ATUL N. CHOTAI

a writer – since 2014


ગુજરાતના એક માત્ર કોમ્યુનિટી રેડિયો દ્વારા કચ્છના ગામડાના બહેનોને શિક્ષણ અપાય છે..

kutchh radio

kutchh radio

રેડિયો શબ્દ આજની યુવા પેઢી માટે માત્ર એફએમ પુરતો જ સિમિત રહી ગયો છે. એક સૈકા પહેલા જ્યારે શોધ થઈ ત્યારે ભારે દબદબો ભોગવનાર રેડિયો હવે ભંગારની રેકડીઓમાં જોવા મળે છે. જો કે ક્યારેક કોઈક મોટી ઉંમરના વડિલોના હાથમાં રેડિયો દેખાઈ જાય છે. સમયની રફતારમાં ફેંકાઈ ગયેલા આ રેડિયોના માધ્યમાથી જ કચ્છના અતિ પછાત અને અશિક્ષિત વિસ્તારના બહેનોને ઉંચા લાવવા મહિલાઓનું સંગઠન માથામણ કરી રહ્યું છે. ગુજરાત સમાચારના અહેવાલ મુજબ કચ્છના ભીમસર પંથકમાં ચાલતો આખા ગુજરાતનો એક માત્ર કોમ્યુનિટી રેડિયો આસપાસના ર૬ ગામની ૬૦૦૦ થી વધુ બહેનોને શિક્ષિત અને દિક્ષિત કરી રહ્યો છે.

મુળભુત રીતે પશુપાલનના વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલો રણ પ્રદેશ કચ્છ આખો જિલ્લો આમ તો શૈક્ષણિક રીતે પછાત ગણાય છે. પરંતુ કચ્છના ભીમસર પંથકના કેટલાક ગામડાની હાલત ખુબ જ પછાત છે. લખતા-વાંચતા જ ન આવડતું હોય ત્યાં શિક્ષણ આપવા માટેના માધ્યમો પણ સિમિત બની જાય છે. તેવી સિૃથતિ વચ્ચે અહી વર્ષ ર૦૧ર ની બીજી જૂનના રોજ સૌથી સસ્તુ અને સરળ માધ્યમ એવા ગુજરાતના સૌપ્રથમ કોમ્યુનિટી રેડિયોની શરૃઆત કરવામાં આવી. ખાસ કરીને ઘર-પરિવારના આાધાર સ્તંભ એવા બહેનોમાં શિક્ષણનું સ્તર ઉંચુ આવે અને તેને મુંજવતા અંગત જીવનના પ્રશ્નો ઉકેલાય તો સમગ્ર વિસ્તારનો એકંદર ઉત્કર્ષ ઝડપાથી થાય છે માટે અહી બહેનોને શિક્ષિત અને દિક્ષિત કરવા માટે શરૃ કરાયેલા કોમ્યુનિટી રેડિયોનું નામ સહિયર જો રેડિયો એવું આપવામાં આવ્યું તથા તેના સંચાલનમાં પણ મહિલા સંસ્થાની રચના કરવામાં આવી. આજે આ સંસ્થા સહિયર જો સંગઠનમાં છ હજારથી વધુ બહેનો જોડાયેલી છે. સંચાલન કમિટીમાં ૧૧ સભ્યો છે.

સંગઠન અને રેડિયોના સંચાલક કહે છે કે ૯૦.૪ ચેનલ ઉપરથી રેડિયો સ્ટેશનની આસપાસની પ૦ કિ.મી.ની ત્રિજ્યામાં આવતા આશરે ર૬ જેટલા ગામડામાં નિયમીત પ્રસારણ કરવામાં આવે છે. મહિલાઓના ઉત્કર્ષ માટેના તથા રોજીંદા પ્રશ્નોનું નિરાકરણ આપતા કાર્યક્રમોનું કચ્છની પરંપરાગત લોકબોલીમાં પ્રસારણ થાય છે. હાલ જેડલેનું જતન નામનો એક કાર્યક્રમ ચાલી રહ્યો છે. જેનો મતલબ, બહેનપણીનું ધ્યાન રાખવું તેવો થાય છે. આ કાર્યક્રમ થકી મહિલાઓના આરોગ્યને લગતા પ્રશ્નો હલ કરવામાં આવે છે.

મહિલાઓ રેડિયો સ્ટેશનના ફોન નંબર ઉપર ફોન કરીને પોતાની સમસ્યાઓ વર્ણવે છે. કેટલીક મહિલાઓ રૃબરૃ રેડિયો સ્ટેશન સુધી પહોંચે છે. ઘણી વખત રેડિયોની ટીમ ગામડાઓમાં જઈને સમજણ આપે છે. દરરોજ સવાર-સાંજ સાત વાગ્યે અને બપોરે બાર વાગ્યે એમ ત્રણ વખત કાર્યક્રમનું પ્રસારણ થાય છે. તેઓ કહે છે કે અમે ફક્ત માહિતી અને મનોરંજન જ નથી આપતા પરંતુ સહિયર બનીને બહેનોની સમસ્યા હલ કરીએ છીએ. માટે આ વિસ્તારમાં આ કોમ્યુનિટી રેડિયોની ખુબ લોકપ્રિયતા છે. અત્યારે રેડિયો દ્વારા કુંજલ પાંજે કચ્છજી, બાંધણીનીજી ગાલ, તુ જીયરો આઈ, કચ્છ લોકજી વાણી, ધરીયા ઘેર, લીકબુચાણી, સજીવનો સાદ, જેવા કાર્યક્રમો અપાય છે. ઈન્દુબા જાડેજા, હકીમાબેન ઠેબા, કેસરબેન બદરૃ, અમીનાબેન ઈસ્માઈલ વગેરે કમિટીના બહેનો હાલ સ્ટેશનનું સંચાલન કરે છે.

હાલ આકાશવાણી શબ્દ ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોનો પર્યાય બની ગયો છે પરંતુ આકાશમાંથી સંભળાતી અદ્રશ્ય વાણીના રૃપમાં આ રેડિયો સ્ટેશન દરરોજ છ હજારથી વધુ બહેનોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવવાનું કાર્ય કરી રહી છે. ગુજરાતના એક માત્ર આ કોમ્યુનિટી રેડિયો થકી મળેલા હકારાત્મક પરિણામો અંગે સંચાલક ટીમ જણાવે છે કે, એક સમયે આ વિસ્તારમાં દારૃના નશાનું વ્યાપક દુષણ હતું. આજે અનેક પરિવારોને દારૃની બદીથી બચાવવામાં આવ્યા છે. દીકરીઓ તો ઠીક દિકરાઓને પણ શાળાએ મોકલવાનું ચલણ નહોતું. આજે દીકરીઓ પણ શાળાએ જતી થઈ છે. બહેનોને આરોગ્યને લગતી રોજીંદી અનેક સમસ્યાઓ દૂર થઈ છે. kutchh all india radio program for teaching and education for rural people and women in gujarat kutch india

Advertisements


પોરબંદરના પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષકનો અનોખો સેવાયજ્ઞ..

parag joshi

parag joshi

: : સંકલન : :
જગદીશ ડી. ત્રિવેદી
સહાયક માહિતી નિયામક

પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,

રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

કવિ મકરંદ દવેની એક મશહૂર પંકિત છે. ગમતું મળે તો અલ્યા ગુંજે ન ભરીયે, ગમતાંનો કરીએ ગુલાલ. અત્યારે લોકોમાં એવી માન્યતા છે માણસને ગમતું કામ મળી જાય કે ગમતી સરકારી નોકરી મળી જાય પછી લોકો પરિવાર સાથે એશ આરામની જીંદગીના સપના જોવા લાગે છે.  પરંતુ બધે જ એવું નથી બનતું.  કવિની કૃતિ મુજબ ગમતા કાર્યને સમાજમાં વહેંચીને મદદરૂપ થનારા પણ છે. કોઇને ગમતી નોકરી મળી જાય પછી વિશેષ સમાજ સેવા કરીને પ્રેરણાનું ઝરણું બનીને સેવાનો ભેખ ધરનારા પણ છે. નોકરીની સાથે ગમતું કામ શીખીને સમાજ સેવાની એક કેડી પોરબંદર જિલ્લાના પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષકે કંડારી છે. આ શિક્ષકનું નામ છે પરાગ જોશી. શ્રી પરાગભાઇએ એવું તો શું કર્યું  કે આજે પોરબંદર જિલ્લાના શિક્ષકો અને વિધાર્થીઓમાં તેમનું નામ ગુંજતું થયું છે..??

