ATUL N. CHOTAI

a writer – since 2014


જેનરિક એટલે સસ્તી અને ગુણવતા સભર અપનાવવા જેવી મેડિકલ સિસ્ટમ..

Generic Medicine

Generic Medicine

લેખન – સંકલન
રાજકુમાર
પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

જીવન અમૂલ્ય છે. સમયાન્તરે આંતરિક તેમજ બાહ્ય વાતાવરણમાં થતા ફેરફારો પ્રત્યે આપણું શરીર પ્રતિક્રિયા આપે છે. વિવિધ અંગો તેમના કાર્યથી જુદું વર્તન કરે ત્યારે તેને મુળ સીસ્ટમમાં પરત લાવવા રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરવી પડે છે જેના માટે નિયત તબીબી વિજ્ઞાન અને તબીબો છે. વિવિધ ચિકિત્સા પદ્ધતિઓ પૈકી એલોપેથી હાલ સૌથી વધુ પ્રચલિત અને ચલણમાં રહેલી પદ્ધતિ છે. એલોપેથી વિજ્ઞાનમાં રીસર્ચ દ્વારા વિવિધ રાસાયણિક તત્વો થકી દવાઓ બનાવવામાં આવે છે. દવા બનાવનાર કંપનીઓ વિવિધ ખર્ચ અને નફાના આધાર પર આ દવાઓની કિંમત નક્કી કરે છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી રોગના પ્રકાર, માત્રા અને અસરકારકતામાં ધરખમ ફેરફાર આવ્યા છે. હાલના સમયમાં સામાન્ય મધ્યમ પરિવાર માટે સારવાર કરવી અત્યંત ખર્ચાળ બનતી જાય છે ત્યારે આવા પરિવારોને તબીબી ખર્ચમાં સહાય રૂપ બનવા પ્રધાનમંત્રીશ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ બે વર્ષ પહેલા મૂળભૂત તત્વો આધારિત દવાના ઔષધિ કેન્દ્રો પુરા ભારતમાં શરુ કરવા એક યોજના બનાવી જેને નામ આપ્યું ’પ્રધાન મંત્રી જનઔષધિ કેન્દ્ર’ . સરકાર દ્વારા સંચાલિત અને ઉત્પાદિત ગુણવતા-યુક્ત જેનરિક દવાઓ જન ઔષધિ કેન્દ્રમાં વેચવાની શરૂઆત કરી. આગામી સમયમાં ગુજરાતમાં ૧૦૦૦ જેટલા જનઔષધિ કેન્દ્ર શરુ કરવા મુખ્યમંત્રીશ્રી વિજયભાઈ રુપાણીએ જાહેરાત કરી હતી. ત્યારે જેનરિક એટલે કે દવાનું મુળ તત્વ અને સ્ટોર્સની કેટલીક મહત્વની વાત અહી રજુ કરવામાં આવી છે.

જેનરિક ઔષધિની એબીસીડી…

જેનરિક એટલે મુળ તત્વ અથવા રાસાયણિક બંધારણ. દવાનું નામ કોઈ કંપની કે બ્રાંડના નામ પરથી નહિ પરંતુ માત્ર તેની રચનામાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા તત્વોના નામ પરથી રજુ કરતી વ્યવસ્થા એટેલે જેનરિક ઔષધિ. વિકસિત દેશોમાં જેનરિક દવા જ ડોક્ટર દ્વારા લખી આપવાનો કાયદો વર્ષોથી અમલમાં છે, જયારે આપણા દેશમાં મેડિકલ કાઉન્સીલે ડોક્ટરો દ્વારા જેનરિક દવા માત્ર કેપિટલ લેટરમાં લખવાનો કાયદો બનાવ્યો છે. જેનરિક દવાનું નિર્માણ ૧૯૬૦ બાદ શરુ થયું. ૧૯૬૦ પહેલા માત્ર સંશોધન યુક્ત દવાઓ વેચાતી જેના સામે સિપ્લા કમ્પનીએ ચળવળ ચલાવી, જેના પરિણામે સરકાર દ્વારા કાયદાકીય રીતે જેનરિક દવાના નિર્માણના દ્વારા ખુલ્યા, પરંતુ તેને લોકભોગ્ય બનાવવાનું શ્રેય જાય છે પ્રધાનમંત્રીશ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીને. સામાન્ય ગરીબ પરિવારના લોકોને કેન્દ્ર સરકારની અમુલ્ય ભેટ સ્વરૂપે પુરા ભારત દેશમાં જનઔષધિ કેન્દ્રની સ્થાપના સરકાર દ્વારા કરવામાં આવી. જેનો લાભ જન જન સુધી આજે પહોંચી રહ્યો છે. હાલ મળતી બ્રાન્ડેડ દવાઓ જે-તે કંપની દ્વારા ખર્ચાળ પધ્ધતિ થકી શોધ સંશોધન કરી તૈયાર કરાતી હોય છે. ત્યાર બાદ તેના માર્કેટીગ માટે વિવિધ રીત અપનાવી, મોટા પાયે તેમની જ દવા ડોક્ટર્સ દ્વારા લખાય તેવા પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે. જયારે જેનરિક દવા માત્ર જરૂરિયાત મુજબના રાસાયણિક કોમ્બીનેસન હોઈ તેમજ તેના વેચાણ માટે કોઈ માર્કેટિંગ ખર્ચ ના થતો હોઈ માત્ર ઉત્પાદિત ખર્ચે કિંમતે વેચી શકાય છે.

જેનરિક દવા કેટલી અસરકારક..??

