) હતું. બાણાસુરની રાજકુંવરીનું નામ ઉષા હતું અનિરુધ્ધ શોણિતપુરમાં પહોંચ્યો. બાણાસુરની પુત્રી ઉષાના પ્રેમમાં પડયો. બાણાસુરે તેને કેદ કર્યો. કથા અનુસાર નારદે (તે સમયના આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદૂત) કૃષ્ણને અનિરુધ્ધની કેદના સમાચાર આપ્યા. કુષ્ણની વિનંતી છતાં કેદમાંથી અનિરુધ્ધ મૂક્ત ન થતા પોતાના પૌત્રને છોડાવવા બાણાસુર સામે યુધ્ધ પોકાર્યું. બાણાસુરના હજાર હાથ કૃષ્ણએ કાપી નાંખ્યા અને જીવતો કેદ પકડયો. હજાર હાથ એટલે તેના પ૦૦ અંગરક્ષકોનો નાશ થયો. શોણિતપુર નગરનું રક્ષણ અગ્નિ કરતો હતો. કારણકે કુદરતી તેલ-ગેસનો આ ભંડાર આ વિસ્તાર હતો. યુધ્ધની સંધી રુપે અસુર રાજા બાણાસુરે પોતાની પુત્રી ઉષાને કૃષ્ણના પૌત્ર અનિરુધ્ધ જોડે પરણાવી. ત્યારબાદ પૌત્ર અને પૌત્રવધુ સાથે કૃષ્ણ દ્વારિકા આવ્યા.  ઉષા સારી નૃત્યાંગના હતી. લાસ્ય નૃત્યશૈલીની પ્રખર નૃત્યાંગના હતી.અસુરોની લાકડીઓ અથડાવી, તલવારો વિંઝીને ગોળ-ગોળ નૃત્ય કરવાની પરંપરા પ્રથમ દ્વારિકામાં પ્રચલિત થઈ. જેને આપણે ‘દાંડીયા રાસ’ કહીએ છીએ.  મૂળ દાંડીયારાસ દ્વારિકાથી મથુરા-ગોકુળ ગયો હતો. અને તે પણ ઈરાકની રાજકુમારી ઉષાના આગમન બાદ પ્રચલિત થયું હતું. પાર્વતી માતા લાસ્ય નૃત્યના પ્રણેતા હતા. ‘ઉષા’ પૂર્વ જન્મની ‘ઓખા’, પાર્વતી પુત્રી હતી. (Courtesy : Sandesh)


વડોદરાના ડેસરમાં ઉપવાસમાં ખવાતા રાજગરાની ખેતી થાય છે

Rajigaro Farm in Desar

Rajigaro Farm in Desar

ઉપવાસ શરીર અને મનની શુદ્ધિ માટે ભારતીય સાંસ્કૃતિક ધાર્મિક પરંપરાની સાથે વણાઇ ગયેલી જીવન પદ્ધતિ છે. ઉપવાસનું નામ પડે એટલે જેને હળવું ધાન્ય કહી શકાય તેવો રાજગરો અવશ્ય યાદ આવે છે. ઉપવાસમાં ખવાતા રાજગરાની ખેતી વડોદરા જિલ્લાના એકમાત્ર ડેસર તાલુકામાં થાય છે.

અત્યારે ડેસર તાલુકાના વિવિધ ગામોના ખેતરોમાં લાલચટાક રંગની જોગીની જટા યાદ એવા તેવા રાજગરો ભરેલા ડુંડવા લહેરાઇ રહ્યા છે એટલું જ નહીં ખેડૂતોએ રાજગરાના પાકની લણણી પણ શરૂ કરી દીધી છે. વડોદરા જિલ્લાના સાવલી તાલુકાનું વિભાજન કરી નવા બનાવાયેલા ડેસર તાલુકાના ઉપરવાસના વિસ્તારોમાં વર્ષોથી રાજગરાની ખેતી વંશ પરંપરાગત થાય છે. ડેસર પાસે ખેતર ધરાવતા ખેડૂત પિયૂષભાઇ પટેલે જણાવ્યું હતું કે ૯૦ દિવસના ટૂંકાગાળાનો રાજગરાનો પાક લીધા પછી તલનું વાવેતર શઇ શકે છે. રાજગરાના પાકનો સારો ભાવ મળે છે. કાપણી પછી રાજગરો ભરેલા ડુંડવાને ચારથી પાંચ દિવસ સુધી ખેતરમાં જ સુકવ્યા બાદ થ્રેસર વડે ડુંડામાંથી રાજગરો છૂટો પાડવામાં આવે છે. ખેડા અને પંચમહાલ જિલ્લા જોડાયેલા આ સરહદી તાલુકાના ખેડૂતો ઠાસરાના બજારમાં રાજગરાનો પાક વેચે છે અને વાવેતર માટે જરૂરી બિયારણ પણ ત્યાંથી જ ખરીદે છે.

રાજગરાની બાયોકેમીસ્ટ્રી અંગે જાણકારી આપતા ડૉ. મહેશભાઇએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે આ ધાન્ય પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ અને ફેટ ધરાવે છે. તેમાં ઊર્જા આપવાની ન્યુટ્રીટીવ વેલ્યુને કારણે તે ઉપવાસીઓના શરીરને ટકવાની ક્ષમતા આપે છે. જેથી ઉપવાસીઓ ઉપવાસ વેળા રાજગરાનો આહાર કરીને શરીરની ઊર્જા ટકાવી રાખે છે. એટલું જ નહીં રાજગરાના પાકમાં ક્લાઇમેટ ચેન્જ પડકારોનો પ્રતિકાર કરવાની તાકાત રહેલી હોઇ ગરમી અને ઠંડીની અસર ઓછી થાય છે.


