ATUL N. CHOTAI

a Writer


પાણીના ઘૂટ માત્રથી તુર્પ્તી અર્પતા દેશી માટલાઓનો વૈભવ વિસરાતો જાય છે

natural water jug

natural water jug

સૌરાષ્ટ્ર – કચ્છમાં કાળઝાળ ગરમીના દિવસોમાં પાણીની તરસ સતત લાગ્યા જ કરતી હોય છે ત્યારે તરસ્યાની તૃષા છીપાવતા પરંપરાગત રીતે કુદરતી ટાઢક આપતા દેશી માટલાઓ આજના આધુનિક યુગમાં માત્ર ઘરની શોભા બની રહ્યાનું જણાય છે પાણીના પ્યાલાને બદલે પ્લાસ્ટિકના શીશા, બોટલ કે પાઉચમાં મળતા પાણીથી તરસ જરૂર છીપાવાઈ રહી છે જો કે દેશી માટલાઓ વાસ્તવમાં ઘર ઘરની શોભા બની રહે છે બદલાતી જીવનશૈલી વચ્ચે ઉનાળાના દિવસોમાં કાળઝાળ ગરમીમાં પાણીના માત્ર એક ઘૂટથી તૃપ્તિ આપતા દેશી માટલાઓનું ચલણ હજુ પણ અકબંધ રહ્યું છે પરંતુ એ માત્ર ઘર પૂરતું જ સીમિત રહયું છે. ઘરની શોભામાં પાણીયારામાં પડેલા માટલું અનેરો વધારો કરતુ હોય છે પરંતુ ઘર સિવાયના દુકાન ઓફિસ કે કારખાનાઓમાં માટલાનું અસ્તિત્વ રહયું નથી માટલાના સ્થાને વોટરકુલર પાણીના મિનરલ વોટર જાર અને શીશા લેવા લાગ્યા છે આજના આધુનિક યુગમાં ફ્રીજ, આર.ઓ. અને કુલરના જમાનામાં પારંપરિક માટલાઓનું અસ્તિત્વ વિલુપ્ત થઈ ગયું છે. ખાસ કરીને શહેરોમાંથી માટલા ગાયબ થઈ ચૂકયાં છે. જમીનની કાળી માટી સહિત ચીકણી માટીને ખુંદીને કુંભાર દ્વારા પરસેવો પાડી ચાકડા ઉપર બનાવવામાં આવેલ દેશી માટલાઓના પાણીના ઘુંટથી જે તૃપ્તિ મળે એ તૃપ્તિ આજના ફ્રીજ, આર. ઓ. સિસ્ટમથી મળી શકે નહી તેમ જાણકારો માને છે આજના બદલાતા સમયમાં દેશી માટલાઓનું સ્થાન પાણીના શીશા અને પાઊઁચે ખૂંચવી લીધાનું જણાય છે. ઉનાળાના દિવસોમાં પાણીના માટલામાં વરિયાળીની પોટલી રાખીને શીતળતા સાથે ગળામાં પડતા શોષનું શમન કરતુ હતું પરંતુ હવે ફ્રિજ કોલ્ડ વેરાઈટીની બોલબાલા વધી છે ઠંડા પીણાંની બોટલથી તરસ છીપાવવા જોવા મળે છે ઘરની શોભામાં પાણીયારામાં પડેલા માટલું અનેરો વધારો કરતુ હોય છે.

સંત અને સુરાની ભૂમી કહેવાતા ગુજરાતના કાઠીયાવાડમાં અને ખાસ કરીને રાજકોટમાં અનેક સેવાભાવી સંસ્થાઓ કાર્યકરો દ્વારા અનેક પ્રકારની સમાજોપયોગી સેવા આજે પણ થઇ રહી છે. અનેક સેવાભાવી સંસ્થાઓ દર ઉનાળે પોતાની આસપાસના મુખ્ય રોડ અથવા મોટા ચોકમાં પાણીના પરબ ચલાવતી હતી આ પરબ પર અનેક લોકો નાંદનું ઠંડુ પાણી પીને કાળઝાળ ગરમીમાં રાહત અનુભવી મુક આશીર્વાદ આપતા હતા. અગાઉ આવા પાણીના પરબો શહેરના મુખ્ય બજાર વિસ્તારોમાં વેપારીઓ દ્વારા દુકાનના પાટીયા પર પાણીની નાંદ મુકતા હતા. બજાર વિસ્તારમાં આવા પાણીના પરબેથી અનેક લોકો પાણી પીતા હતા સમય જતા હવે કયાંય આવા પરબો જોવા મળતા નથી. હવે આવી કાળઝાળ ગરમીમાં બહારગામ જતા અથવા બહારગામથી આવતા લોકોને ફરજીયાત પાણીના પાઉચ અથવા પાણીની બોટલો લેવાની ફરજ પડે છે. પાઉચ વેચતા વેપારીઓ ખાસ કરીને બસ સ્ટેન્ડ પર ડબલ કિંમતનું એક પાઉચ આપીને લોકોને લુટી રહ્યા છે જયારે પાણીની બોટલ પણ હવે મોંઘી મળે છે. અગાઉના જમાનામાં વડવાઓએ ભવિષ્યવાણી ભાખી હતી કે પરીયે પાણી વહેચાશે એ લોકવાયકા મુજબ હવે પાણી વેચાતું મળવા લાગતા હવે ધીરે ધીરે રાજકોટ સહિતના ગામોગામ આવી પાણીની પરબની સેવા વિસરાઇ જવા પામી છે. મતલબ કે હવે પાણીના પરબો કયાંય જોવા મળતા નથી. અગાઉના વર્ષોમાં જોવા મળતા પાણીના પરબોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે છે જો કે કયાંક આ જલસેવા હજુ જોવા મળે છે…