સામાન્ય જનમાનસમાં એવી ગેરસમજણ છે કે સસ્તી દવા બિનઅસરકારક હોઈ શકે, પરંતુ સરકાર દ્વારા જનઔષધિ કેન્દ્રમાં ઉપલબ્ધ તમામ દવા કેન્દ્ર સરકારના સ્વાસ્થ્ય વિભાગ દ્વારા પ્રમાણિત અને માત્ર સિંગલ ડ્રગ કોમ્બીનેશન આધારિત તૈયાર કરાતી હોઈ સ્વાસ્થ્ય માટે વધુ અસરકારક રહે છે, જયારે કેટલીક બ્રાન્ડેડ દવાઓમાં ટ્રીપલ ડ્રગ કોમ્બીનેશન રહેતું હોઈ આડ અસર થઈ શકે છે. આપણા રાજ્યમાં મહદ અંશે ડાયાબીટીસ, બ્લડ પ્રેસર, કાર્ડિયાક, ગેસ્ટ્રો, વિટામિન્સ, તેમજ શરદી, ઉધરસ અને તાવમાં જરૂરી એન્ટીબાયોટીક્સ તેમજ દુઃખાવા જેવા મહત્વના રોગોની ૫૦૦ થી વધુ જેનરિક દવાઓ મળે છે. તેમજ કેન્સર જેવા જીવલેણ રોગ માટે સરકાર દ્વારા એક્સ્લુઝીવ સ્ટોર શરુ કરાશે. રોજબરોજમાં જરૂરી દવાઓ તેમજ લાંબા ગાળાની બીમારીઓ માટે જેનરિક દવા અત્યંત લાભદાયી થઈ શકે છે જે અહી આપેલ દવાની કિંમતની સરખામણી પરથી જોઈ શકાશે. એન્ટીબાયોટીક ઔષધિ સેફયુરોકઝીમ એકસીટીલ – ૫૦૦ MG બ્રાન્ડેડ ૧ ટેબ્લેટ ૬૦ થી ૭૦ રૂ. બજાર કિંમત છે તેની સામે જેનરિક ટેબ્લેટની કિંમત માત્ર ૧૮ રૂ. છે. દુઃખાવા માટેની પ્રીગ્બાઈન – ૭૫ MG અને મિથાઇલ કોબ્લામાઇન- ૭૫૦ MG ૧૦ ટેબ્લેટ ૧૩૦ થી ૨૦૦ રૂ. બજાર કિંમત છે તેની સામે જેનરિક ટેબ્લેટની કિંમત માત્ર ૩૦ રૂ. છે. સાંધાના દુઃખાવા માટે ટ્યુબ ૯૦ થી ૧૫૦ રૂ. છે ત્યારે ડાઇકલોફીનાક લીન્સીડ ઓઇલ મીથાઇલ સેલીસીલેટના કોમ્બીનેસન ની જેલ માત્ર ૪૮ રૂ. માં મળે છે. ડાયાબીટીસ માટે ગ્લિમીપ્રાઇડ – ૪ MG ૧૦ ગોળીની બજાર કિંમત ૧૫૦ થી ૨૦૦ છે જે જેનરિક દવા માત્ર રૂ. ૪.૫૦ છે. મલ્ટી વિટામીન A, B, C, D અને E તેમજ બી કોમ્પલેક્ષ સિરપ બ્રાન્ડેડ ૧૦૦ થી ૧૫૦ રૂ. ની સામે જેનરિક સીરપ માત્ર ૪૩ રૂ. માં ઉપલબ્ધ છે. પેરાસીટામોલ ૫૦૦ અને ૬૫૦ MG ૧૫ ટેબ્લેટ બજાર કિંમત ૨૦ થી ૩૦ રૂ. છે જયારે જેનરિક સ્ટોર્સ પર માત્ર રૂ. ૮.૫૦ માં ૧૫ ટેબ્લેટ મળે છે. કફ માટે ટર્બીટાલીનસિરપ ૧૦૦ ML બજાર કિંમત ૩૦ થી ૫૦ રૂ. છે જેની સામે જેનરિક સ્ટોર્સમાં માત્ર રૂ. ૧૧.૫૦ મળે છે. એન્ટી ફંગલ ટ્યુબ ફલુકાન્ઝો નું મુલ્ય માત્ર રૂ. ૨૬ છે જેની બજાર કિંમત ૬૦ થી વધારે છે. ઝાડા માટે લોપેરમાંઈડ બ્રાન્ડેડ ગોળી ૨૦ થી ૨૫ રૂ માં ૧૦ ગોળી મળે છે જેની સામે જેનરિક દવા માત્ર ૬ રૂ. માં મળે છે. શરદી, ઉધરસ, તાવ માટે ફિનાઇલલેફિન કલોરોફીનેરામાન્ડ પેરાસીટામોલ ની બ્રાન્ડેડ ૩૦ થી ૪૦ રૂ. માં જયારે જેનરિક સ્ટોર્સ પર માત્ર રૂ. ૭.૫૦ માં મળે છે. થાઈરોઈડના રોગ માટે થાઇરોકઝીન ૧૦૦ MG ની ટેબ્લેટ્સ બ્રાન્ડેડ ૧૫૦ થી ૧૭૦ રૂ. ના ભાવે મળે છે જેની સામે અહી માત્ર ૬૫ રૂ. માં મળે છે. એલર્જી માટે સેટ્રીજીન ૧૦ MG માત્ર રૂ. ૪ માં ૧૦ ગોળી મળે છે. આજ રીતે એમ્પ્લોડીપાઈન ૧૦ ગોળી રૂ. ૧.૯૨, એટિનોલોલ ૧૪ ગોળી માત્ર રૂ. ૩.૫૮, રેમીપ્રિલ ૧૦ ગોળી રૂ. ૬.૯૩, મિટોપ્રોલોલ ૧૦ ગોળી રૂ. ૪.૭૬, એટોરવસ્ટાટીન ૧૦ MG માત્ર રૂ. ૪.૭૬ માં મળે છે જેના ભાવ બજારમાં મળતી બ્રાન્ડેડ કંપનીની સાપેક્ષમાં ૨૦૦ થી ૩૦૦% નીચા દર છે.