ગુજરાતનું આ ગામ દિવંગતોના આત્માની શાંતિ માટે દરરોજ ભજન કરે છે

Sultanpur Bhahan Mandli

Sultanpur Bhahan Mandli

આજના ટેકનીકલ યુગમાં માનવી પાસે સમયનો અભાવ જોવા મળી રહ્યો છે. રૂપિયા કમાવાની લાલચ પાછળ લોકો આંધળી દોડ મુકી રહ્યા છે. ત્યારે ગોંડલ તાલુકાના સુલતાનપુર ગામમાં રામદેવ ધૂન મંડળના યુવાનો દિવસે તનતોડ મહેનત કરી રાત્રે ગામના દિવંગત આત્માની શાંતિ માટે સત્સંગ, ધૂન અને ભજનના કાર્યક્રમો યોજે છે. ભજનના કાર્યક્રમમાં એકઠા થયેલા રૂપિયા મુંગા પશુ-પંખીઓ તથા ગરીબ લોકોને ભોજન કરાવી પુણ્યનું ભાથુ બાંધી રહ્યા છે. ગામના દિવંગત આત્માને સદગતી મળે તે માટે રામધૂન કરી ધાર્મિક વાતાવરણ અને ધર્મના વિચારો ફેલાવી એકતા અને ભાઇચારો ફેલાવવાનો પરમાર્થ કરી રહ્યા છે.

આજના ફાસ્ટ યુગમાં મોબાઇલ કોમ્પ્યુટરમાં વ્યસ્ત રહેતા યુવાનો જોવા મળી રહ્યા છે. ત્યારે સુલતાનપુર ગામના આ યુવાનોની સેવાકીય કરતા હોવાથી તેમને નમસ્કાર કરવાનું મન થાય. યુવાનો ગાયો માટે ચારો, પંખીઓ માટે ચણ તથા અનાથ, વિકલાંગ અને મંદબુધ્ધિના બાળકો માટે ફંડ એકત્ર કરે છે. તેમજ ગરીબ લોકોને પણ આર્થીક રીતે મદદ કરી રહ્યા છે. સુલતાનપુર ગામમાં કોઇ વ્યક્તિનું મોત નિપજે તો સ્વર્ગસ્થના ઘરે જઇને પરિવારજનોને શાંતિ અને આશ્વાસન મળે તે માટે રાત્રે રામધૂન કરે છે. યુવાનો દિવસે શારીરિક શ્રમ કરે અને રાત્રે સત્સંગ કરી મનની શાંતિ મેળવે.

દરેક ગામમાં મંડળો હોય પરંતુ સુલતાનપુરનું આ ધૂન મંડળ આજના યુવાનો અને સમાજને નવી રાહ ચિંધે છે. આજની નવી પેઢીને પતનની ગતિમાં ધકેલાઇ જતી રોકવાનો એકમાત્ર ઉપાય સદાચારના વિચારો છે. જે રામદેવ ધૂન મંડળના યુવાનો કરી રહ્યા છે. આખા વર્ષ દરમિયાન મંડળ દ્વારા જે કંઇ ફંડ એકત્ર થાય તે અનાથ આશ્રમમાં બ્લેન્કેટ તથા મિઠાઇનું વિતરણ કરી વાપરે છે. તેમજ મંદબુધ્ધિ ધરાવતા લોકોની દર વર્ષે મુલાકાત લે છે. અને ગૌશાળાઓમાં ઘાસચારો પણ યુવાનો પહોંચાડે છે. (તસવીર : કમલેશ રાવરાણી – સુલતાનપુર)


ગુજરાતની સરકારી શાળામાં મુસ્લીમ બાળાઓ પણ ગાયત્રી મંત્ર કડકડાટ બોલે છે

Muslim Student

Muslim Student

હાલ ધર્માંતરનો મુદ્દો રાજકારણમાં ચર્ચાનો મુદ્દો બન્યો છે ત્યારે ગાંધીભૂમિ પોરબંદરમાં કોમી એકતાના દર્શન એક સરકારી શાળામાં જોવા મળ્યા છે. અહીં હિન્દુ મુસ્લીમ બન્ને ધર્મના વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ અર્થે આવે છે. આ શાળામાં નિયમીત પ્રાર્થનામાં ગાયત્રીમંત્ર બોલવામાં આવે છે.

બીજા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતી સૈફા બાનુ ગરાણા નામની મુસ્લીમ બાળા કડકડાટ ગાયત્રીમંત્ર બોલે છે. ગાંધીભૂમિ પોરબંદરમાં રાજરત્ન શેઠ નાનજી કાલિદાસે વર્ષ 1919 માં કન્યા કેળવણીના ઉમદા હેતુથી ખારવાવાડ વિસ્તારમાં કન્યાશાળા શરૂ કરી હતી. એ સમયમાં 2500 જેટલી વિદ્યાર્થીઓ અહીં અભ્યાસ કરતી હતી. જો કે સમય જતાં અહીં વિદ્યાર્થીઓને પણ પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ શાળાનું નામ નાનજી કાલિદાસ મહેતા સરકારી શાળા છે. જેમાં ધો. 1 થી 8 સુધીનો અભ્યાસ ચાલે છે. આ શાળામાં મોટાભાગે ગરીબ અને મધ્યમ પરિવારના બાળકો અભ્યાસ કરે છે. આ ઉપરાંત હિન્દુ અને મુસ્લીમ બન્ને ધર્મના વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસઅર્થે આવે છે.

આ સરકારી શાળામાં નિયમીત પ્રાર્થના બોલાવવામાં આવે છે. જેમાં આ શાળામાં અભ્યાસ કરતા 175 જેટલા ભૂલકાઓ નિયમીત ગાયત્રીમંત્ર પણ બોલે છે, જેમાં ધો. 2 માં અભ્યાસ કરતી સૈફા બાનુ ગરાણા નામની મુસ્લીમ બાળા કડકડાટ ગાયત્રીમંત્ર બોલે છે. આ ઉપરાંત તે પ્રાર્થના પણ સારી રીતે બોલી શકે છે. આમ તો અનેક મુસ્લીમ બાળકો અભ્યાસ કરે છે, જેમાં સૈફાબાનુ નામની આ બાળકી ગાયત્રીમંત્રને શુધ્ધ ઉચ્ચારણ સાથે બોલી શકે છે. આ રીતે આ શાળામાં કોમી એકતાના દર્શન થાય છે. ઉલ્લેખનીય એ છે કે,પ્રાથમિક શાળાનું ભણતર પાયાનું ભણતર કહેવાય છે અને અહી તો પાયાનાં ભણતરમાં નાત, જાત, કોમ આ બધા ભેદભાવ કુમળા માનસ પર લાગે નહી તેવી પ્રતિતિ આ છાત્રામાં દેખાય છે.


શ્રીમદ ભગવદ ગીતાની ખાસ વિશિષ્ટતાઓ આવો જાણીએ..