પોરબંદર જિલ્લામાં સામાન્ય પરિવારમાં ઉછરેલા પરાગ હરિલાલ જોશીએ સાયન્સમાં સ્નાતક કર્યા પછી નકકી કર્યું હતું કે તેમને જો ગણિત- વિજ્ઞાનના શિક્ષકની નોકરી મળી જાય તો નોકરીની સાથે વિશેષ કામ કરવું છે. આ ઇચ્છા દ્રઢ મનોબળ અને મહેનતના અંતે પૂર્ણ થઇ. શ્રી પરાગભાઇને પ્રાથમિક શાળામાં સાયન્સ શિક્ષક તરીકે ગમતી નોકરી મળી ગઇ. કહેવાય છે કે જેને કામ કરવું જ છે તેને કામ મળી જાય છે. પરાગભાઇએ વિશેષ કામગીરી કરવાની પસંદગી પણ પ્રાથમિક શાળાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરી. તેમને જાણવા મળ્યું કે શાળાઓમાં કોમ્પ્યુટર બંધ પડે તો રીપેર કરવાની મંજુરીથી માંડીને ગામડામાં ટેકનીશ્યનને લઇ આવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. એટલું જ નહિં  અંતરાય પડતા બાળકોની શીખવાની અને શિક્ષકોની શિખડવવાની કામગીરીમાં વિક્ષેપ પડે છે. બસ આ જ વાતે  પરાગભાઇને વિશેષ કામગીરી કરવાનો રસ્તો કાઢયો. બે મહિનામાં જ પરાગભાઇએ કોમ્યુટર રીપેર કરવાનું જ્ઞાન મેળવી લીધું. કોમ્પ્યુટર રીપેર કરવામાં જેવી ફાવટ આવી કે તુરંત તેમણે સરકારી શાળામાં સ્વખર્ચે  જઇ એક પણ પાઇ લીધા વગર વિધાર્થીઓ માટેના બંધ પડેલા કોમ્યુટર વિનામુલ્યે રીપેર કરી આપવાનો સેવાયજ્ઞ શરૂ કરી દીધો. એવો સેવાયજ્ઞ કે જે અવિરત ચાલતો  જ રહે. કર્મના નિજાનંદ વાળો સેવાયજ્ઞ.

પોરબંદર જિલ્લાના હાથિયાણી ગામે સુખપુર પ્રાથમિક શાળામાં ફરજ બજાવતા શ્રી પરાગભાઇની આ વિશેષ કામગીરીને આજે તો નવ વર્ષ થઇ ગયા છે. પરાગભાઇ તેમને મળેલી પ્રેરણા અંગે કહે છે કે મને ગામડાના વિધાર્થીઓને સાયન્સ અને મેથ્સ શીખવડાવવાની મજા આવે છે. આ ગમતા કાર્યની સાથે સાથે શાળાનો સમય પુરો કરીને હું જે શાળામાં કોમ્યુટર બંધ થયાનો કોલ આવ્યો હોય તે શાળામાં કોમ્યુટર રિપેર કરવા પહોંચી જાઉં છું. આજ દિન સુધીમાં જિલ્લાની ૧૦૦ પ્રાથમિક શાળાના ૧૦૦૦ થી પણ વધુ કોમ્યુટર રિપેર કર્યા છે.

પરાગભાઇ કહે છે સૌ પ્રથમ તેમણે ફેઇસ બુક પર એક પોસ્ટ શેર કરી તેમાં તેમણે એક ટેગ લાઇન લખી હતી નહિં ટીએડીએ ચાર્જ, નહિં સર્વિસ ચાર્જ, માત્ર અડધો કપ ચા સાથે પીને તમારૂ કોમ્યુટર થશે ફટાફટ રીપેર. આ સમાચાર જિલ્લામાં પ્રસરી જતા એકાંતરા અને કયારેક તો રોજ રોજ હું શાળાથી છૂટયા પછી કે પહેલા મારૂ બાઇક લઇને કોમ્યુટર રિપેર કરવા પહોંચી જાવ છું. પરાગભાઇ જે શાળાની મુલાકાત લે છે તે શાળાના શિક્ષકોને કોમ્યુટરર રિપેર કરવાની સામાન્ય સમજ પણ આપી દે છે. જેથી જે તે શાળા જાતે કોમ્પ્યુટર રીપેર કરતી થઇ જાય. સરકારશ્રી દ્વારા હવે શાળાઓમાં જ્ઞાનકુંજ ઇ- લર્નીગ પ્રોજેકટર પણ આવવા લાગ્યા છે. જેથી કોમ્યુટર વગર ચાલે તેમ નથી એટલે પરાગભાઇએ જિલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ ભવનમાં તેમનો આ પ્રોજેકટ પણ મુકયો છે. જેથી અન્ય શિક્ષકો પણ આ દિશામાં કામ કરી શકે.

બપોરની શાળા અને સવારે કે રજાના દિવસે કોમ્યુટર રીપેર કરવાની સર્વિસ તો પછી તમે પરિવારજનોને  કયારે સમય  આપો છો..?? એવું પુછતા પરાગભાઇએ હસીને કહયું કે મારા માતા અરૂણાબેન, પિતા હરિભાઇ અને પત્ની પૂજાબેનના સહકારથી જ હું આ વિશેષ સેવા કરી શકું છું. સવારથી જ ટાઇમ મેનેજમેન્ટ કરી લઇ છું પણ હું આ કામ કરૂ છું તેમાં મારા પરિવારજનો પણ ખુશ છું. સેવા કરવી હોય તો ઘણી બધી બાબતોનો ત્યાગ કરવો પડે અને હવે તો શાળા અને કોમ્પ્યુટરની સર્વિસ બન્ને કરૂ તો જ મજા આવે છે તેમ હર્ષ સાથે તેઓ જણાવે છે. ચુંટણી સબબ બી.એલ.ઓ તરીકે કે સાયન્સ શિક્ષક તરીકે જે ફરજ સોંપાઇ તે પણ પુર્ણ કરીને ઘણી વખત સાંજે પણ કામ કરીને બંધ કોમ્પ્યુટર રીપેર કરી નાંખું છું તેમ પણ જણાવ્યું હતુ.