જેનરિક દવા ઉપલબ્ધ છે કે નહિ તે ઓનલાઈન જોઈ શકાય છે જેના માટે www.1mg.com પરથી જે તે કંપનીની દવાનું નામ આપતા જ તેના જેનરિક તત્વો તેમજ જન ઔષધિ કેન્દ્રમાં મળે છે કે નહિ તેની માહિતી મળી શકે છે. તેમજ નવો જન ઔષધિ સ્ટોર ખોલવા માટે janaushadhi.gov.in પર માહિતી ઉપલબ્ધ છે. રાજકોટ ખાતે પ્રથમ જેનરિક ઔષધિ સ્ટોર શરુ કરનાર અનિલભાઈ તેમજ પાર્થભાઈ લોકોને અપીલ કરતા જણાવે છે કે, ડોક્ટર જયારે દવા લખે ત્યારે નિઃસંકોચ તેમની પાસે જેનરિક દવા આધારિત પ્રિસ્ક્રીપ્શન લખાવવાનો આગ્રહ રાખવો જોઈએ. હાલ લોકોમાં ધિમે ધિમે જેનરિક દવા વિષે જાગૃતિ આવી રહી છે, સરકાર દ્વારા પણ પ્રચાર પ્રસારનું કાર્ય થઈ રહ્યું હોઈ આવનારો સમય જન ઔષધિનો છે. લોકોને અન્ય દેશની જેમ જ સસ્તી અને ગુણવતા યુક્ત દવા મળી રહે તે માટે સરકાર તેમજ મેડિકલ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલ લોકો આ કાર્યને એક અભિયાન સ્વરૂપે ઉપાડે તો લોકોની સારવારનાં ખર્ચની ચિંતા ચોકકસ દુર થઈ જશે… generic medicine, rajkumar sapra, , chemist and druggist, medical store, information department rajkot, 

Advertisements


ઈમરજન્સીમાં ડોકટરી મદદ મળે તે પહેલાં ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર નો રોલ અતિ મહત્વનો હોય છે..

first aid box

first aid box

:: સંકલન ::
રાજકુમાર સાપરા
પ્રાદેશીક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,
રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

કોઈ વ્યક્તિને અચાનક હદયરોગનો હુમલો આવે તો તમે શું કરો..?? દવા આપશો..?? ડોક્ટરને બોલાવશો કે એમ્બ્યુલન્સ બોલાવશો..?? અને ત્યાં સુધી આપણે માત્ર સાંત્વના કે પ્રાર્થના જ કરી શકીએ..?? અને શ્વાસોશ્વાસ બંધ થઈ જાય તો દર્દી મૃત્યુ પામેલ છે તેમ માની લેવું..?? નાં… દર્દીના ધબકારા બંધ થઈ જાય કે શ્વાસ લેતો બંધ થઈ જાય તો પણ તેને સજીવન કરી શકાય છે. આ માટે સૌ પ્રથમ ૧૦૮ એમ્બુલન્સને કોલ કરો અને દર્દી ને સી. પી. આર આપવાનું શરુ કરો. હવે સી. પી. આર એટલે કે કાર્ડિયો પરમનરી રીસસીટેશન એવી પ્રક્રિયા છે જેના થકી હદય પર સ્ટ્રોક મારવાથી હદયની સામાન્ય કામગીરી બ્લડ સર્ક્યુલેશન કૃત્રિમ રીતે કરી શકાય છે. હા.. તેના માટે વ્યવસ્થિત ટ્રેનીંગ લેવી જરૂરી છે તેમ રાજકોટ ખાતે ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર એટલે કે પ્રાથમિક મદદગારની ટ્રેનીગ આપવા માટે આવેલા ડો. જસવંત મકવાણા જણાવે છે.

ગુજરાત સરકાર તેમજ ૧૦૮ ઈમરજન્સી સર્વિસ સાથે ટાઈઅપ દ્વારા વિવિધ વિભાગના કર્મચારીઓને સોસિયલ રીસ્પ્નોન્સીબીલીટીના ભાગરૂપે કોર્પોરેટ તેમજ સરકારી વિભાગોમાં ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર અને સી.પી. આર. ની એક દિવસીય ટ્રેનીંગ આપવામાં આવી હતી. માત્ર સી. પી. આર જ નહી પરંતુ કોઈ અકસ્માત થાય ત્યારે પણ ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સ આવે તે પહેલા આપણે એવું તે શું કરી શકીએ કે વિકટીમને એટલેકે દર્દીને પ્રાથમિક સારવાર આપી શકીએ અથવા તેમની તકલીફમાં ઘટાડો કરી શકીએ..??  સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રથમ મદદગાર એટલે કે ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડરની ખાસ તાલીમ આપવામાં આવે છે જેના થકી અનેક લોકોને નવજીવન મળ્યું છે. પ્રાથમિક સારવાર આપવાની ચોક્કસ પદ્ધતિ હોય છે જો યોગ્ય રીતે ના આપવામાં આવે તો તેમની તકલીફ અથવા આજીવન નુકશાન રહી જાય છે તેમજ પ્રાથમિક સારવાર આપનારને પણ નુકશાન થવાની સંભાવના રહેતી હોવાનું ડો. મકવાણા જણાવે છે.

ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડરની ટ્રેનીગ આપતા સહાધ્યાયી ડો. ઈરફાન વોરા જણાવે છે કે વિદેશમાં પ્રથમ મદદગાર તરીકેની ટ્રેનીંગ કોમન છે. લોકોની જિંદગી મહામૂલી છે ત્યારે કોઈ પણ ઈમરજન્સીમાં યોગ્ય મદદ મળી રહે તે અતિ મહત્વનું છે તેમજ પ્રાથમિક સારવાર દરમ્યાન શું કરવા કરતા શું ના કરવું તે અતિ મહત્વનું હોય છે અને આપણા દેશમાં સાંભળેલ જ્ઞાનના આધારે પ્રાથમિક સારવાર આપવામાં આવે છે. જે ક્યારેક ગંભીર રૂપ ધારણ કરે છે. અકસ્માત અને એમ્બ્યુલન્સ આવે કે ડોક્ટરની મદદ મળે તે પહેલાનો ૧૦ મિનીટનો સમય અતિ મહત્વનો પ્લેટીનમ સમય હોય છે. જો આ સમય દરમ્યાન હતભાગીને સાચવી લેવામાં આવે તો તેમને જીવતદાન મળી શકે છે. માત્ર હાર્ટ એટેક જ નહિ પરંતુ, પેરાલીસીસનો હુમલો, ગંભીર રોડ અકસ્માત, દાઝી જવું, શ્વાસ ચડવો, ચક્કર આવવા, ગળામાં ખોરાક ફસાઈ જવો જેવી ઈમરજન્સીમાં તાલીમ મેળવેલ પ્રથમ મદદગાર આસાનીથી દર્દીને રાહત આપી શકે છે અને કેટલાક કિસ્સામાં મૃત્યુમાંથીપણ બચાવી શકાય છે.

પ્રાથમિક સારવાર આપતા પહેલા જરૂરી સજ્જતા…

ઇન્ફેકશન ના લાગે તે માટે હેન્ડ ગ્લોવ્ઝ, માસ્ક જરૂરી, જો ના હોય તો પ્લાસ્ટિકની બેગ અને રૂમાલ અથવા દુપટ્ટાનો છેડો જગ્યા સલામત છે કે નહી તે ચેક કરી લેવું સભાન છે કે મૂર્છિત અવસ્થામાં તે જાણવું મૂર્છિત અવસ્થામાં હોય તો શ્વાસ ચાલી રહ્યા છે કે નહી તે જોવું તેને શું તકલીફ થઈ રહી છે તે ખાસ જાણવું.

ઈમરજન્સીમાં શું પ્રાથમિક સારવાર આપી શકાય..??

મૂર્છિત અવસ્થામાં હોય તો માથું ઉપર તરફ તેમજ હડપચી ઉંચી કરી શ્વાસ લેવાનો રસ્તો (એર-વે) ખુલ્લો કરવો શ્વાસ ચડ્યો હોય ત્યારે પંપ આપવો તેમજ જૂની દવા આપવી, કપડા ઢીલા કરી નાખવા તેમજ બારી બારણાં ખોલી નાખવા ગળામાં કઈ ફસાઈ જાય ત્યારે પાછળથી પકડી પેટના ભાગે બંને હાથે આલિંગન કરી મુઠી દ્વારા ઉપરના ભાગે ધક્કો મારવો. નાના બાળકની પીઠ થપથપાવી નાકમાંથી લોહી નીકળે તો મોઢેથી શ્વાસ લેવડાવી નાક પર કપડું દબાવી દેવું મધમાખી કરડે ત્યારે ઇન્ફેકશન દેખાય તો તુરંત હોસ્પિટલ ખસેડવા   છાતીમાં દુ:ખાવો ઉપડે ત્યારે દર્દીને હલન ચલન કરવા ના દેવું તેમજ પેઈન કિલર કે ઈનો ના પાવુ પરંતુ તુરંત જ દવાખાને મોકલી આપવાં ♦  ખેચ કે વાય આવે ત્યારે આજુબાજુ ની વસ્તુ દુર કરી માથા નીચે ટેકો મુકવો, દર્દીને રોકવા કે દબાવવું નહી ઇજા થાય ત્યારે લોહી નીકળતા ભાગ પર સીધું દબાણ આપી લુગડું દબાવી દેવું એકબાજુ ખસેડતા સ્પાઈન કંટ્રોલમાં રહે તે રીતે માથું પકડી સપાટ વસ્તુ અથવા સ્ટ્રેચર લઈ ખસેડવા સ્ટેબિંગ થાય તે સંજોગોમાં શરીરનો કોઈ ભાગ બહાર આવી જાય તો તે ભાગને તેમજ રહેવા દઈ ભીના કપડાથી ઢાંકી દેવો કોઈ ધારદાર વસ્તુ શરીરમાં ફસાઈ જાય તો બહાર કાઢવી નહી પરંતુ તે તેજ સ્થિતિમાં રહે અને હલન ચલન નો થાય તેમ કપડાથી બાંધી દેવી અકસ્માતમાં શરીરનો કોઈ ભાગ છૂટો પડી જાય ત્યારે તે ભાગને કપડાથી ઢાંકી પ્લાસ્ટીકની બેગમાં મૂકી દેવો તેમજ તે બેગને અન્ય બેગમાં બરફ વચ્ચે રાખી દેવી બોન, જોઈન્ટ કે મસલ ઇન્જરીમાં ફ્રેકચર છે તેમ માની ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો ઇન્જરીમાં હાથ કે પગ નોર્મલ મૂવમેન્ટ નો કરી શકતો હોય ત્યારે જાડા પુંઠાથી બાંધી દેવો દાઝી ગયેલ વ્યક્તિને જે તે જગ્યા પર પાણી રેડવું, મલાઈ કે માખણ ના લગાડવું