Shree Krishna and Arjun

Shree Krishna and Arjun

:: લેખન – સંકલન : :
 પી.એમ. પરમાર

જય શ્રીકૃષ્ણ..  શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા આપણા આ સમગ્ર વિશ્વમાં એકમાત્ર ધર્મગ્રંથ (પુસ્તક) છે જેની છેલ્લાં ૫૧૧૬ વર્ષથી જન્મજયંતી ભારતભરમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. ભાગ્યે જ કોઈ ભારતીય હશે કે જેણે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનું નામ ન સાંભળ્યું હોય.. ગીતા જ્ઞાાન એ ગાગરમાં સાગર છે. જ્ઞાાનનો આખેઆખો રસપ્રચુર મધપૂડો છે. માનવીના જીવનનું એકપણ ક્ષેત્ર એવું નથી કે જેમાં ગીતા જ્ઞાાન ઉપયોગી ન બનતું હોય.. ગીતાની એટલી બધી વિશિષ્ટતાઓ છે કે જેનું વર્ણન કરવા બેસીએ તો પાર ન આવે એમાંની ખાસ ખાસ કેટલીક વિશિષ્ટ વાતો આજે રજૂ કરવાનો ઉપક્રમ છે. આવો આ ખાસિયતો જાણીએ 

૧. ‘શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા એટલે શ્રી ભગવાને ગાયેલું ગીત.

૨. મહાભારતના કુલ ૧૮ (અઢાર) પર્વ છે. જેમાં છઠ્ઠો પર્વ ભીષ્મપર્વ છે.
ભીષ્મપર્વના અધ્યાય નંબર ૨૫ થી ૪૨ના કુલ ૮ અધ્યાય એટલે જ ગીતા.૩. સૌપ્રથમ શ્રી વિષ્ણુ ભગવાન થયા. તેમની નાભિમાંથી બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા. બ્રહ્માના માનસ પુત્ર શ્રી વશિષ્ઠ ઋષિ થયા, તેમના શક્તિ, શક્તિના પારાશર, પારાશર અને મત્સ્યગંધાના મિલનથી થયા વેદવ્યાસ – જેમનું સાચું નામ શ્રીકૃષ્ણ બાદરાયણ (દ્વૈપાયન) વ્યાસ – જે ૧૮ મા છેલ્લા વેદવ્યાસ હતા તેમણે ગીતાને છંદબદ્ધ શ્લોકોમાં રૃપાંતર કરી ગીતા લખી.. તે વેદવ્યાસને વંદન.

૪. ગીતા માત્ર ૪ (ચાર) વ્યક્તિ વચ્ચેનો સંવાદ છે. ધૃતરાષ્ટ્ર, સંજય, અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણ  ભગવાન સંજય ધૃતરાષ્ટ્રના સારથિ હતા જે વિદ્વાન ગવલ્ગણ નામના સારથિના પુત્ર હતા. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનના સારથિ હતા. સંજયને વેદવ્યાસે દિવ્યદૃષ્ટિ આપી હતી તો વિરાટરૃપનાં દર્શન કરવા શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને દિવ્યદૃષ્ટિ આપે છે. બન્ને બાજુ સારથિ  બન્ને બાજુ દિવ્યદૃષ્ટિ. કેવો યોગાનુયોગ…

૫. ગીતામાં કુલ ૭૦૦ (સાતસો) શ્લોક છે જે પૈકી ૫૭૫ શ્લોક શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન બોલ્યા છે, ૮૫ શ્લોક અર્જુન બોલ્યા છે, ૩૯ શ્લોક  સંજય અને માત્ર ૧ (એક) શ્લોક ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા છે.

૬. ગીતાના ૧૮ અધ્યાય છે, ૭૦૦ શ્લોકો છે, ૯૪૧૧ શબ્દો છે, ૨૪૪૪૭ અક્ષરો છે. શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ૨૮ વખત, અર્જુન ઉવાચ ૨૧ વખત, ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ૦૧ એમ કુલ મળી ૫૯ વખત ઉવાચ આવે છે. સંજય ઉવાચ ૯ વખત આવે છે.

૭. ઈ.સ. પૂર્વે ૩૧૦૨ વર્ષ પહેલાં શ્રીકૃષ્ણે ગીતા અર્જુનને કહી તે યુદ્ધ કરવા, યુદ્ધના મેદાનમાં કહી અને એ ઉપદેશ જ હિન્દુ ધર્મનો મહાન ધર્મગ્રંથ બની ગયો એ બાબત સમગ્ર વિશ્વના બધા ધર્મગ્રંથોમાં માત્ર અને માત્ર એક જ કિસ્સો છે.

૮. આખી ભગવદ્ ગીતામાં હિંદુ શબ્દ એક પણ વખત આવતો નથી  તે હિંદુ ધર્મનો ધર્મગ્રંથ હોવા છતાં પણ એ જ સાબિત કરે છે કે ગીતા વૈશ્વિક ધર્મગ્રંથ છે.

૯. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા એ એવો એક ધર્મગ્રંથ છે જેનો અનુવાદ ભાષાંતર વિશ્વની તમામે તમામ ભાષાઓમાં થયું છે.

૧૦. શ્રી હેમચંદ્ર નરસિંહ લિખિત શ્રી ગીતાતત્ત્વ દર્શનમાં ગીતાના કુલ ૨૩૩ પ્રકાર છે જેમાં શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા મુખ્ય છે. અનુગીતા, અવધૂત ગીતા, અષ્ટાવક્ર ગીતા, પાંડવગીતા, સપ્તશ્લોકી ગીતા જેવા ૨૩૩ ગીતા પ્રકાર છે.

૧૧. ભક્તિના કુલ ૯ (નવ) પ્રકાર છે. શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ, પાદસેવન, અર્ચન, વંદન, દાસ્ય, સખ્ય અને આત્મનિવેદન. આ નવેનવ પ્રકારની ભક્તિનું વર્ણન, વ્યાખ્યા શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં છે.

૧૨. ગીતાના દરેક અધ્યાયના અંતે અધ્યાય પૂરા થયાની નોંધ માટે જે પંક્તિ આવે છે તેને પુષ્પિકા કહે છે જે મુજબ ગીતા બ્રહ્મવિદ્યા છે, યોગનું શાસ્ત્ર છે, આવી અઢાર પુષ્પિકાના કુલ શબ્દો ૨૩૪ છે અને તેના કુલ અક્ષરો ૮૯૦ છે.