પરાગભાઇના પત્ની પૂજાબેન કહે છે કે જયારે મારી સગાઇ થઇ ત્યારે જ મને કહેવામાં આવ્યું કે હું નોકરી પછી  સેવાનું આ એક બીજું કામ કરૂ છું. મારા જીવનમાં નવરાશની પળો ઓછી છે. આ વાતથી તો હું ખુશી થઇ. હું પણ એમના કામમાં મદદ કરૂ છું. પરાગભાઇના પિતા હરિભાઇ અને માતા અરૂણાબેન કહે છે કે અમારા ૧૫૦ વ્યકિતના કુંટુંબમાં કોઇને વ્યસન નથી. નવરૂ બેસવું નહીં અને ગમતું કામ કરવું અને તે કામ સૌને શીખડાવવું એવો અમારો સિંધ્ધાંત રહયો છે.  અનેક શાળાઓમાં કોમ્યુટર રીપેર થયા છે. એ એમાની એક શાળા આદિતપરા પ્રાથમીક શાળાના આચાર્ય શ્રી મનીષભાઇ બરેજાએ કહયું કે અમારી શાળાના કોમ્યુટર બંધ થયા ત્યારે તેઓએ રજાના દિવસે આવીને કામ કરી આપ્યું હતુ. આમ પોરબંદરના પરાગ જોશીની નોકરી સાથે તેમની આ વિશિષ્ટ સેવા તેમની ઓળખ બની છે. તેમની આ કામગીરીથી વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો પણ પ્રેરીત થયા છે. (માહિતી બ્યુરો – પોરબંદર) porbandar teacher parag joshi free computer repairing service for schools social activities story by jagdish trivedi information department porbandar


એક અનોખો વિચાર અનેક સારાં પરિણામો લાવી શકતો હોય છે..

shiksha kutter school

shiksha kutter school

– આશુ પટેલ

છત્તીસગઢના અંબિકારપુર વિસ્તારના બરગાઈ ગામની આ વાત છે. બરગાઈ ગામના મોટા ભાગના રહેવાસીઓ ગરીબ વર્ગના છે. ગરીબીને કારણે તેમનાં સંતાનોને તેઓ સારું શિક્ષણ નહોતા અપાવી શકતા પણ હવે થોડાં વર્ષોથી આ ગામના ગરીબ લોકોનાં સંતાનો સરસ મજાની ઈંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં ભણી શકે છે અને એ પણ મફત.. પહેલી નજરે વાત માન્યામાં આવે એવી ન લાગે પણ આ હકીકત છે. બરગાઈ ગામના ગરીબ લોકો કોઈ પણ ફી ચૂકવ્યા વિના તેમનાં બાળકોને ઈંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં ભણાવી શકે છે.

વાત માંડીને કરીએ.. બરગાઈના વેપારીઓએ અને પ્રોફેશનલ્સે શિક્ષા કુટિર સ્કૂલ શરૂ કરી છે. આ ઈંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં ગરીબ લોકોનાં સંતાનો પણ ભણી શકે એ માટે તેમની પાસેથી ફી ન લેવાનો સંચાલકોએ નિર્ણય કર્યો. પણ ફી ને બદલે તેમની પાસેથી બીજું કશુંક મેળવવું એવો તેમણે વિચાર કર્યો. જો કે જે ગરીબો તેમનાં બાળકોને આ સ્કૂલમાં ભણાવવા ઈચ્છતા હોય તેમની પાસેથી સંચાલકો સ્કૂલ માટે કે પોતાના માટે કશું નહોતા મેળવવા માગતા હતા પણ સમાજ માટે પર્યાવરણ માટે તેમની પાસેથી કશું કરાવવા માગતા હતા. સ્કૂલના સંચાલકોએ એવી યોજના બનાવી કે જે ગરીબો તેમનાં બાળકોને આ સ્કૂલમાં ભણાવવા માગતા હોય તેમણે સ્કૂલને ફી આપવાને બદલે ફી તરીકે બાળક દીઠ એક વૃક્ષ વાવવું. અને પછી એ વૃક્ષના ઉછેરની જવાબદારી પણ સંભાળવી અને જો એ વૃક્ષ ઊગે નહીં અથવા મૃત્યુ પામે તો એને બદલે બીજું વૃક્ષ વાવવું.

આટલી સરળતાથી પોતાનાં બાળકોને ઈંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં ભણાવી શકાય એ માટે સ્વાભાવિક રીતે ગરીબ વાલીઓ તૈયાર થઈ ગયા. બરગાઈના ગરીબ લોકો ફીને બદલે વૃક્ષ વાવીને પોતાનાં બાળકોને ઈંગ્લિશ મીડિયમ સ્કૂલમાં ઉચ્ચ સ્તરનું શિક્ષણ અપાવવા લાગ્યા. આજે બરગાઈમાં નવાં ૭૦૦ વૃક્ષો ઊભાં થઈ ગયાં છે.. એક અનોખો વિચાર એક સાથે અનેક સારાં પરિણામો લાવી શકતો હોય છે એનો પુરાવો બરગાઈ ગામની શિક્ષા કુટિર સ્કૂલ છે. (સૌજન્ય : મુંબઈ સમાચાર)


સંતાન પરીક્ષામાં ફેઈલ થાય ત્યારે શું કરી શકાય..??

– આશુ પટેલ

એસ.એસ.સી. કે એચ.એસ.સી.ની પરીક્ષાના પરિણામો આવવાના હોય ત્યારે વિદ્યાર્થીઓની સાથે તેમના વડીલો પણ ચિંતાતુર હોય છે. આમ તો એસ.એસ.સી. નું કે એચ.એસ.સી.નું આખું વર્ષ વિદ્યાર્થી અને તેના વડીલો ભારે તનાવ હેઠળ રહે છે. એમાંય પરીક્ષા હોય ત્યારે અને પરિણામ ન આવે ત્યાં સુધી આખા ઘરમાં ભાર વર્તાતો હોય છે અને પરિણામ આવે ત્યારે જો ઓછા માર્ક્સ આવ્યા હોય તો વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના વડીલોના ચહેરા એવા થઈ જતા હોય છે કે જાણે માથે આભ ફાટી પડ્યું હોય. એમાંય કોઈનું સંતાન પરીક્ષામાં ફેઈલ થાય તો એ ઘરમાં એવો માહોલ જોવા મળે કે જાણે ઘરના કોઈ સભ્યનું મોત થઈ ગયું હોય.. આવી રીતે પરીક્ષાના હાઉ સાથે જીવનારાઓએ મધ્ય પ્રદેશના સાગર શહેરના એક સિવિલ કોન્ટ્રેક્ટર સુરેન્દ્રકુમાર વ્યાસની વાત જાણવા જેવી છે..

સુરેન્દ્રકુમારના દીકરા આશુએ એસ.એસ.સી.ની પરીક્ષા આપી હતી એમાં તે ફેઈલ થયો. દીકરાનું પરિણામ આવ્યું ત્યારે સુરેન્દ્રકુમારે તેને ઠપકો ન આપ્યો કે એક પણ કડવો શબ્દ ન કહ્યો એને બદલે તેણે જે કર્યું એની નોંધ અખબારોએ લેવી પડી. સુરેન્દ્રકુમારે એક મોટી પાર્ટીનું આયોજન કર્યું. તેણે સગાવહાલા, મિત્રો અને પાડોશીઓને પાર્ટીમાં આમંત્રણ આપ્યું. બધા આમંત્રિતો આવી ગયા ત્યારે તેણે જાહેર કર્યું કે મારો દીકરો એસ. એસ.સી માં ફેઈલ થયો છે એના માટે મેં આ પાર્ટીનું આયોજન કર્યું છે. સુરેન્દ્રકુમારની વાત સાંભળીને બધા આમંત્રિતોના ચહેરા જોવા જેવા થઈ ગયા. તેમના માટે એ કલ્પના પણ કરવાનું મુશ્કેલ હતું કે સંતાન પરીક્ષામાં ફેઈલ થાય ત્યારે કોઈ આવી રીતે પાર્ટી આપી શકે પરંતુ સુરેન્દ્રકુમારના ચહેરા પર આનંદ વર્તાતો હતો. મ્યુઝિકની ધમાલ વચ્ચે પાર્ટી દરમિયાન તેણે જાતભાતના ફટાકડા ફોડીને આતશબાજી પણ કરી. તેણે ઉત્સાહભેર બધાને જમાડયા અને પાર્ટી પૂરી થઈ ત્યારે વિદાય લેતા આમંત્રિતોને મીઠાઈના પેકેટ પણ આપ્યાં.