પોરબંદર જિલ્લાના ટચુકડા ગામ રાણાબોરડીમાં પાણી મફત અપાય છે

Ranabordi Village - Porbandar

Ranabordi Village – Porbandar

આપણા મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો અને નગરપાલીકાઓ જ્યાં પીવાનું પાણી પૂરું નથી પાડતું ત્યાં પણ ટેક્સ વસૂલે છે તેમાં બંધારણીય રીતે વોટર ટેક્સ વસૂલી લે છે કોઈ જવાબદારી સ્વીકારતું નથી  તેથી ઉલટું ચિત્ર પોરબંદરના  રાણાબોરડી ગામનું  છે. અહીં દરેક ઘરને નળ દ્વારા પીવાનું પાણી અપાય છે અને તે પણ વિનામૂલ્યે..!! બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો પૈસાનો ય પાણીવેરો ઉઘરાવાતો નથી. સૌરાષ્ટ્રના પોરબંદર જિલ્લાના રાણાવાવ તાલુકાના અને માંડ ૨૧૦૦ – ૨૨૦૦ ની વસતિ ધરાવતા આ ગામે નાગરિક સુવિધાઓ માટે કંઈક અનોખું કરી બતાવ્યું છે અને એ માટે ગામને અનેક એવોર્ડથી સન્માનિત પણ કરાયું છે. આજે તો ગુજરાતનાં ગામડાંઓમાં ચૂંટણીઓનાં કારણે આંતરિક ખટપટ વધુ અને પ્રજાકીય કામો ઓછા એવી સ્થિતિ છે ત્યારે રાણાબોરડી ગામ રણમાં મીઠી વીરડી જેવું સાબિત થઈ રહ્યું છે. વિનામૂલ્યે પાણી, સોલાર સ્ટ્રીટ લાઇટ, ગટરની સુવિધા, પાકા ક્રોન્ક્રિટ રોડ (સીસીરોડ), આરોગ્ય-શિક્ષણની પૂરતી સુવિધા ઊભી થયેલી છે જેની નોંધ હમણાં રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ લેવાઈ છે. ગામના સરપંચપદે સાગાભાઈ જીવાભાઈ મોરી છે. ઈલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયર એવા સાગાભાઈએ સરકારી – ખાનગી નોકરી સ્વીકારવાના બદલે ગામમાં રહીને યથાશક્તિ કામગીરી કરવાનું નક્કી કરેલું છે. વ્યવસાયે ખેડૂત એવા આ સરપંચ પ્રગતિશીલ ખેડૂત તરીકે ચીનની યાત્રા પણ કરી આવ્યા છે. હમણાં ગામને નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલા એક સરકારી સમારોહમાં રાષ્ટ્રીય ગૌરવ ગ્રામસભાનો એવોર્ડ અને રૃા. ૧૦ લાખનો પુરસ્કાર અપાયો છે. એવોર્ડ વિજેતા ગામના સરપંચ સાંગાભાઈ કહે છે કે અમારા ગામમાં આંતરિક એકતાના કારણે ચૂંટણીની ખટપટમાં કોઈ પડયું નથી. અમારું ગામ ‘સમરસ’ બનેલું છે. ૧૫ વર્ષથી અહીં ચૂંટણી યોજાઈ નથી. અમારા ગામે અગાઉ ૨૦૦૧, ૨૦૦૬, ૨૦૧૧ના વર્ષમાં ‘સમરસ ગ્રામ’નો એવોર્ડ, ૨૦૦૮માં ‘નિર્મલ ગ્રામ’ અને ૨૦૧૨માં સ્વર્ણિમ ગ્રામનો એવોર્ડ પ્રાપ્ત કરેલો છે. રાણાબોરડી ગામે પીવાના પાણી માટે ઘેર ઘરે નળ આવેલા છે. જેમાં નિઃશુલ્ક પાણી પુરવઠો અપાય છે. એટલે કે એકપણ રૃપિયાનો પાણીવેરો ગ્રામ પંચાયત દ્વારા વસૂલાતો નથી. ગામમાં પાણીના બોર પણ હોવાથી સરકારી પાણીની યોજના ઉપર આધારીત રહેવું પડતું નથી. વળી બોરનું જે લાઇટ બીલ આવે છે તેની રકમ ગ્રામ પંચાયત પાસેથી લેવાને બદલે સરપંચ પોતે ખુદની રકમ ખર્ચીને ભરી દે છે. ગામમાં ગ્રામ પંચાયત દ્વારા આધુનિક સુવિધા અપાઇ છે. ગામમાં વધુ વીજ પાવર ન બળે, વીજ બિલ ન આવે તે માટે સોલાર લાઇટો મૂકવામાં આવી છે. આમ રાત્રે ગામમાં સોલાર લાઇટો ઝળહળી અંધારા ઉલેચે છે. માત્ર ૨૧૦૦ની વસ્તી ધરાવતા આ ગામમાં આદર્શ ગામને છાજે તેવી તમામ સુવિધા છે. ગામમાં સીસી રોડ, શાળા, આંગણવાડી ઉપરાંત આરોગ્ય અને ગટરની પણ સુવિધા છે.