૧૩. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા શ્રદ્ધાનો, ભક્તિનો, ધર્મનો અને સત્યનો એવો આધાર સ્તંભ છે કે આપણા દેશની તમામ અદાલતોમાં પણ તેના ઉપર હાથ મૂકી સોગંદ લે પછી સત્ય જ બહાર આવશે તેટલી અધિકૃતિ મળેલી છે, આવું વિશ્વમાં બીજે ક્યાંય નથી..

૧૪. ગીતા યોગશાસ્ત્રવિદ્યા છે. ગીતામાં કુલ ૧૮ અધ્યાયના ૧૮ યોગ તો છે જ જે તેના શીર્ષકમાં આવે છે જેમકે ભક્તિયોગ, કર્મયોગ સાંખ્ય યોગ. આ ઉપરાંત અભ્યાસયોગ, ધ્યાનયોગ બ્રહ્મયોગ જેવા કુલ ૩૦ (ત્રીસ) યોગો ગીતામાં છે.

૧૫. ગીતાના પહેલા અધ્યાયના પહેલા શ્લોકનો પહેલો શબ્દ ધર્મક્ષેત્ર છે, જ્યારે છેલ્લા અધ્યાયના છેલ્લા શ્લોકનો છેલ્લો શબ્દ ‘મમ’ છે. અર્થાત્ મારું ધર્મક્ષેત્ર કયું..?? તો ૧ થી ૭૦૦ શ્લોક વચ્ચે જે આવે છે. વેદવ્યાસનો શબ્દસુમેળ કેવો અદ્ભુત છે..

૧૬. સમગ્ર ગીતાનો સાર શું છે..?? ગીતા શબ્દને ઉલટાવીને વાંચો. તાગી. જે આસક્તિનો ત્યાગ કરે છે તે જ પ્રભુને પામી શકે છે. મહાત્મા ગાંધીજીએ એટલે જ ગીતા વિશે જે પુસ્તક લખ્યું છે તેનું ચોટડૂક શીર્ષક અનાસક્તિ યોગ આપ્યું છે. ઉપનિષદમાં પણ કહ્યું છે ત્યેન ત્યક્તેન ભુંજિથા – ત્યાગીને ભોગવો.

૧૭. ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ  ચાર વેદો છે પણ ગીતાને પાંચમોવેદ કહેવાય છે

૧૮. મહાભારતના પર્વ ૧૮ છે, ગીતાના અધ્યાય ૧૮ છે. સરવાળો ૯ થાય છે. ૯ એ પૂર્ણાંક છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના કુલ અક્ષરો પણ ૯ થાય છે. ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં કુલ ૧૦૮ નામ છે, કુલ ૧૦૮ સુવાક્યો છે, ગીતાને સંસ્કૃતમાં શ્લોકબદ્ધ કરનાર શ્રીકૃષ્ણ દ્વૈપાયન વ્યાસ નું નામ પણ ૯ અક્ષરનું છે, ગીતામાં ‘યોગ’ શબ્દ ૯૯ વખત આવે છે, ગીતામાં કુલ ૮૦૧ વિષયોનું વર્ણન છે, યોગ માટે ૫૪ શ્લોકો છે, ગીતામાં ભગવાન પોતાની વિભૂતિઓનું વર્ણન કરે છે જેમ કે વૃક્ષોમાં હું પીપળો છું, નદીઓમાં હું ગંગા છું  તો ગીતામાં આવી કુલ મળી ૨૩૪ વિભૂતિઓનું વર્ણન છે. ગીતામાં કુલ ૯૦ (નેવું) વ્યક્તિઓનાં નામોનો ઉલ્લેખ છે જેમ કે નારદ, પ્રહલાદ, ભૃગુ, રામ વગેરે. આ તમામનો સરવાળો ૯ થાય છે એટલું જ નહિ ગીતાનાં કુલ ૧૮ નામ છે જેનો સરવાળો પણ ૯ થાય છે. ૯ નું અદ્ભુત સંકલન અહીં જોવા મળે છે..

૧૯. ગીતાના ૭૦૦ શ્લોકો છે જેમાં વર્ણવાર ગણતરી કરતાં સૌથી વધુ ૧૦૩ શ્લોકો ‘ય’ – અક્ષર ઉપરથી શરૃ થાય છે જ્યારે બીજા નંબરે ‘અ’  – ઉપર ૯૭ શ્લોકો છે.

૨૦. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં આત્મા શબ્દ ૧૩૬ વખત, જ્ઞાાન શબ્દ ૧૦૮ વખત, યોગ શબ્દ ૯૯ વખત, બુદ્ધિ અને મન ૩૭ વખત બ્રહ્મ – ૩૫ વખત, શાસ્ત્ર શબ્દ  ૪ વખત, મોક્ષ શબ્દ  ૭ વખત અને ઈશ્વર-પરમેશ્વર શબ્દ – ૬ વખત આવે છે. ધર્મ શબ્દ ૨૯ વખત આવે છે.

૨૧. સમગ્ર ગીતાસાર અધ્યાય ૨ માં આવી જતો હોવાથી અધ્યાય ૨ ને એકાધ્યાયી ગીતા કહેવામાં આવે છે.

૨૩. અધ્યાય નં. ૮ શ્લોક નં. ૯, ૮/૧૩, ૯/૩૪, ૧૧/૩૬, ૧૩/૧૩, ૧૫/૧ અને ૧૫/૧૫ = આ ૭ શ્લોકને સપ્તશ્લોકી ગીતા કહે છે.

૨૪. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના પાઠમાં મંત્ર, ઋષિ, બીજ, છંદ, દેવતા અને કીલક આ ૬ મંત્રધર્મનું ખાસ ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. ફળ માટે ગીતામાહાત્મ્યનો પણ ખાસ મહિમા છે.

૨૫. ગીતાના ૧ થી ૬ અધ્યાયમાં કર્મ, ૭ થી ૧૨ અધ્યાયમાં ભક્તિ અને ૧૩ થી ૧૮ અધ્યાયમાં જ્ઞાાનનો વિશેષ મહિમા છે.