આ વાત પત્રકારો સુધી પહોંચી ત્યારે કેટલાક પત્રકારો સુરેન્દ્રકુમારને મળવા પહોંચી ગયા. સુરેન્દ્રકુમારે પત્રકારોને કહ્યું કે હું મારા દીકરાને એ પ્રેરણા આપવા માગતો હતો કે બોર્ડની પરીક્ષા એ જીવનની આખરી પરીક્ષા નથી હોતી. તું ફેઈલ થયો છે તો મૂંઝાતો નહીં. તું આવતા વર્ષે ફરી પરીક્ષા આપી શકીશ. તેમણે કહ્યું કે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષામાં ફેઈલ થાય કે તેમને ઓછા માર્ક્સ આવે ત્યારે તેઓ ડિપ્રેશનમાં સરી પડતા હોય છે અને કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યાનું પગલું પણ ભરી બેસતા હોય છે. આવા વિદ્યાર્થીઓને હું સંદેશો આપવા માગું છું કે જીવનમાં બોર્ડની પરીક્ષા જ સૌથી મોટી પરીક્ષા નથી. એના ઉપરાંત પણ જીવનમાં ઘણું બધું હોય છે. સુરેન્દ્રકુમારની જેમ ભલે કોઈ દીકરો ફેઈલ થાય ત્યારે પાર્ટી ન આપે પણ વિદ્યાર્થીઓના વડીલો એટલું માનતા થાય કે બોર્ડની પરીક્ષાઓ જીવનનો એક હિસ્સો છે એમાં ફેઈલ થવાથી જીવન અટકી નથી પડવાનું તો ઘણા વિદ્યાર્થીઓ ડિપ્રેશનમાં જતા બચે અને કેટલાય વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યા કરતા અટકી જાય.. (સૌજન્ય : મુંબઈ સમાચાર)


ગ્વાલિયરના એક શિક્ષકની લોકોને ખુશી આપીને સુખ મેળવવાની અનોખી પ્રવૃત્તિ

– આશુ પટેલ

ગ્વાલિયરના એક વૃદ્ધના ઘરનો દરવાજો એક વહેલી સવારે ખખડે છે. વૃદ્ધ ઊભો થઈને દરવાજો ખોલે છે. બહાર એક વૃદ્ધ ઊભા છે તે યજમાન વૃદ્ધના ગળામાં ફૂલોની માળા પહેરાવી દે છે પછી તેને મીઠાઈનું પેકેટ આપે છે અને કહે છે કે જન્મદિવસની ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ. જેનો જન્મ દિવસ છે એ વૃદ્ધની આંખો ભીની થઈ જાય છે. તે અજનબી આગંતુકને ઓળખતો નથી પણ ઉમળકાભેર ભેટી પડે છે. તે એકાકી વૃદ્ધનો જન્મદિવસ યાદ કરવાવાળું કોઈ નથી, પણ એક અજનબી તેને જન્મદિવસની શુભેચ્છાઓ આપવા પહોંચી ગયો છે એટલે તે વૃદ્ધ ગદગદ થઈ ગયો છે.

આગંતુક તેના ખબર અંતર પૂછે છે થોડી વાર વાતો કરે છે અને પછી તેની રજા લઈને તેમના ઘર બહાર મૂકેલી પોતાની સાઈકલ લઈને ચાલતો થાય છે. અડધા એક કલાક પછી તે વૃદ્ધ સાઈકલસવાર બીજા એક ઘરે જઈને ડૉરબેલ વગાડે છે ત્યાં એક વૃદ્ધ દંપતીના લગ્નની વર્ષગાંઠ છે તેમને ફૂલોની માળા પહેરાવીને શુભેચ્છા આપે છે અને મીઠાઈ ખવડાવે છે અને તેમની સાથે થોડો સમય પસાર કરે છે અને પછી સાઈકલ લઈને રવાના થઈ જાય છે. આવી રીતે અજાણ્યા માણસોના જન્મદિવસ કે લગ્નની વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરવામાં આનંદ અનુભવતા તે માણસનું નામ છે મોહનસિંહ કુશવાહ..

ગ્વાલિયરના મોહનસિંહ કુશવાહની અનોખી પ્રવૃત્તિ વિશે ઈન્ટરનેટ પર વાંચીને તેમના વિશે વાચકોને કહેવાનું મન થયું. મોહનસિંહ સરકારી શિક્ષક હતા તેમણે નિવૃત્તિ પછી બેસી રહેવાને બદલે કંઈક અનોખી પ્રવૃત્તિ કરવાનું વિચાર્યું. તેમણે પોતાના કેટલાક મિત્રો સાથે અજાણ્યા લોકોને ખુશી આપવાની પ્રવૃત્તિ શરૂ કરવાનું વિચાર્યું તેમને થયું કે જે લોકોને કોઈ જન્મદિવસ કે લગ્નની વર્ષગાંઠની શુભેચ્છાઓ ન આપતા હોય તેમને આપણે શુભેચ્છાઓ આપવી જોઈએ. મિત્રોને મોહનસિંહની વાત ગાંડપણભરી લાગી  પણ મોહનસિંહે એ વાત અમલમાં મૂકી. તેમણે દોઢ હજારથી વધુ લોકોના એડ્રેસ અને ફોન નંબર મેળવ્યા અને શક્ય હોય ત્યાં રૂબરૂ જવાને અને બાકીના લોકોને ફોન પર જન્મદિવસની કે લગ્નની વર્ષગાંઠની શુભેચ્છા આપવાનું શરૂ કરી દીધું. છેલ્લા ૧૬ વર્ષથી તેઓ આ પ્રવૃત્તિ કરી રહ્યા છે. લોકોને ખુશી આપીને મોહનસિંહ પોતે પણ ખુશ થઈ રહ્યા છે. આવા માણસોને સુખનો પાસવર્ડ મળી જતો હોય છે. (મુંબઈ સમાચાર માંથી સાભાર)

 


વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણ અને વિજ્ઞાન સાથે પ્રેમ કરાવતા ભાવનગરના એક અનોખા શિક્ષક

dipakbhai pandya

dipakbhai pandya

-નિધિ ભટ્ટ

શિક્ષક એ સમાજની સૌથી જવાબદાર અને અગત્યની વ્યક્તિ ગણાય છે, કારણકે તેમની વિદ્ધતા ફક્ત સમાજની જ નહીં પણ સંપૂર્ણ પૃથ્વીનું ભાવિ બદલી શકવા સક્ષમ ગણાય છે : હેલન ક્લેડિકોટ

હેલન ક્લેડિકોટનું જીવન શિક્ષકે સૂચવેલાં પુસ્તકે બદલી નાખ્યું બાળરોગના નિષ્ણાત ડૉક્ટર બન્યા બાદ પણ તેમણે ધીકતી પ્રેક્ટીસ છોડીને પૃથ્વીને ન્યુક્લિઅર ફ્રી બનાવવા માટેની ઝુંબેશ શરૂ કરી. રેડિયો ઉપર દર સપ્તાહે એક કાર્યક્રમ યોજવાનું નક્કી ર્ક્યું. જેનો મુખ્ય હેતુ હતો તમે પૃથ્વીને ચાહતા હો તો..?? ધરતી અને સમુદ્રમાં સમાયેલી અદભૂત જીવસૃષ્ટિનું રક્ષણ તે જ તેમનું જીવન બની ગયું હતું. ૨૦૦૯માં તેમને નેશનલ વુમન્સ હિસ્ટ્રી પ્રોજેક્ટ તરફથી ખાસ એવૉર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રકૃતિ અને પર્યાવરણનું જતન જ તેમના જીવનનું ધ્યેય બની ગયું હતું. આધુનિક યુગમાં દરેક ક્ષેત્રમાં વ્યાપારીકરણ ફેલાઈ ગયું છે. આ જુવાળ વચ્ચે પણ ભારતમાં એવા અનેક શિક્ષકો છે જે વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણને પ્રેમ કરતા શીખવે છે.