કોઇપણ સંજોગોમાં આટલું ન કરવું જોઈએ…

બેભાન (મૂર્છિત) થયેલ વ્યક્તિને ક્યારેય મો ખોલી પાણી નો પીવડાવવું નાકમાં કોઈ વસ્તુ ફસાઈ જાય ત્યારે આંગળી કે ચીપિયાથી વસ્તુ બહાર કાઢવા પ્રયત્ન નો કરવો છાતીમાં દુ:ખાવો થાય ત્યારે પેઈન કિલર, સોડા કે ઈનો નો પીવડાવવો ખેચ કે વાય આવે ત્યારે ડુંગળી કે ચપ્પલ નો સુંઘાડવું ઘાયલ વ્યક્તિને હાથ પગ પકડી ટીંગાટોળી કરી ઉપાડવા નહી તીક્ષ્ણ વસ્તુ શરીરમાં ઘુસી જાય ત્યારે બહાર કાઢવી નહી દાઝી ગયેલ ભાગ પર ફોડલા થાય તેને જાતે ફોડવા નહી ♦  બળી ગયેલ ભાગ પર મલાઈ માખણ જેવા પદાર્થ નો લગાડવા સાપ કરડે ત્યારે તે ભાગમાં ચેકો મારવો નહી તેમજ ભીસીને બાંધી દેવો નહી મધમાખી કરડે ત્યારે સોય જેવો ભાગ જાતે કાઢવો નહી.

સી. પી. આર કેમ આપવું…??

હદય રોગનો હુમલો થાય તે સંજોગોમાં જો હદય બંધ પડી જાય તેમજ શ્વાસોશ્વાસ બંધ થઈ જાય તે સંજોગોમાં સી.પી.આર. દ્વારા કૃત્રિમ રીતે હદયને પુનઃ ધબકતું કરી શકાય છે. દર્દીને સપાટ જગ્યા પર સુવડાવી છાતી પર બે નીપલ વચ્ચેના ભાગ પર બંને હાથ અંકોડા ભેરવી હથેળી દબાવી સાયકલ મુજબ પ્રેસ કરવાનું. ૩૦-૩૦ ના સ્ટ્રોક પાંચ સાયકલમાં કરવા. પાંચ સાયકલના અંતે ગળા પાસે ધમની ચેક કરવી. જ્યાં સુધી ધબકાર શરુ નો થાય અને ફેફસા ધબકતા નો થાય ત્યાં સુધી આ પ્રક્રિયા ચાલુ રાખવી. જો આસપાસમાં એ.ડી.આર. મશીન હોય તો તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.

ગંભીર અકસ્માત સમયે કેટલીક તકેદારી રાખવામાં આવે તો દર્દીની સ્થિતિ ગંભીર થતી અટકાવી શકાય છે કે વ્યક્તિની જાન બચાવી શકાય છે. ગુજરાત સરકાર દ્વારા વધુને વધુ લોકો પ્રથમ મદદગારની ટ્રેનીગ લે તેવો અભિગમ ચલાવવામાં આવી રહ્યો છે ત્યારે ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડરની ટ્રેનીંગ દરેક પ્રબુદ્ધ નાગરિક લે અને સંકટ સમયે અન્યની જાન બચાવવા મદદ રૂપ બને તે જરૂરી છે. ઈમરજન્સી સર્વિસ આપતી ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સ દ્વારા દર્દીને સારવાર મળે તે પહેલા પ્રથમ મદદગારનો રોલ અતી મહત્વનો છે તેમ ટ્રેનીગ આપતા ડોક્ટર્સનું માનવું છે.


સાવરકુંડલાના એક એવા યોગી જેમણે મનોદિવ્યાંગોને પોતાનો પરિવાર બનાવ્યો

સાવરકુંડલા ના માનવ મંદિરમાં ૩૦ થી વધુ નિરાધાર અને સામાજિક રીતે તિરસ્કૃત મનોરોગીઓની અનોખી સેવા થાય છે

Manav Mandir - Savarkundlass

Manav Mandir – Savarkundlass

:: આલેખન ::
દર્શન ત્રિવેદી

પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી,
જયુબેલી બાગની અંદર,

રાજકોટ – ૩૬૦ ૦૦૧

એક વાર એવું બન્યું કે કાત્રોડી ગામમાં રામ પારાયણ ચાલતી હતી. કથાકાર ભગવાન શ્રીરામના ચરિત્રનું ગાન કરતા હતા. એવામાં એક પાગલ વ્યક્તિ ત્યાં આવી ચઢી અન્ય ભાવિકોએ એ પાગલ તરફ ધુત્કાર અને તિરસ્કારની લાગણી વરસાવી એ જોઇ કથાકારનો અંતરાત્મા હચમચી ગયો અને એમનો માંહ્યલો જાગી ગયો. એ જ ક્ષણે એમણે નિશ્ચય કર્યો કે સમાજ જેને પાગલ ગણે છે એવા વ્યક્તિઓની સેવા કરવી છે. પાંચેક વર્ષ પૂર્વેની આ રામકથામાં મનોદિવ્યાંગોની સેવાનું એક બીજ રોપાયું અને આજે એ વટવૃક્ષ બનીને અમરેલી જિલ્લાના સાવરકુંડલામાં હાથસણી રોડ ઉપર માનવ મંદિર રૂપે ઝૂમી રહ્યું છે. એ કથાકાર એટલે ભક્તિરામ બાપુ.