૨૬. કોઈપણ ધર્મના સિદ્ધાંતોને વેદ-ઉપનિષદ-ભગવદ્ગીતા આ ત્રણનો આધાર લઈ શાસ્ત્રોક્ત રીતે સાબિત કરવામાં આવે છે તેને પ્રસ્થાનત્રયી કહે છે જેમાં ગીતાનું સ્થાન મોખરે આવે છે. ધર્મની એકપણ ગૂંચવણ એવી નથી કે જેનો ઉકેલ ભગવદ્ ગીતામાં ના હોય..

૨૭. ગીતાના ૭૦૦ શ્લોકો પૈકી ૬૪૫ શ્લોકો અનુષ્ટુપ છંદમાં છે. બાકીના ૫૫ શ્લોકો ત્રિષ્ટુપ, બૃહતી, જગતી, ઈન્દ્રવજ્રા, ઉપેન્દ્રવજ્રા વગેરે અલગ અલગ છંદોમાં આવે છે.

૨૮. ગીતાએ આપણને એના પોતીકા સુંદર શબ્દો આપ્યા છે. લગભગ આવા શબ્દોની સંખ્યા ૧૦૦ થવા જાય છે જે પૈકી ઉદાહરણ તરીકે ૧૦ શબ્દો અત્રે પ્રસ્તુત છે. અનુમંતા, કાર્પણ્યદોષ, યોગક્ષેમ, પર્જન્ય, આતતાયી, ગુણાતીત, લોકસંગ્રહ, ઉપદૃષ્ટા, છિન્નસંશય, સ્થિતપ્રજ્ઞા

૨૯. સમગ્ર વિશ્વમાં શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા  એ એકમાત્ર એવો ધર્મગ્રંથ છે જેની ભક્તો વિધિસર પૂજા કરે છે.

૩૦. ગીતામાં કુલ ૪૫ શ્લોકો તો એવા છે કે જેની પંક્તિઓ એક સરખી હોય, શ્લોક બીજી વખત આવ્યો હોય કે શ્લોકના ચરણની પુનરૃક્તિ – પુનરાવર્તન થયું હોય. જેનાં કેટલાંક ઉદાહરણો અત્રે આપેલ છે. અધ્યાય/શ્લોક  ૩/૩૫,  ૬/૧૫  ૧૮/૪૭,  ૬/૨૮  અધ્યાય/શ્લોક   ૯/૩૪ , ૧૮/૬૫ 

૩૧. એકલી ગુજરાતી ભાષામાં જ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા વિષે અલગ અલગ સમજૂતી આપતાં, ટીકા-ટીપ્પણી કરતાં ૨૫૦ પુસ્તકો હાલ ઉપલબ્ધ છે જે દર્શાવે છે કે આ ગ્રંથ કેટલો મહાન છે, આવાં ખૂબજ લોકપ્રિય પુસ્તકોના ઉદાહરણ રૃપ ૧૦ લેખકો અત્રે પ્રસ્તુત છે

(૧) મહાત્મા ગાંધીજી – અનાસક્તિ યોગ (૨) વિનોબા ભાવે – ગીતા પ્રવચનો (૩) આઠવલેજી – ગીતામૃતમ્ (૪) એસી ભક્તિ વેદાંત – ગીતા તેના મૂળરૃપે (૫) કિશોર મશરૃવાળા – ગીતા મંથન (૬) પં. સાતવલેકરજી – ગીતાદર્શન (૭) ગુણવંત શાહ – શ્રીકૃષ્ણનું જીવન સંગીત (૮) શ્રી અરવિંદ – ગીતાનિબંધો (૯) રવિશંકર મહારાજ – ગીતાબોધવાણી (૧૦) કાકા કાલેલકર – ગીતાધર્મ

૩૨. આજે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા-ને કુલ ૫૧૧૬ વર્ષ થયા છતાં ગીતામાં દર્શાવેલા ધર્મસિદ્ધાંતોનું  મતનું કોઈએ પણ કોઈ ખંડન કર્યું નથી તે જ દર્શાવે છે કે ગીતા સર્વમાન્ય ગ્રંથ છે.

૩૩. ગીતાનું મૂળ બીજ બીજા અધ્યાયનો અગિયારમો શ્લોક છે. આ શ્લોકથી જ ભગવદ્ ગીતાની શરૃઆત થાય છે. ગીતાની પૂર્ણાહૂતિ અઢારમા અધ્યાયના ત્રેસઠમા શ્લોકમાં ઈતિ થી થાય છે  જે સમાપ્તિસૂચક શબ્દ છે. માગશર સુદ – અગિયારસના રોજ શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા અર્જુનને ગીતા કહેવામાં આવી.

૩૪. ગીતાનો સૌથી શ્રેષ્ઠ મંત્ર તજજ્ઞોની દૃષ્ટિએ અઢારમા અધ્યાયનો છાસઠમો શ્લોક છે જેમાં શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં પોતાના મુખેથી જણાવે છે કે હું તને સર્વ પાપોથી છોડાવીશ તેમાં તું સહેજ પણ શોક ન કર. ગીતાનો સાર પણ આ જ શ્લોકમાં છે. અર્થાત્ વિશ્વાસ એ જ વિશ્વનો શ્વાસ છે.

૩૫. ગીતાના બધા શ્લોકો મંત્ર છે, શ્રેષ્ઠ છે પરંતુ ગીતાભક્તોની દૃષ્ટિએ, આલોચકોની દૃષ્ટિએ, વિદ્વાનોની દૃષ્ટિએ સમગ્ર ૭૦૦ શ્લોકોમાંથી ટોપ ટેન ૧૦ શ્લોકો નીચે પ્રમાણે છે. પ્રથમ આંક અધ્યાય દર્શાવે છે,  બીજો આંક શ્લોક નંબર દર્શાવે છે. (દરેક શ્લોક શ્રેષ્ઠ હોઈ મુમુક્ષુઓની પસંદગી અલગ અલગ હોઈ શકે)
૨/૨૩, ૩/૩૫, ૪/૭, ૨/૪૭, ૬/૩૦, ૯/૨૬, ૧૫/૫, ૧૭/૨૦, ૧૮/૬૬,  ૧૮/૭૮