ભાવનગર કામાણી ઘરશાળાના શિક્ષકની વાત આપણે કરી રહયા છીએ  ઘરશાળામાં ભૌતિક વિજ્ઞાનના શિક્ષક દિપકભાઈ જે. પંડ્યા તેમની ફરજ પ્રત્યે સતત જાગૃત રહે છે. દીપકભાઈનું કહેવું છે ભારતમાં સામાન્ય રીતે વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન અને ગણિત શીખવાનું નામ પડે એટલે અચાનક બીમારીનો શિકાર બની જતા હોય છે. દીપકભાઈ આ વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણને પ્રેમ કરવા દરિયાઈ જીવોનો અને દરિયાઈ વનસ્પતિઓનો અભ્યાસ કરાવવા સમુદ્રની સફર પણ કરાવે છે. સમુદ્રના પેટાળમાં છુપાયેલી વિવિધ વનસ્પતિઓને જોઈને બાળકો પણ આશ્ચર્યચકિત બની જાય છે. દીપકભાઈને આ અગાઉ કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક ઍન્ડ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ તથા ઈસરો દ્વારા આયોજિત રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીની પરિષદમાં હાજર રહેવાનું આમંત્રણ મળ્યું હતું. થોડા સમય પહેલા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઉપસ્થિતિમાં આંધ્ર પ્રદેશના તિરુપતિ ખાતેની શ્રી વ્યંકટેશ્ર્વર યુનિમાં યોજાયેલી ૧૦૪મી ભારતીય વિજ્ઞાન પરિષદમાં તેમનો પ્રોજેક્ટ સૌરાષ્ટ્રના સમુદ્ર તટે પ્રાપ્ય શેવાળની વિવિધ પ્રજાતિની જૈવ વિવિધતા સંદર્ભે સમુદ્રીય પર્યાવરણ પરની સકારાત્મક અસર પસંદ થયો હતો. ગુજરાતમાંથી પસંદ થયેલા ૫ અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ૧૦૦ સંશોધનોમાં તેમનો સંશોધન પ્રોજેક્ટ પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો. જે સૌરાષ્ટ્ર તેમજ ગુજરાતીઓ માટે એક ગર્વની વાત છે. તેમના સંશોધનમાં સિનિયર વૈજ્ઞાનિકો ડૉ. એચ.વી. જોશી, ડૉ. સી.આર.કે રેડ્ડી, ડૉ. એમ.આર. ગાંધીના માર્ગદર્શન હેઠળ કરવામાં આવ્યું છે.

ચાલો જાણી લઈએ સમુદ્રીય પર્યાવરણની એક મહત્ત્વની પોષણકડી તેવી શેવાળની અવનવી વાતો. ગુજરાતી ભાષામાં શેવાળની પ્રીત વિશે એક સુંદર લોકગીત જોવા મળે છે. કહેવાય છે કે સાચી પ્રીત શેવાળની જળ ખૂટે જીવ જાય જેમ શેવાળ જ્યાં પાણી હોય ત્યાં રહેવાનું પસંદ કરતી હોય છે તે જ પ્રમાણે શિક્ષક દીપકભાઈ શેવાળની પર્યાવરણમાં ઉપયોગીતા કે સમુદ્રીય જીવસૃષ્ટિ વિશે માહિતી મેળવવા ઉત્સુક વ્યક્તિઓ પાસે તેમના જ્ઞાનનો ભંડાર ખોલી દે છે. દીપકભાઈનું કહેવું છે કે સૌરાષ્ટ્રનો દરિયાકિનારો શેવાળનું પિયર ગણવામાં આવે છે. શેવાળને સમુદ્રીય પર્યાવરણ વ્યવસ્થાપનની એક મહત્ત્વપૂર્ણ કડી ગણવામાં આવે છે. ટૂંકમાં કહેવું હોય તો સમુદ્રનું કલ્પવૃક્ષ એટલે જ શેવાળ. સૌરાષ્ટ્રનો દરિયાકિનારો પ્રકાશ ઉષ્ણતાઊર્જા યુક્ત છીછરો, અગ્નિકૃત ખડકો ધરાવતો, રેતાળ, સુયોગ્ય તાપમાન સેલીનીટી (ક્ષાર સંકેન્દ્રણ) ના મૂલ્યો ધરાવે છે. શેવાળને વૈજ્ઞાનિક પરિભાષામાં આલ્ગી કહેવામાં આવે છે. સમુદ્રમાં ત્રણ પ્રકારની શેવાળ જોવા મળે છે. ગ્રીન શેવાળ (ક્લોરો ફાયસી), ફીયો ફાયસી (ભૂખરી શેવાળ) તથા રોડો ફાયસી (લાલ શેવાળ). શેવાળ સમુદ્રીય જીવો જેવા કે માછલીઓ, ઝીંગા, કરચલાં માટે શ્રેષ્ઠ ખોરાક ગણાય છે. વળી પરોક્ષ રીતે તે માનવીને પણ પોષણયુક્ત ખોરાક પૂરો પાડે છે. શેવાળમાં મિનરલ્સ, કાર્બોહાઈડ્રેટ, પ્રોટીન, એમિનો ઍસીડ, નાઈટ્રેટ, ફોસ્ફેટ, કૅલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ જેવાં પોષકતત્ત્વો જોવા મળે છે.

શેવાળનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારના ઉત્પાદનોમાં કરવામાં આવે છે. અગર, કેરેઝીનન, આલ્જીનિક, એસીડ, ડાયેટમ્સ વગેરે ખોરાક તરીકે, ઉદ્યોગોમાં જેલી પદાર્થો બનાવવામાં, ટુથપેસ્ટ, પેઈન્ટસ, ડેરી ઉદ્યોગોમાં, દવાઓમાં, કાપડ ઉદ્યોગમાં ડાઈ બનાવવામાં, જૈવિક ખાતર તરીકે, પશુ ખોરાક તરીકે, જૈવિક બળતણ ઉર્જા માટે, સૌંદર્ય પ્રસાધનોમાં, વેસ્ટ વોટર ટ્રીટમેન્ટ, કૅન્સર, ડાયાબિટીસ, ગોઈટર જેવા ગંભીર રોગોમાં પણ શેવાળ ઉપયોગી ગણાય છે. સમુદ્રીય જીવો કોચલાઓ (કૉરલ્સ)ના રક્ષણ અને પોષણ માટે, જમીનમાં નાઈટ્રોજન સ્થાપક તરીકે, ફેવિકોલ, વિસ્ફોટકો વગેરે બનાવવામાં પણ શેવાળ અત્યંત ઉપયોગી ગણાય છે. સમુદ્રમાં ઓગળેલા સીઓટુએસઓટુ પ્રદૂષકોને શોષી લઈ ફિલ્ટરેશન તરીકે શેવાળ સમુદ્રીય પર્યાવરણને શુદ્ધ રાખે છે. કેટલાક રસાયણો, ક્ષારો, વિટામિન્સ અને એન્ટિ બાયોટિક્સ ગ્રહણ કરીને સમુદ્રીય પર્યાવરણને પ્રદૂષણમુક્ત બનાવે છે. તેવી અનેક શેવાળના ઉપયોગની માહિતી તેમણે સંશોધન દ્વારા જાણી છે.