નાની ટેકરી પર બનેલા માનવ મંદિરમાં પ્રવેશો એટલે તુરંત એક સૂચના વાંચવા મળે કે અહીંના અંતેવાસીને પાગલ કે ગાંડા કહીને બોલાવવા નહીં. પ્રવેશ દ્વાર પાસે જ ભક્તિરામ બાપુની બેઠક અહીં ભગવાનની પ્રતિમાઓ રાખવામાં આવી છે પણ માનવ મંદિરની મુલાકાત પછી તમને ચોક્કસ પ્રતીતિ થશે કે માનવ મંદિરમાં પૂજા તો અહીંના અંતેવાસી એવા મનોદિવ્યાંગોની જ થાય છે. હાલમાં અહીં ૩૦ જેટલા મનોદિવ્યાંગો છે આ પાંચ વર્ષમાં એકસો કરતા પણ વધુ મનોદિવ્યાંગો સાજાનરવા રૂડી રાણ્ય જેવા થઇ ઘરે ગયા છે માનવ મંદિરમાં સેવાર્થે લાવવામાં આવતા મનોદિવ્યાંગો માટે ચોક્કસ માનકો છે. કોઇ પરિવાર એમના બુદ્ધિક્ષત ભાઇ ભાંડુની સેવા કરવાને બદલે અહીં દાખલ કરવા ઇચ્છતા હોય તો એવા પરિવારને અહીંથી સાફ શબ્દોમાં જાકારો મળી જાય નિરાધારોને અગ્રતા એમાંય રખડતા ભટકતા મનોદિવ્યાંગોનો એક પરિવાર બની ગયો છે. આ પરિવારના મોભી ભક્તિરામ બાપુ કહે છે અહીં આવતા મનોદિવ્યાંગોની રજિસ્ટરમાં નોંધ કરવામાં આવે છે. જો નામ ન હોય તો નામકરણ થાય જેમકે એક યુવતીને નામ મળ્યું અનામિકા આ રજીસ્ટરમાં વજન સહિતની બાબતોની નોંધ કરવામાં આવે છે. કોઇ પણ મનોવિકલાંગ અહીં આવે એટલે એમની પ્રથમ સારવાર છે ભોજન.. ભક્તિરામ બાપુ કહે છે કે આવી વ્યક્તિને ભરપેટ જમાડો એટલે એમનું અડધુ પાગલપન ચાલ્યું જાય છે. રઝળપાટ દરમિયાન જેવું તેવું જેટલું મળે એટલું ખાતા હોવાથી તેમના શરીરને પડતા કષ્ટની કોઇ સીમા હોતી નથી. એથી જઠરાગ્નિ શાંત થઇ જાય એટલે ગમે તેવા ઉત્પાત મચાવતા અંતેવાસી શાંત થઇ જાય છે.

માનવ મંદિરમાં સારવાર માટે આવતા દરેક અંતેવાસી માટે દૈનિક ક્રમ પણ નિયત કરવામાં આવ્યો છે. સવારે નિત્યક્રિયા બાદ ચા પાણી, નાસ્તો, સ્નાનાદિ ક્રિયા કરાવવામાં આવે છે. પ્રાર્થના- યોગ કરવામાં આવે છે. શબ્દો થકી સરળ લાગતી આ દૈનિક ક્રિયા વાસ્તવમાં બહુ જ અઘરી છે. એક એક અંતેવાસી સાથે બહુ જ પ્રેમપૂર્વક વર્તવું પડે છે. માનવ મંદિરમાં વિશાળ ભોજનાલય બનાવવામાં આવ્યું છે. એમાં અંતેવાસીઓ અને મહેમાનોને એક પંગતે ભોજન પીરસવામાં આવે. વળી અંતેવાસીને પણ ભોજન પ્રત્યેના પોતાના ગમા અણગમાનો પણ ખ્યાલ રાખવામાં આવે છે. ભક્તિરામ બાપુ પ્રત્યેકની મા બની જમાડે છે બપોર બાદ વિવિધ પ્રકારની રમતો પણ રમાડવામાં આવે. અહીં મનોદિવ્યાંગોની સેવા જોઇ તમને સત દેવીદાસ અને અમર માનું સ્મરણ થઇ આવે. પ્રત્યેક અઠવાડિયે તમામ અંતેવાસીઓનું તજજ્ઞ તબીબો દ્વારા પરીક્ષણ કરવામાં આવે તેમની સલાહ મુજબ સારવાર કરવામાં આવે અહીં આવતા તબીબો પણ એક પણ રૂપિયો લીધા વિના નિઃસ્વાર્થભાવે સેવા કરે છે એક રીતે જોઇએ તો અહીં આવતા તમામ અંતેવાસીઓના જીવન પરથી એક આખી નવલકથા લખી શકાય. અહીં રહેતા એક બહેન સરકારી વીમા કંપનીમાં કર્મચારી હતા. તે રોજ અંગ્રેજીમાં એક ચીઠ્ઠી લખે એમાં કરોડો રૂપિયા કોઇ એકાઉન્ટમાં જમા કરી દેવાનું કહે આવી ચીઠ્ઠીનો એક મોટો બંચ ભક્તિરામ બાપુ પાસે છે. એક યુવતી તો એટલા સરસ ગીતો ગાય કે તમને સાંભળતા જ રહેવાનું મન થાય કોઇ મુલાકાતી એમને મળે એટલે કોઇને કોઇ બહાને તમારી સાથે આવવાની વાત કરે એમનો દયનીય ચહેરો જોઇ તમને પણ લાગણી થઇ આવે..