૩૬. ગીતાના અઢારમા અધ્યાયનો છેલ્લો શ્લોક એટલો મર્મસભર, ગીતસભર છે કે ન પૂછો વાત!! આ શ્લોકમાં અક્ષર કુલ ૧૩ વખત આવે છે, અક્ષર ૪ વખત આવે છે, ત્ર અક્ષર ૩ વખત આવે છે, અક્ષર ૩ વખત આવે છે છતાં છંદ જળવાય છે અને એટલું મધુર સંગીત સહજ ઉત્પન્ન થાય છે કે વારંવાર આ શ્લોક બસ ગાયા જ કરીએ. તમે પણ પ્રયત્ન કરી જુઓ  વારંવાર ગાવા લલચાશો.. આવા વારંવાર ગમી જાય, ગાવા માટે ઉત્સુકતા રહે તેવા ઉદાહરણરૃપ પાંચ શ્લોકો નીચે મુજબ છે  એકવાર તો ગાઈ જુઓ..  ૪/૭, ૬/૩૦, ૯/૨૨, ૧૫/૧૪, ૧૮/૭૮

૩૭. ગીતામાં ગણિતનો પણ અદ્ભુત પ્રયોગ શ્રી વેદવ્યાસે કર્યો છે. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે ગીતામાં ૧ થી ૧૦૦૦ સંખ્યાનો પ્રયોગ વારંવાર સંખ્યાવાચક શબ્દોથી થયો છે. માન્યામાં નથી આવતું ને..?? ગીતામાં કુલ ૧૬૫ વખત આવાં સંખ્યાવાચક રૃપકો આવે છે પણ સ્થળસંકોચના કારણે ઉદાહરણરૃપ વિગત અત્રે  પ્રસ્તુત છે
૧. એકાક્ષરમ (એક) ૨. દ્વિવિદ્યા નિષ્ઠા (બે નિષ્ઠા) ૩. ત્રિભિઃ ગુણમયૈઃ (ત્રણ ગુણ) ૪. ચાતુર્વર્ણ્યમ્ (ચાર વર્ણ) ૫. પાંડવા (પાંચ પાંડવ) ૬. મનઃ ષષ્ઠાનિ (છ ઇન્દ્રિય) ૭. સપ્ત મહર્ષય (સપ્તર્ષિ) ૮. પ્રકૃતિ અષ્ટધા (આઠ પ્રકૃતિ) ૯. નવ દ્વારે (નવ દ્વાર) ૧૦  ઈન્દ્રયાણિ દશૈકં (૧૦ ઈન્દ્રિય) ૧૧. રૃદ્રાણામ (૧૧ રૃદ્ર) ૧૨. આદિત્યાન્ (૧૨ આદિત્ય) ૧૩. દૈવી સંપદ્મ (૨૬ ગુણો) ૧૪. નક્ષત્રાણામ્ (૨૭ નક્ષત્રો) ૧૫. એતત્ ક્ષેત્રમ્ (શરીરના ૩૧ ગુણ) ૧૬. મરુતામ્ (૪૯ મરૃતો) ૧૭. અક્ષરાણામ્ (૫૨ અક્ષર) ૧૮. કુરૃન્ (૧૦૦ કૌરવો) ૧૯. સહસ્ત્રબાહો (૧૦૦૦ હાથવાળા)

૩૮. ઘણા એવી શંકા કરે છે કે યુદ્ધના મેદાનમાં આટલી લાંબી ૭૦૦ શ્લોકોવાળી ગીતા માટે કેટલો બધો સમય લાગ્યો હશે પણ આ શંકાનું પણ નિવારણ છે. ગીતાનો ૧ શ્લોક શાંતિથી, નીરાતથી ગાવામાં આવે તો માત્ર અને માત્ર ૧૦ (દસ) સેકન્ડ જ થાય છે. આ હિસાબે જો ૭૦૦ શ્લોક ગાઇએ તો ૭૦૦૦ સેકન્ડ થાય. ૧ કલાકની ૩૬૦૦ સેકન્ડ થાય એ મુજબ આખી ગીતા વાંચતા માત્ર બે કલાક જ થાય છે. આ તો પદ્યની વાત થાય છે. જ્યારે યુદ્ધના મેદાનમાં તો શ્રીકૃષ્ણ – અર્જુનનો સંવાદ ગદ્યમાં થયો હતો જેથી આવી સમય મર્યાદાની શંકા અસ્થાને છે.

૩૯. ગીતા એ માનવજીવનનું રહસ્ય છે. રાગ અને ત્યાગ વચ્ચે ઝૂલતા માનવીની કથા છે. ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેનો મધુર સંવાદ છે, તો કર્મ -અકર્મનો વિવાદ પણ છે. ગાદી માટેનો વિખવાદ છે, ફરજથી પલાયનવાદ છે તો અંતે સૌના માટેનો આશીર્વાદરૃપ ધન્યવાદ પણ છે.

૪૦. ગીતા વિશે એક અદ્ભુત પ્રયોગ પણ પ્રચલિત છે. જ્યારે તમે ખૂબજ મુશ્કેલીમાં હોવ, કોઈપણ રસ્તો સૂઝતો જ ના હોય, ચારે તરફથી નિરાશા જ મળી હોય ત્યારે ગીતા માતાના શરણે જાવ. ગીતા હાથમાં લો. શ્રદ્ધાપૂર્વક ૧૧ વખત શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનો મંત્ર બોલો. શ્રીકૃષ્ણઃ શરણં મમ  હવે ગીતા ખોલો. પેન્સિલ – પેનની અણી કોઈપણ શ્લોક ઉપર મૂકો. ત્યાં જે શબ્દ કે શ્લોક છે તેનો જે અર્થ થાય છે તે જ તમારા પ્રશ્નનો ઉપાય – જવાબ છે. મોટાભાગના અનુભવો સફળ જ થયા છે. સુખને એક અવસર તો આપો..  મહાત્મા ગાંધીજી ખુદ કહેતા મુશ્કેલીમાં હું ગીતામાતાના શરણે જઉં છું….  જયશ્રીકૃષ્ણ… (courtesy : gujarat samacahr)

 


રામાયણનાં પાત્રોને સમજીને જીવનમાં ઉતારવાથી આપણી સાત ગરીબી દૂર થઇ જાય છે

Morarai Bapu

Morarai Bapu

– દશરથ પાસેથી ધર્મવ્રત,
– રામ પાસેથી સત્યવ્રત,
– લક્ષ્મણ પાસેથી જાગૃતિવ્રત,
– ભરત પાસેથી પ્રેમવ્રત,
– શત્રુઘ્ન પાસેથી મૌનવ્રત,
– સીતા પાસેથી પતિવ્રત અને
– હનુમાન પાસેથી સેવાવ્રત મળે છે.