દીપકભાઈનું સંશોધન મુખ્યત્વે ભાવનગર જિલ્લામાં ગોપનાથ, મહુવા, ઘોઘા સહિત દ્વારકા, ઓખા, બેટદ્વારકા, દીવ, જાફરાબાદ, પોરબંદર, વેરાવળ, મીઠાપુર, સિક્કા જેવી વિવિધ જગ્યાઓમાં અનેક દિવસો વિતાવીને કરવામાં આવ્યું છે. શેવાળની ૨૦૦થી વધુ પ્રજાતિ મળી આવે છે તેમનું કહેવું છે કે દ્વારકા, ઓખા, બેટદ્વારકા અને દીવને શેવાળનું પિયર ગણવામાં આવે છે. શેવાળને સમુદ્રીય પર્યાવરણને ધબકતું રાખનાર એક મહત્ત્વપૂર્ણ પોષણકડી ગણવામાં આવે છે. સમુદ્રમંથન દ્વારા પ્રાપ્ય ઉત્તમ કલ્પવૃક્ષ છે, તેવું તેમને સંશોધન દ્વારા જાણવા મળ્યું છે. વિદ્યાર્થીઓને દરિયામાં ઊગતી પર્યાવરણની પોષણ કડી સમાન શેવાળની અગત્યતા વિશે બાળપણથી જાણકારી આપીને સમુદ્રીય જીવસૃષ્ટિનું જતન કરવું તે જ તેમના જીવનની પ્રાથમિક્તા બની ગઈ છે. આજકાલ વિવિધ એમ્યુઝમેન્ટ પાર્કમાં કે રિસોર્ટમાં સહેલગાહ માટે લઈ જવામાં આવતા વિદ્યાર્થીઓને ક્યારેક સમુદ્રીય જીવસૃષ્ટિની સહેલગાહે લઈ જઈને જાણકારી આપવામાં આવે તો આપણે ચોક્કસપણે કહી શકીએ કે ભાવિપેઢી પર્યાવરણની રક્ષા માટે જરૂર સજાગ રહેશે.. (મુંબઈ સમાચાર માંથી સાંભાર)


સુરતની આ શાળામાં વિદ્યાર્થીઓને કડવી શિક્ષા આપવામાં આવે છે

Teacher Punishment

Teacher Punishment

શિક્ષક વિદ્યાર્થીના જીવનના મધૂર માળી ગણાય છે. શિક્ષક જ્યાં સુધી વિદ્યાર્થીઓને પ્રેમથી વિદ્યા આપતા હોય છે ત્યાં સુધી તેઓ બાળકોની ગૂડબુકમાં રહે છે પરંતુ જ્યારે શિક્ષક વિદ્યાર્થી સાથે કડક વર્તન દાખવે તો તેઓ અણગમા બની જાય છે. પહેલાંના સમયમાં સોટી વાગે ચમ ચમ, વિદ્યા આવે રમઝમ ના પ્રયોગથી વિદ્યાર્થીઓ શિસ્ત અને નિયમિતતાના પાઠ ભણતા હતા. જો કે આજે સમય બદલાઈ ગયો છે. કોઈ શિક્ષક આ પ્રયોગ અપનાવવા જાય તો વાલીઓ સીધા પોલીસ મથકે જ પહોંચી જાય છે. આ સમસ્યાના મૂળમાં જઈ સુરતની અડાજણ સ્થિત વિદ્યાકૂંજ સ્કૂલના આચાર્ય મહેશભાઈ પટેલે એક નવો રસ્તો શોધી કાઢ્યો છે. જેમાં તેઓ અનિયમિત અને અશિસ્ત દાખવતા બાળકોને શિક્ષારૂપે સોટીના મારની જગ્યાએ ચાના પ્લાસ્ટિક કપમાં લીમડાનો કડવો રસ પીવડાવી દે છે. આચાર્યના આ નવતર પ્રયોગને માંડ થોડા દિવસો થયા છે અને તેમાં તેમને ઘણી સફળતા મળી રહી છે. નવાઈની વાત એ છે કે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ તો સામે ચાલી પોતાની ભૂલ કબૂલી કડવી શિક્ષાની માંગણી પણ કરી રહ્યા છે.


નીહાર હિરાની નામના શિક્ષકે વિદ્યાર્થીઓ માટે ૭૦૦ ડોક્યુમેન્ટ્રી તૈયાર કરી ઓનલાઇન મૂકી છે

Nihar Hirani

Nihar Hirani

ગુજરાતના નીહાર હિરાની નામના એક શિક્ષકે ધોરણ ૯ -૧૦ ના અંગ્રેજી અને ગુજરાતી માધ્યમના ગણીત – વિજ્ઞાાન વિષયના વિદ્યાર્થીઓ માટે પોતાના ખર્ચે તમામ ચેપ્ટરની ડોક્યુમેન્ટ્રી બનાવી અને તેને ઓનલાઈન મુકી છે જેથી કોઈ પણ વિદ્યાર્થી કોઈ પણ સમયે કોઈ પણ ચેપ્ટર નિઃશુલ્ક શિખી શકાશે ઘણા ક્રિએટીવ લોકો પોતાની ક્રિએટીવીટી પોતાના કામ માટે જ વાપરતા હોય છે પરંતુ સમાજમાં એક એવો પણ વર્ગ છે જેમનો કોઈ સ્વાર્થ નથી છતાં પણ લોકોને કંઈક નવું આપવના વિચાર સાથે પોતાની પોકેટમની માંથી કંઈક એવી રીતે સમાજસેવા કરતા હોય છે કે જે એક – બે નહીં પણ લાખો લોકોને કામે લાગતી હોય છે. અહીં આપણે વાત કરીએ છીએ નીહાર હિરાની નામના એક શિક્ષકની જેમણે એક – બે નહી પણ ૭૦૦ ડોક્યુમેન્ટ્રી બનાવી ધોરણ ૯ અને ૧૦ ના ગણીત વિજ્ઞાનના બધા ચેપ્ટરો કવર કરી યુટયુબ પર મુક્યા છે. આ અંગે વાત કરતા નિહાર હિરાની કહે છે કે ગમે તેમ ગણો તો પણ એક શિક્ષકનો સ્વાભવ એટલે કે વિદ્યા વધુને વધુ લોકો સુધી પહોંચે તેવો મારો હંમેશા પ્રયાસ રહ્યો છે. ખાસ કરીને ગામડામાં રહેતા કે ટયુશન કરવા ન માંગતા અથવા તો સ્કૂલે ગયા હોય પણ કોઈ ચેપ્ટર છુટી ગયું હોય અને ફરીથી સારી રીતે ભણવું હોય તેવા કોઈ પણ વિદ્યાર્થીને ઉપયોગી મે ગણીત – વિજ્ઞાાનના ધોરણ ૯ અને ૧૦ ના ૭૦૦ એજ્યુકેશનલ વિડીયો બનાવ્યા છે અને યુટયુબ પર મુક્યા છે. આ વિડિયો બનાવવો મે મારા પોતાનો ડિઝીટલ કેમેરો, સોફ્ટવેર અને અન્ય ચીજ વસ્તુઓ ખરીદી છે અને જ્યારે ટાઈમ મળે ત્યારે કોઈ પણ એક વિષયના એક ચેપ્ટર ને તૈયાર કરુ છું. અને બાળક સારી રીતે સમજી શક ેતે રીતે અપલોડ કરુ છું. અત્યાર સુધી ૭૦૦ વિડિયો અપલોડ થયા છે જેને નિઃશુલ્ક જોઈ શકાય છે અને ગુજરાતી તથા અંગ્રેજી બંન્ને માધ્યમમાં ભણી શકાય છે. નિઃશુલ્ક ભણવા માંગતા વિદ્યાર્થીઓ માટે નીચેની લિંક દ્વારા આ વિડિઓ જોઈ શકાશે