એક પરિવારની કરુણતાની વાત સાંભળી ગમે તેવા પાષાણહદયીની પણ આંખ ભીની થઇ જાય. આ પરિવારની મા અને દીકરી બન્ને બુદ્ધિક્ષત થઇ ગયા. બન્નેની હાલત દયનીય બન્યા બાદ અહીં લાવવામાં આવ્યા. એક દિવસ દીકરીએ મા ને કોઇ વસ્તુ ફટકારી દીધી પોતાની દીકરીએ મારતા કોઇ તેમને કંઇ ન કહે એ માટે માએ પોતાનો ઘાવ છૂપાવી રાખ્યો આમ છતાં એ ઘા ધ્યાને આવતા સારવાર કરવામાં આવી દુનિયાદારીની કોઇ તમા ન હોવા છતાં એક માં ના દીકરી પ્રત્યેનો પ્રેમ તમને અવાચક કરી મૂકે. આ અંતેવાસીઓ સાથે એમના રઝળપાટ દરમિયાન એવી કેટલીય ઘટનાઓ બની છે કે જે સારૂ છે બહાર નથી આવી નહીં તો માનવતા શર્મસાર થઇ જાય.. આ માનવ મંદિર રામભરોસે ચાલે છે લોકોના દાનના કારણે આર્થિક સંકડામણ આવી નથી. અંતેવાસીની સારવાર માટે કોઇ ખામી રાખવામાં આવતી નથી. લોકો સેવા કરવા માટે પણ અહીં આવે છે. ભક્તિરામ બાપુ રામાયણની એક ચોપાઇ કહે છે પરહિત સરીસ ધરમ નાહી ભાઇ, પરપીડા સમ નહીં અધમાહિ આ માનવ મંદિરમાં માનવતાનું સંરક્ષણ અને સંવર્ધન થાય છે. એ ગર્વ લેવા જેવી બાબત છે દુનિયા જેને મનોરોગી સમજી ધુત્કારે છે તેવી વ્યક્તિ પ્રત્યે સંવેદનશીલ અને માનવતા સભર દ્રષ્ટીકોણથી જોવાની જરૂર છે તેવુ માનવ મંદિરની મુલાકાત ૫છી ચોક્કસ લાગે છે…


રાજકોટ સિવિલ હોસ્‍પિટલના બાલ સંજીવની કેન્‍દ્ર માં અતિકુપોષિત બાળકોનો કાયાકલ્‍પ થાય છે

રાજકોટની સિવિલ હોસ્‍પિટલના વિવિધ વિભાગો થતા એક… બે… કે ત્રણ નંબરના એવી રીતે નંબરથી વોર્ડ ઓળખાય છે ત્‍યાં આવું ‘‘બાળ સંજીવની કેન્‍દ્ર” નામ ધરાવતો વોર્ડ કંઇક અલગ પડે એટલે સહજ આશ્ચર્ય થાય સામાન્‍ય રીતે સિવિલ હોસ્‍પિટલના કોઇ પણ વોર્ડમાં દર્દીઓના કણસવાના અવાજ કે તેના સગાસંબંધીઓની ચહલ પહલથી વિશેષ કશું સાંભળવા જોવા મળે નહીં તેવા માહોલ વચ્‍ચે તમને આ વોર્ડ બાળકોના મજ્‍જાના કિલ્લોલ સિવાય કશું સાંભળવા મળે નહીં. બાળ સંજીવની કેન્‍દ્ર એટલે જયાં કુપોષણથી પીડાતા બાળકોના પોષણક્ષમ આહારથી કાયાકલ્‍પ થાય છે રાજકોટ ના સિવિલ હોસ્‍પિટલ કમ્‍પાઉન્‍ડ સ્‍થિત કે.ટી.ચિલ્‍ડ્રન હોસ્‍પિટલમાં રાજય સરકારના ‘‘મિશન બલમ સુખમ” હેઠળ ૨૦ પથારીની સુવિધા ધરાવતું ‘‘બાલ સંજીવની કેન્‍દ્ર” શરૂ કરવામાં આવ્‍યું છે. તેની અંદર તમે એક લટાર લગાવો તો ત્‍યાંની ચોખ્‍ખાઇ ઉડીને આંખે વળગે ને વળી ખાનગી દવાખાનાને પણ ટક્કર મારે એવો વોર્ડ બાળકોને ત્‍યાં રહેવું ગમે એવો માહોલ દિવાલ પર કાર્ટુન, છત પર શણગાર, આંગણવાડીમાં હોય તેવા બાળકોને રમવા માટેના રમકડાં વળી બાળકની માતાને પણ સાથે રહેવાની સુવિધા ને દરેક માતાને દૈનિક રૂ.૧૦૦ મળે એ તો લટકામાં.. એક માં અને બીજા રમકડાં બાળકોને રાજી રાખવા આથી વિશેષ જોઇએ પણ શું..!!