 

 

માણસના જીવનમાં સાત સંખ્યાનું ખૂબ મહત્વ છે. જે રીતે અઠવાડિયાના વાર સાત છે. સંગીતના સૂર સાત છે. આપણા મુખ્ય ઋષિઓ સાત છે. પ્રાથમિક શાળાનાં ધોરણ સાત છે (જે હવે આઠ થવા જઇ રહ્યાં છે) રામચરિત માનસનાં કાંડ સાત છે. આમ સાતનો આંક માનવીના જીવનમાં ઘણી જગ્યાએ જોવા મળે છે. તે મુજબ માણસમાં ગરીબી પણ સાત પ્રકારની જોવા મળે છે.

૧ – જ્ઞાનની ગરીબી : માણસની પ્રથમ દરિદ્રતા જ્ઞાનની દરિદ્રતા છે. એક કહેવત છે કે જ્ઞાન રંક નર મંદ  અભાગી. જે જ્ઞાનની બાબતમાં રંક છે તેવો મનુષ્ય મંદ અને અભાગી છે. જ્ઞાનની દરિદ્રતા એટલે  વિવેકની દરિદ્રતા. જ્ઞાનની દરિદ્રતા એટલે સમજણની દરિદ્રતા, માણસમાં સાર-અસાર, સુખ દુ:ખ, કંચન કથીર અને શુભ અશુભના ભેદને સમજવાની શક્તિ ન હોય તે જ્ઞાનની ગરીબી ગણાય. કોઇપણ વસ્તુને એના મૂળ સ્વરૂપમાં સમજવાની અસમર્થતાનું નામ જ્ઞાનની ગરીબી છે. અહીં એક સવાલ થાય કે તમામના હૃદયમાં પરમતત્વ બિરાજમાન છે કારણ આત્મા એ જ પરમાત્મા છે તો પછી વસ્તુને સાચા અર્થમાં સમજવામાં ભૂલ કેમ થતી હશે..?? તો એનો જવાબ વેદાંતમાંથી મળે છે. વેદાંત કહે છે કે બ્રહ્મ થવું પર્યાપ્ત નથી પરંતુ બ્રહ્મજ્ઞાન થવું જરૂરી છે. માણસમાં ઇશ્વર હોય તે પૂરતું નથી પણ માણસમાં ઇશ્વરી જ્ઞાન હોવું જોઇએ અને તે ન હોય તો માણસ પ્રથમ પ્રકારની ગરીબીનો ભોગ બને છે.

૨ – ભાવની ગરીબી : અહીં ભાવનો અર્થ કિંમત (Price) નથી પણ ભાવનો અર્થ પ્રેમ (Love) છે. અહીં ભાવ એટલે માનવીના હૃદયમાંથી ઉત્પન્ન થતા ભાવની વાત છે. જે રીતે બ્રહ્મ હોય પણ બ્રહ્મજ્ઞાન ન હોય તો નિરર્થક છે તેમ હૃદયમાં પ્રેમ હોય પણ પ્રેમ પ્રગટે નહીં તો સાર્થક નથી. પ્રેમ પ્રગટ ન થવાથી લોકો પોતાની જાતને દુ:ખી મહેસૂસ કરે છે. એનો અર્થ આપણી પાસે સંપદા છે પણ આપણે એનો લાભ લઇ શકતા નથી. જે રીતે બાપ દાદાની કરોડોની મિલકતનો વારસો હોય પણ કોઇ કાનૂની ગરબડના કારણે મળે નહીં એવું જ કંઇક ભાવ દરિદ્ર માણસોના જીવનમાં બને છે. હૃદયમાં પોતાના અધિકારનો પ્રેમ છે પણ કોઇ કારણથી પ્રગટ થતો નથી એટલે લાભ મળતો નથી. તુલસીદાસજી લખે છે કે હરિ વ્યાપક સર્વત્ર સમાના. દરેક સ્થાને હરિ સમાન રીતે વ્યાપક છે પણ એને પ્રગટ કરવાની ચાવી ભાવ છે. પ્રેમ સે પ્રગટ હો હિં મૈ જાના, પ્રેમ પ્રગટ ન થવાથી હરિ પ્રગટ થતો નથી અને આ પ્રકારનો જીવ બીજા  પ્રકારની ભાવદરિદ્રતાનો ભોગ બને છે.

૩ – વચનની ગરીબી : વચનની દરિદ્રતા એટલે વાણીની દરિદ્રતા. માણસે કોઇપણ જાતના સંકોચ વગર સત્ય બોલવું જોઇએ. જો એમ કરવું અશક્ય હોય તો મૌન ધરવું જોઇએ પણ કોઇને ખોટો હર્ષ પમાડે એવું અસત્ય ક્યારેય ન બોલવું જોઇએ. કોઇ દાકતર પાસે દર્દી આવે. ભગવાન ન કરે અને મરીજને જીવલેણ બીમારી માલૂમ પડે તો દાકતરનો ધર્મ છે કે દર્દી અથવા દર્દીનાં સગાંને તરત જ જાણ કરવી જોઇએ કે આ દર્દીને કેન્સર છે. એ સમયે દાકતર એમ કહે છે કે તમને તો નખમાં પણ રોગ નથી તો આ અસત્ય દર્દી તથા દર્દીના સગાં વહાલાંને રાજી કરશે પણ દર્દીને બચાવી શકશે નહીં. અસત્ય બોલીને પેદા કરેલો હર્ષ અલ્પજીવી હોય છે એના કરતાં દાકતર કડવાં સત્યનો આશ્રય લેશે તો તરત જ એ દિશામાં સારવાર થશે જે દર્દીને બચાવી લેશે અથવા લાંબું જીવવામાં મદદ કરશે માટે માણસે પ્રિય બોલવું જોઇએ તે બરાબર છે પરંતુ પ્રિયવાણી જો હિતકારી ન હોય તો અપ્રિય બોલીને પણ સામેની વ્યક્તિનાં હિતની ચિંતા કરવી એ વચનની અમીરી છે. આજનો માણસ અપ્રિય સત્ય બોલવાને બદલે પ્રિય અસત્ય બોલવા લાગ્યો છે અને તેથી ત્રીજા નંબરની ગરીબીનો ભોગ બની ગયો છે.