https://www.youtube.com/user/niharmhirani/playlists


કોચિંગ ક્લાસ એટલે વિદ્યાર્થીઓની આકાંક્ષાને મોતમાં ધકેલતો ધંધો ગણાય છે

Tuition Classes

Tuition Classes

– નિધિ ભટ્ટ

વિદ્યાર્થીઓનાં જીવનમાં ધોરણ ૧૦ ની પરીક્ષાનું પરિણામ બાળકની હોંશિયારી માપવા માટેનું હથિયાર ગણાતું આવ્યું છે. ભારતીય શિક્ષણ પ્રથાએ સમાજના વિવિધ સ્તરના કુટુંબોમાં એવો ભય ફેલાવી દીધો છે કે ધોરણ ૧૦ માં સારા માર્ક્સ ન મેળવી શકનાર બાળક જીવનમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે સક્ષમ નથી બાળક ધો. ૧૦માં આવે એટલે તેની આઝાદી છીનવી લેવામાં આવે છે. ઘરના સભ્યો પોતાના તેમજ સંતાનનાં મોજશોખ, લગ્ન સમારંભ, સામાજિક મેળાવડા, પર્યટન કે પ્રવાસ ઉપર પ્રતિબંધ મૂકી દેતા હોય છે. સંતાનને ધોરણ ૧૦ અને ધોરણ ૧૨ માં ફક્ત બે જ કામ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે જેમાં શાળા – કૉલેજ – કોચિંગ ક્લાસમાં હાજરી આપવાની અને વિવિધ પરીક્ષાની તૈયારી કરવાની. દરેક માતા – પિતાની ઈચ્છા હોય છે કે તેમનું બાળક ડૉક્ટર કે એન્જિનિયર જ બને.. આ માટે તેઓ મોંઘીદાટ ફી ચૂકવીને બાળકોને કોચિંગ ક્લાસમાં મોકલે છે. કોચિંગ ક્લાસ એટલે શિક્ષણના મેદાનમાં ચોગ્ગા અને છક્કા મારવાની ટેકનિક શીખવાડતું હથિયાર ગણાય છે.

દેશમાં કોચિંગ ક્લાસનું હબ ગણાતું કોટા શહેર આજકાલ વિદ્યાર્થીઓમાં વધી ગયેલી આત્મહત્યાને કારણે ચર્ચામાં છે. આ વર્ષે કુલ ૨૬ વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યા કરી ચૂક્યા છે. ગયા વર્ષે ૧૧ વિદ્યાર્થીઓએ આપઘાત ર્ક્યો હતો. ૨૦૧૩ માં ૧૩ વિદ્યાર્થીઓએ મોતને વહાલું ર્ક્યું હતું. જીવનમાં સફળતાનાં શિખરો સર કરવાની તાલીમ લેવા અનેક અરમાન સાથે આવેલા વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં કોચિંગ ક્લાસ મૃત્યુનો ઘંટ વગાડી દે છે. આત્મહત્યાની વધતી ઘટનાઓએ કોચિંગ ક્લાસની એક ભયાવહ છબી સમાજ સામે ઊભી કરી છે. માસૂમ બાળકોમાં જાણે કે ‘મોતને વહાલું કરવાની સ્પર્ધા’ વેગ પકડી રહી છે. હાલમાં તો એવું કહેવાઈ રહ્યું છે કે દર તેરમાં દિવસે એક વિદ્યાર્થી મોતને ભેટી રહ્યો છે! કારણ એકદમ સાફ છે – પરીક્ષાઓમાં સફળ થવાનું ભારે દબાણ, વિવિધ ક્ષેત્રે આગળ વધી શકાય તેવા વિકલ્પનો અભાવ, શાળામાં શિક્ષકોનો ઉપેક્ષા ભરેલ વ્યવહાર જવાબદાર ગણાય છે. માતા – પિતા – સંબધી અને સમાજની માસૂમ બાળકો પાસેથી વધુ પડતી અપેક્ષાઓ અને દેખાદેખીનો માહોલ ઊભો કરાય છે. બાળકોને ફક્ત પરીક્ષાલક્ષી જ્ઞાન અને સૂચનાઓ આપવામાં આવતી હોય છે તેમને જીવનના સાચા રસ્તાથી અજાણ રાખવામાં આવે છે.

આઈઆઈટી, જેઈઈ તથા મેડિકલની પ્રવેશ પરીક્ષાઓની તૈયારી ધોરણ ૧૨ ના અભ્યાસની સાથે જ કરવામાં આવે છે. આઈઆઈએમની પ્રવેશ પરીક્ષા એટલે કે કેટની તૈયારી ગ્રેજ્યુએશન કે તેના સમકક્ષ અંતિમ વર્ષની સાથે કરવામાં આવતી હોય છે જેથી વિદ્યાર્થીઓેનું એક વર્ષ બચાવી શકાય વિદ્યાર્થીઓ બધું જ સાથે કરવા જતાં ગૂંચવાઈ જઈને ભારે મૂંઝવણ અનુભવે છે. નવા નિયમો પ્રમાણે આઈઆઈટીમાં બેની જગ્યાએ ત્રણ મોકા મળશે. આવા નિયમો જ વિદ્યાર્થીઓને માટે જાન લેવા સાબિત થાય છે. પ્રવેશ પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ ૧૭ – ૧૮ વર્ષની કાચી ઉંમરના હોય છે. કોચિંગ ક્લાસ વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી ઓછામાં ઓછી બે લાખની ફી વસૂલ કરે છે. બાળકો પણ માતા – પિતાની આર્થિક હાલત અને વધતા ખર્ચના વિચારને કારણે એક પ્રકારની તાણ અનુભવતા હોય છે. કોચિંગ ક્લાસમાં જતા મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓનું કહેવું છે કે કોચિંગ ક્લાસમાં શિખવતા અધ્યાપકો દ્વારા પણ ભેદભાવ રાખવામાં આવે છે. તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને ક્લાસમાં આગળ બેસાડવામાં આવે છે. ક્યારેક તેમને માટે અલગ કલાસ લેવામાં આવે છે. અભ્યાસમાં સામાન્ય વિદ્યાર્થીઓની અધ્યાપક દ્વારા ચાલુ કલાસમાં હાંસી ઉડાવવામાં આવે છે , તેમને ધિક્કારવામાં આવે છે.

અધ્યાપકો તો છડેચોક કહેતા હોય છે કે જ્યારે માતા – પિતા જાણતા હોય છે કે તેમનું સંતાન શાળામાં પણ સારો દેખાવ કરી શકવા સક્ષમ ન હતું તો સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની કસોટી માટે તેમણે સંતાનને મોકલવા જ ન જોઈએ. વિદ્યાર્થીઓને પ્રોત્સાહન આપવાને બદલે તેમને નાસીપાસ કરવામાં આવે છે. કોટા શહેર પહેલાં દક્ષિણ ભારત સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાનો ગઢ ગણાતો હતો. કેરળ એક એવું રાજ્ય છે કે જ્યાં સાક્ષરતાની ટકાવારી ૧૦૦ ટકા જોવા મળે છે. તેમ છતાં દક્ષિણ ભારત અને તેમાં પણ કેરાલા તો આત્મહત્યાનું હબ ગણાતું હતું. શાળા – કોલેજના અભ્યાસની સાથે કોચિંગ ક્લાસનું ચલણ દક્ષિણ ભારતમાંથી પૂરા દેશમાં ફેલાયેલું છે. સંસ્થાઓને ફાયદો એ જ છે કે તેમને પરીક્ષાનાં સારાં પરિણામ લાવવાથી મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ મળી રહે છે તેથી જ કોચિંગ ક્લાસમાં તગડી રકમ અધ્યાપકો મેળવે છે. વર્ષના ૧૫ થી ૨૦ લાખ રૂપિયા તો સામાન્ય અધ્યાપકો મેળવે છે. ખ્યાતનામ અધ્યાપકો બે કરોડ રૂપિયા જેટલું અધધધ વેતન મેળવે છે. જેમની ઉપર મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓને સફળ બનાવાવાની જવાબદારી પણ હોય છે જેને માટે તેઓ વિવિધ તરકીબો અપનાવતા રહે છે.