‘‘બાલ સંજીવની કેન્‍દ્ર” માં કુપોષણ ધરાવતા બાળકોની સારવાર કરવામાં આવે છે સારવાર એટલે પોષણયુકત જમાડીને સિવિલ હોસ્‍પિટલના બાળકોના રોગના વિભાગમાં કોઇ બાળક માંદગી લઇને આવે તે તબીબને એમ થાય કે રોગનું મૂળ કુપોષણમાં છે એટલે તુરંત વજન કરી તેને ઉંમર સાથે સરખાવી એમને બાલ સંજીવની કેન્‍દ્રમાં દાખલ કરી દેવામાં આવે અહીંથી શરૂથી થાય બાળકોની તંદુરસ્‍તીની સફર બાળકને સવારે સાત વાગ્‍યાથી દર બે કલાકે દૂધ આપવામાં આવે એ ઉપરાંત ૧૦ વાગ્‍યે એનર્જી પ્રોટીન પાવડર આપવામાં આવે આ પાવડર શિંગના દાણાનો ભૂકો, ખાંડ, મિલ્‍ક પાવડર અને ટોપરાના તેલનું મિશ્રણ હોય છે જે બાળકોને ભરપૂર પ્રોટીન પુરૂ પાડે છે. વોર્ડની બાજુમાં જ રસોડું છે ત્‍યાં બાળક માટે આરોગ્‍યપ્રદ વિવિધ પ્રકારના વ્‍યંજનો બને તે પણ લો – કોસ્‍ટ અને બાળકની માતાને આ વ્‍યંજનો કેવી રીતે બને તેનું જ્ઞાન પણ પ્રશિક્ષિત કરવામાં આવે છે દરેક બાળકના વજનનો વ્‍યકિતગત રેકોર્ડ રાખવામાં આવે છે દરરોજ તેની તબિયત ચકાસવામાં આવે છે  સામાન્‍ય રીતે એકવીસ દિવસ સુધી બાળકને રોજ આરોગ્‍યપ્રદ ખોરાક આપવામાં આવે એટલે તેનું વજન ચોક્કસ વધે છે  આટલા દિવસ સુધી માતા પણ તેની સાથે રહે એટલે તેની રોજગારીનું શું..?? એ બાબતનો ખ્‍યાલ રાખીને તેના ગામ સુધી આવવાનું ભાડુ અને રોજના રૂપિયા સો બાળકની માતાને આપવામાં આવે છે ઉપરાંત તેને પણ ભોજન હોસ્‍પિટલમાંથી જ અપાય છે અહીયા બાજુમાં બગીચો બનાવવામાં આવ્‍યો છે અને એમાં વાવેલા સરગવાનો પણ ભોજનમાં ઉપયોગ કરાય છે.

બાળકોના રોગના વિભાગના ડો. યોગેશ પરીખ કહે છે કે આ ‘‘બાલ સંજીવની કેન્‍દ્ર”માં એક પણ દિવસ એવો નથી રહ્યો કે એક બેડ ખાલી હોય બાળકોની સેવા કરવાનું આ અનોખુ માધ્‍યમ છે સપ્‍ટેમ્‍બર – ૨૦૧૨ થી આ કેન્‍દ્ર શરૂ કરવામાં આવ્‍યું છે. તે વર્ષે ૩૮ બાળકોને કુપોષણમાંથી બહાર લાવવામાં આવ્‍યા હતા વર્ષ ૨૦૧૩ માં ૨૬૬, ૨૦૧૪ માં ૩૬૩, ૨૦૧૫ માં અત્‍યાર સુધીમાં ૧૧૮ બાળકોને અતિકુપોષીત હાલતમાંથી બહાર લાવવામાં આવ્‍યા છે  આ આંકડા રાજય સરકારના લક્ષ્યાંક કરતા બે ગણા છે. સમગ્ર ભારતમાં ગુજરાત કુપોષિત બાળકોની સારવાર કરવામાં નંબર વન છે. કુપોષણની દૃષ્‍ટિએ ગુજરાત નોન હાઇફોકસ કેટેગરીમાં આવે છે. આ કેટેગરીમાં અન્‍ય રાજયો જેવા કે આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, હરિયાણા, કર્ણાટક, કેરાલા, મહારાષ્‍ટ્ર, તમીલનાડુ અને બંગાળનો સમાવેશ થાય છે તેમાં ગુજરાતે ૨૦૧૨માં ૧૬૫૮૦, ૨૦૧૩માં ૯૨૩૬ અને ૨૦૧૪માં ૯૯૭૧ બાળકોને કુપોષણમાંથી મુકિત અપાવી હતી. આ ત્રણેય વર્ષોમાં ગુજરાત નંબર વન પર રહ્યું છે. રાજકોટની જ વાત કરીએ તો અહીં સારવાર લેવા આવનાર બાળકો પૈકી મોટા ભાગના વંચિત પરિવારના હોય છે. ત્રણ વર્ષ દરમિયાન અનુસૂચિત જાતિના ૨૮૨ અને અનુસૂચિત જનજાતિના ૧૯૪ બાળકોને કુપોષણમાંથી મુકિત અપાવવામાં આવી છે. આ વર્ષોમાં ૪૮ બાળકો તો એવા છે જેમને ૨૧ દિવસ કરતાં વધુ સમય બાલ સંજીવની કેન્‍દ્રમાં રખાયા હતાં એમાંથી કેટલાક તો ભિક્ષુક પરિવારના પણ હતા તેમની ઉતમોતમ સારવાર કરાઇ ઉંમર અને કુપોષણને દૂર – દૂરનો પણ નાતો નથી પરંતુ એક કેસ પરથી આ વાત ખોટી સાબિત થઇ છે. જેમકે એક કેસમાં પાંચ વર્ષના બાળકનું વજન માત્ર ચાર કિલો હતું અને અહીં સારવાર અપાયા બાદ તે અલમસ્‍ત બની ગયું  આ રાજકોટનું ‘‘બાલ સંજીવની કેન્‍દ્ર” કુપોષિત બાળકોનો કાયાકલ્‍પ કરી સમર્થ ભારતના નિર્માણમાં થયા યોગ્‍ય યોગદાન આપી રહ્યું છે.