૪ – વિચારોની ગરીબી : માણસ સારા વિચાર કરે તો એની સારી અસર થાય છે તે મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય છે. એક અમેરિકન પત્રકારને એવી બીમારી લાગુ પડી કે જે બીમારીમાં પાંચસો માણસોમાંથી એક જ માણસ બચી શકે. જીવનના આવા કપરા કાળમાં એ પત્રકારને વિચાર આવ્યો કે જો ખરાબ વિચારોની માણસના શરીર ઉપર અસર થતી હોય તો સારા વિચારોની પણ ચોક્કસ અસર થવી જોઇએ એણે પોતે બચી જશે એવા વિશ્વાસ સાથે ખૂબ હકારાત્મક વિચારો શરૂ કર્યા નકારાત્મક વિચારોને જડબેસલાક  મગજવટો આપ્યો. માત્ર હાસ્ય ચિકિત્સાથી એ માણસ જીવી ગયો અને એણ પોતાના અનુભવોનું દળદાર પુસ્તક બનાવ્યું. આ પત્રકારનું નામ નોર્મન કઝીન્સ અને પુસ્તકનું નામ છે એનેટોમી ઓફ  ઇલનેસ. આજનો માણસ પોતાના માટે, પરિવાર માટે, સમાજ માટે અને વિશ્વ માટે ઘણું નકારાત્મક વિચારે છે  અને તેથી ચોથા પ્રકારની વિચાર દરિદ્રતાનો ભોગ બને છે.

૫ – બુદ્ધિની ગરીબી : માણસની પાંચમી દરિદ્રતા બૌદ્ધિક દરિદ્રતા છે. ભગવાન કૃષ્ણએ ગીતાજીમાં બુદ્ધિનાં ખૂબ વખાણ કર્યાં છે. જે વિવાદ કરે તે સાચી બુદ્ધિ નથી પરંતુ જે સંવાદ કરે તે બુદ્ધિ છે. બુદ્ધિજીવી અને બુદ્ધિશાળી વચ્ચે આસમાન જમીનનું અંતર છે. ભગવાન કૃષ્ણએ કહ્યું છે કે જે સ્વનો વિચાર કરે છે તે બુદ્ધિ નથી પણ જે સર્વનો વિચાર કરે છે તે બુદ્ધિ છે. જગતગુરુ આદિ શંકરાચાર્યજીએ  કહ્યું છે કે માણસ કેટલો ચતુર છે તે અગત્યનું નથી પણ માણસ કેટલો સમજદાર છે તે અગત્યનું છે. જેની પાસે શાસ્ત્ર નથી એની બુદ્ધિ શસ્ત્ર બની જાય છે અને પરિણામે હિંસાનો જન્મ થાય છે. જેની બુદ્ધિ સદ્ગુરુ કે સદ્ગ્રંથથી દીક્ષિત નથી તે ગમે તેટલો ભણેલો હોવા છતાં શિક્ષિત નથી કારણ કે જીવનમાં શુદ્ધિ ન હોય તો બુદ્ધિ કુબુદ્ધિ બની જાય છે અને પરિણામે માણસ પાંચમા પ્રકારની દરિદ્રતાનો ભોગ બને છે.

૬ – ચિંતનની ગરીબી : તમને સવાલ થશે કે વિચારોની ગરીબી અને ચિંતનની ગરીબીમાં શું તફાવત છે..??  વિચાર અને ચિંતનમાં મોટો તફાવત છે. આજનો માણસ ખૂબ વિચારો કરે છે પરંતુ જરા પણ ચિંતન કરતો નથી. કોઇનું અહિત કરવા માટેનો વિચાર એ ચિંતન નથી. કોઇનું હિત કરવા માટેનો વિચાર એ  પણ ચિંતન નથી. પહેલો વિચાર કુવિચાર છે અને બીજો વિચાર સુવિચાર છે. માણસ શું કરવું એનો વિચાર કરે છે ત્યારબાદ વિચારને વાણી તથા વર્તન સ્વરૂપે કાર્ય કરે છે ત્યારબાદ પોતે કરેલો વિચાર, પોતે કરેલું વર્ણન અને પોતે ઉચ્ચારેલી વાણી યોગ્ય હતાં કે અયોગ્ય હતાં તે જાણવા માટે માણસ તટસ્થ બનીને વિચારે તે ચિંતન છે. આજના માણસની આ ચિંતનાત્મક તટસ્થતા ખોવાઇ ગઇ છે એટલે  એ છઠ્ઠા પ્રકારની ગરીબીનો ભોગ બન્યો છે.

૭ – મોહની ગરીબી : માણસનો મોહ વધે તે સાતમી દરિદ્રતા છે. આગળની છે ગરીબી એવી છે જેમાં જ્ઞાન, ભાવ, સત્યવચન, સુવિચાર, સુબુદ્ધિ અને ચિંતન ઘટે એટલે ગરીબી આવે છે જ્યારે સાતમા પ્રકારમાં મોહ વધે એટલે ગરીબી આવે છે. આ સાત પ્રકારની ગરીબીથી બચવા માટે શું કરવું એનો જવાબ રામચરિત માનસમાંથી મળે છે. આપણે પહેલાં દર્દની ચર્ચા કરી અને હવે એની દવા વિશે જાણી લઇએ. એક ભાઇ મુંબઇ જતા હતા એમના પાડોશીએ મુંબઇથી અરીસો મંગાવ્યો. પેલા ભાઇ અરીસા બદલે રામાયણ લાવ્યા અને કહ્યું કે આ દિવ્ય અરીસો છે. કાચના અરીસામાં તને માત્ર તારું શરીર દેખાશે ત્યારે આ સાચના અરીસામાં તારું આખું જીવન દેખાશે. જો રામાયણનાં સાત પાત્રોને બરાબર સમજી અને એમની પાસેથી મળતાં સાત વ્રતને જીવનમાં ઉતારો તો સાતે-સાત ગરીબી દૂર થઇ જાય છે