શાળા – કોલેજની જેમ કોચિંગ ક્લાસમાં એવો કોઈ કાયદો અમલમાં હોતો નથી જેનો ઉપયોગ વિદ્યાર્થીઓની તરફેણમાં હોય, કોચિંગ ક્લાસમાં તો ફક્ત એક જ મંત્ર હોય છે કે ‘ભણો કે મરો’ (પરફોર્મ ઔર પેરિશ). વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ આપી પ્રગતિના પંથે લઈ જતા કોચિંગ ક્લાસ હવે ધીકતો ઉદ્યોગ ગણાવા લાગ્યો છે. વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા વધી ગયેલ આત્મહત્યાની ઘટનાઓને ધ્યાનમાં લઈને જિલ્લા પ્રસાશને ૧૨ સૂત્રી કાર્યક્રમ જાહેર ર્ક્યો છે. કોચિંગ ક્લાસ દ્વારા પણ વિદ્યાર્થીઓને મનોચિકિત્સક અને કરિયર કાઉંન્સેલર દ્વારા યોગ્ય જાણકારી બાદ જ દાખલ કરવામાં આવે તે જરૂરી છે. વિદ્યાર્થીઓને યોગાની સાથે ક્લાસમાંથી ગાયબ રહેતા વિદ્યાર્થીઓને સમજાવટ કરવી અને એક સાથે ફી ભરવાની માગણીને બદલે હપ્તામાં ભરી શકે તેવી સુવિધાઓ આપવામાં આવે તેવી વ્યવસ્થા પણ હોવી જોઈએ. નાણાં છાપવાના કારખાના ફેરવાઈ ગયેલા કોચિંગ ક્લાસ વિદ્યાર્થીઓની મુશ્કેલીઓને ક્યારે સમજશે..? કુદરતી બક્ષિસ મેળવેલ હોશિંયાર વિદ્યાર્થીઓની વાત બાજુ પર રાખીને સામાન્ય વિદ્યાર્થીઓની સમસ્યાઓને સાંભળવાનો સમય કોચિંગ ક્લાસના માલિકો ક્યારે કાઢશે..? તગડું વેતન મેળવતા અધ્યાપકો ક્યારે વિદ્યાર્થીઓની લાગણી સમજશે..? કોચિંગ ક્લાસને જ સર્વસ્વ માનતા વિદ્યાર્થીઓની લાંબી કતારો લાગતી હોય તો વિદ્યાર્થીઓની મુશ્કેલીઓની સામે આંખ આડા કાન જ થાય તે સત્ય સમજવું સમાજ માટે પણ એટલું જ અગત્યનું બની રહે છે…  (Courtesy : Mumbai Samachar)


૬૦ વર્ષથી ખાદી કાંતતા ને પહેરતા આણંદના ૭૫ વર્ષીય નિવૃત્ત શિક્ષક

Bipinbhai Solanki - Anand

Bipinbhai Solanki – Anand

આણંદ : ગાંધીજીએ સૂતરને તાંતણે સ્વરાજ્યનો મંત્ર આપ્યો હતો. તેમણે ચરખા ઉપર સૂતર કાંતીને ખાદી વણવાના ઉદ્યોગનો પ્રચાર કર્યો. તેમણે જાતે કાંતીને ખાદી પહેરવાનું વ્રત લીધું હતું. આજે નેતાઓ અને બુનિયાદી શાળાઓના વિદ્યાર્થીઓ નિયમ પૂરતી ખાદી પહેરે છે. પણ સમજપૂર્વક આજીવન ખાદી પહેરનારા બહુ ઓછા હોય છે. ગાંધી જ્યંતિની ઉજવણી પ્રસંગે છેલ્લા ૬૦ વર્ષથી ખાદી કાંતતા અને જાતે જ ખાદી પહેરતા આણંદના પ્રથમ નાગરિક અને નિવૃત શિક્ષક ખરેખર ગાંધીજીના વિચારોને સાર્થક કરી રહ્યા છે. મૂળ માતર તાલુકાના દેથલી ગામના વતની અને વર્ષોથી આણંદમાં સ્થાયી થયેલ બિપીનભાઈ આર.સોલંકી જે નિવૃત શિક્ષક અને સમાજસેવક છે. તેઓ આજીવન ખાદીધારી છે. સન ૧૯૫૨માં દેથલીની પ્રાથમિક શાળા સર્વોદય યોજના હસ્તક હતી. શાળામાં શિક્ષણ સાથે કાંતણ ઉદ્યોગ શરૃ થયો. વિદ્યાર્થીઓ યરવડાચક્ર ઉપર સૂતર કાંતતા અને ખાદી પહેરતા થયા. ત્યારથી વિદ્યાર્થીઓને ખાદીની દીક્ષા મળી. દેથલીમાં સર્વોદય યોજનાના સંચાલક પરસદરાય શાસ્ત્રી હતા. તેમણે શિક્ષણ દ્વારા અનેક વિદ્યાર્થીઓનું જીવન ઘડતર કર્યું. તેમણે બીપીનભાઈને આગળના અભ્યાસ માટે સ્વરાજ આશ્રમ વેડછીમાં મોકલ્યા. અહીં આશ્રમ જીવન સાથે બુનિયાદી શિક્ષણ અપાતું. અહીં કાંતણ વણાટ અને ખેતી ઉદ્યોગ સાથે શિક્ષણ મળ્યું. તેમજ શ્રમ, સ્વાવલંબન, ખાદી અને ગાંધી વિચારના સંસ્કારો સાથે જીવન ઘડાયું. કોલેજ શિક્ષણ માટે અમદાવાદમાં ગાંધીજીએ સ્થાપેલ ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં દાખલ થયા. અહીં પણ કાંતણ વણાટ, ખેતી, સુથારીકામ જેવા ઉદ્યોગો સાથે શિક્ષણ મળ્યું. અહીં ત્રણ વર્ષ મહાદેવ દેસાઈ સમાજસેવા મહાવિદ્યાલયમાં અભ્યાસ દરમ્યાન ખાદીપ્રેમ અને ગાંધીવિચારો જીવનમાં દ્રઢ થયા. વિદ્યાપીઠમાં સ્નાતક થયા બાદ દેથલી ઉતર બુનિયાદી શાળામાં વિદ્યાર્થીઓને કાંતણ વણાટ ઉદ્યોગ સાથે શિક્ષણકાર્ય કર્યું. સન ૧૯૬૭ થી ૧૯૯૭ સુધી આણંદમાં મોતીભાઈ અમીન અધ્યાપન મંદિરમાં તાલીમાર્થીઓને સમૂહ જીવન, સફાઈ અને કાંતણ વણાટની તાલીમ સાથે પ્રશિક્ષણ આપ્યું. બિપીનભાઈ પ્રાથમિક શાળામાં ભણતા હતા ત્યારથી ગુરૃજીની પ્રેરણાથી ખાદીની દીક્ષા લઈ આજીવન ખાદી પહેરવાનું વ્રત લીધું હતું. તેમણે ગાંધી વિચારને જીવનમાં વણીને પોતાનું જીવન ઘડયું છે. નોકરીમાંથી નિવૃત થયા બાદ ૧૯૯૭થી ક્ષત્રિય સમાજસુધારક સંઘમાં મહામંત્રી તરીકે સેવાઓ આપી રહ્યા છે. ૭૫ વર્ષની જૈફ વયે પણ તેઓ સમાજસેવાની પ્રવૃતિ ઉપરાંત અંબર ચરખા ઉપર દરરોજ કાંતવાની પ્રવૃતિ કરે છે. દર વર્ષે પાંચ કિલોગ્રામ જેટલું સૂતર તૈયાર કરી ૩૫ મીટર જેટલી ખાદી મેળવે છે.